مقدمات بحث/شرائط وجوب حجة الإسلام /كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید

موضوع: كتاب الحج بر اساس مناسک رهبر شهید /شرائط وجوب حجة الإسلام /مقدمات بحث

بحث حج و این که از بهترین مباحث، بحث حج و شیرینی حج را در مباحث حج لمس کردم. دو دوره حج گفته شد. دوستان خواستند دوباره بحث حج باشد اما نه مثل آن بحث. بیشتر قرار شده هم دوستان اگر پیشنهادی دارند برای اینکه بهینه شود ان‌شاءالله و به یک نتیجه‌ی خوبی برسیم که مناسک حج قائد شهید، متن باشد. چون هم مناسک مختصر و کاربردی و انصافاً مسائل خوبی دارد. هیچ وقت یادم نمی‌رود آن زمانی که مناسک ایشان به من داده شد که نگاه کنم در تقویم. خط شریف ایشان بود در تقویم، از همین تقویم‌هایی هست که داده می‌شود. ایشان یک مسائل را نوشته بودند و معلوم بود که مراجعه کردند. ان‌شاءالله از دعاهای ایشان هم بهره‌مند شویم و یاد ایشان که حق بزرگی...

عرض کنم به حضورتان مسئله‌ی اوّلی که می‌دانید چند بار تصحیح شد. این آخرین تصحیحی است که ما داریم. مسئله‌ی اوّلی که ایشان عنوان کردند حج از ضروریات دین است، امشب این مسئله را برویم جلو. از ضروریات دین است و وجوب آن با دلایل فراوان در کتاب و سنّت به اثبات رسیده است. اوّلین مطلبشان ضروری دین و دوم این که وجوب آن با دلایل فراوان آمده است. این که جزو ضروری دین است از کجا استفاده شده است؟ آقایان می‌دانند چرا ضروری دین شده است؟ یعنی با صرف صریح آیه می‌شود ضروریِ دین؟ یعنی با یک مقدمه، آیه‌ای که بین فریقین هیچ خلافی نیست و اجماع کل مسلمین است. هیچ ان‌قلت و قلتی زده نشده است. پس صرف آیه نیست که بشود ضروری دین. دیدید که بحث حجاب مطرح می‌شود اما این آیه‌ی شریفه به کمک این که گفته ضروریِ دین، حالا ان‌شاءالله این‌ها را خواهیم رسید. این که می‌گوید ضروریِ دین، ارتکازی که بین مسلمین قرار گرفته که هیچ کسی تعلیق و خدشه‌ای وارد نکرد آن هم چه آیه‌ای! یک آیه‌ای که خودش در تأکید وجوب، جهاتی دارد.

همین جا بیاییم ﴿لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً وَ مَن کَفَرَ إنَّ الله غَنیٌ عَنِ العالَمین».﴾ همین اصلاً ببینید خود سیاق آیه‌ی شریفه در وجوب، سیاق امر نیست. سیاق امر است؟ نه! ولیکن جمله، جمله‌ی خبریه است. جمله‌ی خبریه آیا از جمله‌ی انشائیه آکد نیست؟ یا ان‌قلت دارید توی آن؟

این‌هاست که ضروری شده است. صِرف یک امر نیست، یک جمله‌ی خبریه است که در مقام انشاء وجوب است. وجوب آن آکد از جمله‌ی انشائیه است. آن هم تازه این یک جهت. از یک طرف خود نحوه‌ی گفتن آن «لله» با چه آمده؟ با لام آمده، آن هم با یک عَلَی «عَلَی النّاس» لام برای خدا، آن هم «عَلَی النّاس حِجُّ البَیت» این جمله‌ی خبریه که در مقام انشاء است با این لسان که یک لام دارد و یک عَلی دارد، این آکد در وجوب می‌شود و طرف لام هم ذات اقدس اله است، خدا است. یعنی خدا است این طلب را از مردم دارد. «لله عَلَی النّاس حِجُّ البَیت» این می‌شود آکد و این می‌شود که از آن ضروری استفاده کردند گفتند کسی هم که منکر آن شود، کافر می‌شود و مرتد می‌شود و این‌هاست. که حالا مثل مرحوم آقای خوئی مناقشه کردند که صِرف این کار که بازگشت یادتان هست در بحث طهارت که بازگشت آن به انکار خدا یا رسول خدا نباشد، آن انکار ارتداد نخواهد بود.

خود این آیه‌ی شریفه در روایات ائمه هم آمده است. در روایات ائمه هم هست در وسائل الشیعه. روایات متعددی است که آمدند خود راوی‌ها، راوی‌های تراز اوّل. این آیه از امام (ع) سؤال کردند. داشتم نگاه می‌کردم چند تا باب اینجا است که پرسیدند. در باب 7 از ابواب وجوب و شرایط.

روایت دوم

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ اللَّهُ وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ- مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا «3»- قَالَ هَذِهِ لِمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ إِلَى أَنْ قَالَ وَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ كَفَرَ «4» يَعْنِي مَنْ تَرَكَ.[1]

محمّد بن الحسن بإسناده عن الحسین بن سعید. می‌دانید همه شیخ طوسی، اسنادش به حسین بن سعید در مشیخه‌ی تذهیب اسناد چیست؟ تمام است

کی می‌پرسد؟ معاویة بن عمّار که اکثر روایات حج مال این آقای معاویة بن عمّار است. عن أبی عبدالله (ع) قال و لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً. قالَ هذا لِمن کانَ عِندَه مالٌ. حضرت می‌گویند این آیه مال آن کسی است که مال داشته باشد. «و عن قول الله عزّوجلّ و مَن کفَر» یعنی «مَن تَرَک» کفَر به معنای کُفر و جناحی نیست، قلبی نیست. منظور چیست؟ یعنی «مَن تَرَک» کسی که این فریضه را انجام ندهد. «فإن الله» یعنی کسی که ترک کند خدا بی‌نیاز است، خدا چه احتیاجی دارد؟ نقصی در خداوند نخواهد، خدا احتیاجی ندارد.

یا روایات دیگر. پس این روایات متعددی است. پس آیه‌ی شریفه است، سنّت هم است، روایات مختلف.

اما این وجوب، این بحث الان این جاست که این وجوبی که در آیه‌ی شریفه است آیا وجوب عینی است یا وجوب کفایی است؟ ظاهر آیه چه وجوبی است؟ وجوب عینی است. خطاب، لله، علَی النّاس، حِجُّ البَیت، مَنِ استَطاع إلیهِ سَبیلاً. عده‌ای از این روایات هم دلالت بر همین وجوب عینی دارد. منتها یک سری از روایات هست که از آن ممکن است استشمام وجوب کفایی شود. مهم این است که فقیه بتواند بین این دو دسته روایات جمع کند.

امشب بحث ما همین جاست.‌ ظاهر آیه همین است. «لله علَی النَّاس» خدا از مردم چه خواسته؟ کفایی قرینه می‌خواهد. یادتان هست مرحوم آخوند در کفایه؟ اصل چیست؟ عینیت! تعیّنیت، تعیینیت. چرا؟ چون وجوب کفایی، قید زائد دارد. او نیاز به چه دارد؟ بیان دارد! به خلاف وجوب عینی. قید زائد ندارد. وقتی می‌گوید خدا از شما این را می‌خواهد، نگفته در صورتی که دیگران اقدام نکنند! پس او نیاز به قید دارد و بیان دارد.

ظهور آیه‌ی شریفه در عام استغراقی است، یعنی همه‌ی مردم نه مردمِ من‌حیثُ المجموع! نه این که از همه‌ی این‌ها... روایات زیبایی خواهیم خواند که از همان‌ها شاید استفاده‌ی همین وجوب کفایی شود که همان عام مجموعی است. اما ما باشیم و آیه‌ی شریفه، از ظهورش عام چه می‌فهمیم؟ خدا از مردم خواسته، نه مجموع من حیث المجموع! از مردم! مردم هم شما هستید، هم شما هستید، هم شما هستید، هم بدون این که فرقه‌ی خاصی باشد. می‌خواهد شیعه باشد، می‌خواهد حنفیه باشد، می‌خواهد مالکی باشد. خدا از مردم بما هو مردم این را خواسته است. پس وجوب کفایی نیاز به قرینه و قید ظواهر هم می‌دانید چیست. ظواهر هم حجّت است.

می‌گوید لشگر 27 زرهی حمله کند. وقتی گفت لشگر 27 زرهی، وظیفه‌اش این است که حمله کند. یعنی یک عده‌شان که کار را تمام کنند... نه همه‌تان! یعنی هر کدام! مولا اگر هر کدام عقب‌نشینی کند به امید دیگری، مؤاخذه می‌کند. حرفی در این نیست.

پس گفتیم ظاهر آیه، وجوب عینی است. از روایاتی هم استفاده می‌شود. روایات باب 3 از ابواب وجوب حج، مرحوم صاحب وسائل، خدا رحمتش کند. طبق شرایع رفته جلو. طبق عبارات مرحوم شرایع، باب‌ها را عنوان کرده است. کی؟ آن زمانی که این دستگاه‌ها و این برنامه‌ها چه زحمتی کشیدند. علاوه بر کتب اربعه، کتب حدیث دیگر هم در ابواب آورده است.

روایت اوّل،

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيُّ فِي الْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ إِلَّا مَا يُطِيقُونَ إِنَّمَا كَلَّفَهُمْ فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ إِلَى أَنْ قَالَ وَ كَلَّفَهُمْ حَجَّةً وَاحِدَةً وَ هُمْ يُطِيقُونَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِك‌[2]

احمد بن محمّد بن برقی فی المحاسن... می‌دانید که محاسن برقی از کتب معتبره است، هم خود کتاب هم صاحب کتاب.

عن علی بن حَکم ثقة عدلٌ إمامی عن هشام بن سالم، هشام بن سالم هم از ثقاة عدول اصحاب امام صادق صحیح است. «عن أبی عبدالله (ع) ما کلّف الله العِباد إلاّ ما یطیقوا» خدا طبق عادت «إنّما کلَّفَهُم فِی الیَوم واللَّیلَ خمسَ إلی عن قال» همین‌طور حضرت گفتند: «وَ کلَّفَهُم حَجّةٌ واحِدَه». این «کلّفهُم حجّةٌ واحِدَه» عام مجموعی است. تکلیف کرده به همان ناس که گفت «لله علَی النّاس حِجُّوا البَیت وَ هُم یطیقونَ أکثر مِن ذلک» می‌توانند این مردم بیشتر هم، در سال‌های دیگر هم مراتی بیاورند اما حضرت می‌گویند: «کلَّفهُم حجّةٌ واحِده» ظهورش در چیست؟ ظهور آن در وجوب عینی است. این‌ها را مراجعه کنید.

در مقابل یک سری روایاتی است که از آن وجوب کفایی استفاده می‌شود.

مرحوم صاحب وسائل، عنوان باب 2 را این قرار داده است. «بابُ أنَّه یَجِبُ الحجّ عَلَی النّاس فی کلِّ عامٍ وجوباً کفاییَه» فتوا هم داده است. واجب است حج بر مردم در هر عامی به نحو وجوب کفایی. در هر عامی از وجوب کفایی. یک عده رفتند از عهده‌ی دیگران ساقط کنند.

روایت اوّل

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيِّ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الْحَجَّ عَلَى أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ «6»- قَالَ قُلْتُ: فَمَنْ لَمْ يَحُجَّ مِنَّا فَقَدْ كَفَرَ قَالَ لَا وَ لَكِنْ مَنْ قَالَ لَيْسَ هَذَا هَكَذَا فَقَدْ كَفَرَ.[3]

«محمّد بن یعقوب کلینی عن عدّة مِن أصحابِنا» عده‌ای از اصحاب کلینی که می‌دانید کتاب‌هایی نوشته شده است. من کتاب‌های زیادی دیدم از رجالیون در عده‌ی اصحاب کلینی نوشتند کی‌ها هستند و عده‌شان که توصیف دارند. به قول میرزای ما خدا رحمتش کند گاهی اوقات می‌گفت اگر هم ما ندانیم کی‌ها هستند، می‌گفت همه‌ی این‌ها که فسَق فجره نیستند! یعنی اطمینان داریم بالاخره یکی دو تایشان ثقه هستند. ایشان با اطمینان جلو می‌رفت. بحث هیچ وقت نمی‌کرد اما عده‌ای از اصحاب در تراجم... خدا رحمتش کند حاج آقا موسی این را می‌گفت کی‌ها هستند. مثلاً داییِ کلینی، این‌ها همه توثیق خاص دارند.

«عن سهل بن زیاد» سهل را که می‌دانید. گرچه سهل مشکلی ندارد اما مرحوم آقای خوئی و عده‌ای از آقا تقی قمی، این‌ها سهل را می‌گفتند ضعیف است به خاطر اینکه تضعیف دارد. اما بعضی‌ها می‌گویند الأمر فی الآیه. آقای وحید خدا حفظشان کند می‌فرمودند چون می‌گفتند کلینی، بیش از دو هزار روایت از سهل دارد.

«عن موسی بن قاسم بجلی» یادتان باشد این موسی بن قاسم بجلی، اکثر روایات حج از اوست. اگر روی سهل بن زیاد هم خواستیم خدشه کنیم و «عن محمّد بن یحیی» یک سند دیگر است. این سند تکرار می‌شود یعنی «عن عدّة مِن أصحابنا عن محمّد بن یحیی» از اعاظم اصحاب «عن عمرَکی» آقای تبریزی می‌گفت بوفکی. بروید ببینید عمرکی بوفکی، ترکی هم می‌گفت. «ثقةٌ عدلٌ إمامی عن علی بن جعفر عریضی عن أخیه موسی بن جعفر: إنّ الله عزّوجلّ فرض الحجّ علی اهل الجِدَه فی کلّها مِن» اهل جِد به معنای توانمند. «و ذلک» از کجا؟ «قولُه عزّوجلّ و لله عَلَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً» از این استفاده می‌شود. «وَ مَن کَفَرَ فإنَّ اللهَ غَنیٌ عن العالَمین» استدلال امام (ع) که «إنَّ الله عزّوجل فرض الحج علی أهلِ الجِدَه» یعنی آدم‌های اهل جده توانمند، آدم‌هایی که دستشان به دهانشان می‌رسد.

«قال: قلتُ فَمَن لم یَحِج مِنَّا فَقد کَفَر» از حضرت می‌پرسد آقای علی بن جعفر، پس کسی که حج انجام ندهد آیا کافر است؟ «قالَ: لا» کافر نیست. لکن «مَن قالَ لَیسَها هکَذا فَقد کَفَر» یعنی کسی که بگوید آیه این را نمی‌گوید، کافر است اما صرف اینکه حج انجام ندهد کافر نیست. صرف این که کسی بگوید حج نرود کافر نمی‌شود. کسی که بگوید من این آیه را قبول ندارم! همان که می‌گویند معالش به چه بخورد؟ در استفتائات هم هست. می‌گویند معالش به انکار قرآن، انکار خدا و انکار رسول باشد.

مرحوم صاحب وسائل، این روایت را آورده در جایی که می‌گوید: «یَجِب الحَجّ عَلی النّاس فِی کلّها وجوباً کِفایی» چرا ایشان این حمل را کرده؟ روایت می‌گوید اهل جده هر سال به حج بروند.

این روایت آیا گفته؟ یعنی برای اینکه تعطیل نباشد؟ «إنَّ الله عزّوجلّ فرَضَ الحج علی أهلِ الجِدَه» هرکی توانمند است فی کل عامٍ برود، هر سال برود! از کجا؟ بعد حضرت استنادشان به آیه‌ی شریفه است. می‌گویند از آیه‌ی شریفه استفاده می‌شود «للهِ عَلَی النَّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیهِ سَبیلاً» یعنی از آیه‌ی شریفه استفاده می‌شود که این حج برای افراد توانمند هر سال باید تکرار شود.

(یکی از حضار): توانمند منظورش پولی است یا جسمی است؟

(استاد مظاهری): توانمند یعنی داشته باشد، غنی باشد. جسمش که دیگر معلوم است. جِده منظور دارایی است اما آن مفروغٌ عنه است که اگر کسی سالم نباشد که خداوند تکلیف بما لایطاق که نمی‌کند.

ایشان آمده خلاف ظاهر گفته، یعنی حملی که صاحب وسائل گفته «یجبُ الحَج علی النّاس فی کلّ عامٍ وجوباً کفاییا» چنین نیست در آیه‌ی شریفه. «فرَضَ الحَج علی أهل الجِدَه فی کلّ عام». باید چند تا روایت دیگر هم کنار این بگذاریم و الاّ ما باشیم و این روایت، از آن وجوب عینی در هر عام استفاده می‌شود.

اتفاقاً من داشتم نگاه می‌کردم دیدم قدما هم هست. بعضی گفته‌اند هر سال آدم‌های توانا باید... دلیلشان هم این آیه است. دلیلشان هم این است که امام (ع) شاهد را آیه‌ی شریفه گرفته است. منتها خلاف ارتکاز بین مسلمین است.

(یکی از حضار): برای توانا که هر سال آیه نیست!

(استاد مظاهری): خلاف دلالت آیه نیست، آیه سازش دارد. واقعاً همین است. یعنی آیه تاب این را دارد که بگوییم «للهِ عَلَی النّاس حِجُّ البَیت» منتها آیه ما باشیم و بدون این، می‌گوید «حِجُّ البَیت» یعنی طبیعی. خدا حج و بیت را خواست، نگفت هر عامی. وقتی حج البیت را گفت شما با امتثال یک فرد از این طبیعت، امر مولا را محقق کردی. آیه‌ی شریفه تاب دارد.

(یکی از حضار): دلالت نه بر یک دارد نه بر تکرار.

(استاد مظاهری): ما باشیم و آیه‌ی شریفه. می‌گوییم آیه گفته من حِجُّ البَیت را می‌خواهم، خواسته‌ای از تو ندارم. من از تو می‌خواهم یک لیوان آب برای من بیاوری. مولا می‌گوید من خواسته‌ام از تو این است که یک لیوان آب را آوردم. امر مولا امتثال نشد؟ شد! منتها امام روحی له الفداه.

«علَی النّاس» معلوم است به قرینه‌ی «مَنِ استَطاعَ» همان اهل جِده. کسانی که استطاعت داشته باشند، همان افراد توانمند هستند. جِده یعنی توانمندها. چطور صاحب وسائل این حمل را کرده؟

یک سری روایاتی هست باب چهار. صاحب وسائل می‌گوید «بابُ عدم جوازِ تعطیلِ الکَعبه عنِ الحج» این هم فتوا داد که کعبه نمی‌شود تعطیل شود. ایام حج باید یک عده باشند.

باب 5 را ببینید، چون روایات 4 مشکل سندی دارد. « بَابُ وُجُوبِ إِجْبَارِ الْوَالِي النَّاسَ عَلَى الْحَجِّ وَ زِيَارَةِ الرَّسُولِ ص وَ الْإِقَامَةِ بِالْحَرَمَيْنِ كِفَايَةً وَ وُجُوبِ الْإِنْفَاقِ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَال‌».

روایت اوّل باب 5 از ابواب وجوب و شرایط.

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن‌ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَوْ عَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ (لَوَجَبَ عَلَى الْإِمَامِ) «1» أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى الْحَجِّ إِنْ شَاءُوا وَ إِنْ أَبَوْا فَإِنَّ هَذَا الْبَيْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ.[4]

محمّد بن یعقوب عن عدة اصحابنا الأحمد بن محمّد حسین بن سعید عن عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله صحیحه. قال: له اطّلع النّاس الحج لوَجب علَی الإمام عن یُجبِرهُم عَلی الحج. اگر قرار باشد حج تعطیل شود، امام (ع) حاکم اسلامی می‌تواند مردم را اجبار کند که حج...

چون غرض شارع یعنی این خانه خصیصه‌ای دارد که خداوند می‌خواهد همه‌اش دورش شلوغ باشد.

(یکی از حضار): از این روایت نمی‌توانیم برداشت کنیم که فقط واجب کفایی است.

(استاد مظاهری): یعنی به قرینه‌ی این روایت، این فهم صاحب وسائل نیست که آنجا حمل بر کفایه کرده است؟ یعنی یک عده باید حج بروند هر سال، چرا؟ به خاطر اینکه این خانه تعطیل نشود. در بعضی از روایات هست حتی از بیت‌المال بدهید برود حج. زکات بدهید برود حج.

(یکی از حضار): پس این روایت ناظر بر این است که حج تعطیل نشود ولو اینکه از فقرا به اجبار بروند. آن روایت در مقام وجوب عینی است می‌گوید واجب عینی است توانمندها بروند.

(استاد مظاهری): آن که گفته اهل جِده هر سال بروند به خاطر چیست؟ چون فقرا که نمی‌توانند بروند! این توانمندها هر سال بروند تا دور خانه شلوغ باشد. اینجا هم می‌گوید والی می‌تواند مجبور کند این‌ها بروند.

اگر غنی‌ها هر سال بروند دیگر تعطیلی پیش نمی‌آید. یعنی اگر این دو تا را فقیه بغل هم بگذارد، چون ملاک در تعارض و ملاک در جمع این است که فقیه هر دو را بغل هم بگذارد ببیند آیا می‌تواند بین این‌ها جمع کند یا جمع نکند.

وقتی که آن روایات را می‌آورید در گود میدان، گفت «کلّفهم حجّة واحده» یعنی آدم‌هایی که اغنیا نیستند... نه آدم‌های اغنیا است چون «للهِ عَلَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع إلَیه سَبیلاً».

«کلّفهُم حجّةٌ واحِدَه» اهل جِده است، اگر اهل جدا نباشد که اصلاً حجّة الواحده هم ندارد. یعنی اگر اهل جده نباشد، توانمند نباشد که حجّة الواحده نیست، یعنی مستطیع نیست.

یکی از مزایای کتاب الحج، فراوانی روایات است و این که تعارض هم بین روایات، قوّت و اعلمیت فقیه این است که روایات متعارض را با هم... هر فقیهی که توانمند باشد در جمع بین روایات متعارض، این یکی از ملاکات اعلمیت است.

مرحوم شیخ طوسی آمده این روایات اهل جده که هر آن گفته یستحب... شیخ طوسی گفته این‌ها حمل می‌شود بر استحباب. وجوب آن یک بار است اما مستحب است اهل جِده هر سال بروند حج. آیا واقعاً جمع، جمع دلالی است؟ می‌شود مستحب را بگویید؟ دوباره بخوانید ببینید تاب دارد این روایت را حمل بر استحباب کنید؟ «إنَّ الله فَرض الحج عَلی أهل الجِده فی کل عام» به قول شیخ این تاب دارد بگوید یستحب؟ بعد هم شاهد امام علیه‌السلام و ذلک قوله عزّوجلّ، «قوله عزّوجل» وجوب است یا استحباب؟ ذلک که شاهد آوردند برای وجوب آوردند یا برای استحباب؟ برای وجوب آوردند. عجیب است بروید جواهر را نگاه کنید.

لذاست که آقای صاحب وسائل از یک طرف نمی‌تواند ملتزم شود به این که وجوب عینی دارد... خلاف است، تقریباً ضرورت فقه است. آمده جمع کرده بین این روایات. یعنی وجوب را وجوب کفایی گرفته است. کفایی هم به خاطر اینکه خانه‌ی خدا تعطیل نشود.

حالا این را باید بنشینیم فکر کنیم چطور امام (ع) با آیه‌ی شریفه تطبیق کردند؟ که وجوب هر سال را ما از آیه‌ی شریفه بفهمیم. کجا آیه‌ی شریفه دلالت دارد بر وجوب هر سال؟

خدا از مردم حِجّ بیت می‌خواهد. هرکی مستطیع شد از او حج می‌خواهد. گفته «مَنِ استَطاعَ إلیه» کسی که استطاعت رسید حج برود. من خطاب را این کردم. دوباره آب بیاور برای من! برای چه؟ تو که نگفتی دوباره آب بیاور! من یک لیوان آب خنک می‌خواهم. کسی که بین این خادم‌های من هر کسی توانمند باشد، آب خنک می‌خواهند. گفته من می‌خواهم کسی که به استطاعت رسید یعنی مال پیدا کرد، حج را برود. خطاب را امتثال کردم تمام شد.

پس شما می‌گویید آیه‌ی شریفه تاب این را دارد که هر سال... منتها یک سری روایات هم دارد «و کلَّفهم حجّةُ الواحِده» یعنی بدون آیه‌ی شریفه که نیست. یعنی امام (ع) دارند تفسیر آیه را می‌کنند.

روایات را که آوردیم ذهنتان درگیر شد اما از اوّل همین را فهمیدید «لله علَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ استَطاع»

یک روایت دیگر هم بخوانیم. روایت دوم همین باب 5. محمّد بن علی بن حسین بابویه لو أنّ النّاس تَرَکُ الحَجّ لکانَ عَلی الوالی أن یُجبِرَهُم عَلی ذلک و علی المقام عنده، امام (ع) نه تنها کعبه را این قرار داد «وَ لو تَرَکوا زیارة النّبی (ص) لکانَ علَی الوالی أن یُجبِرهُم علی ذلک و علی المقام عنده فإنّ کلّهم اموالٌ أنفَقَ علیه مِن بیتِ المال» یعنی شارع مقدس، دو جا را ارزش قائل شده است، هم مکه مکرّمه و هم مدینه منوّره.

حال ببینیم آیا به جایی می‌رسد ا‌ن‌شاءالله. فکر کنید ببینید چیزی به ذهنتان می‌رسد؟ و ببینید اعاظم چیزی دارند مازاد بر این‌ها؟