موضوع: فقه الطبابة/داروسازی /رساله ذهبیه

چارشنبه دارد از حقّ چار نور * در امامت کرده‌اند آنها ظهور

موسِیِ جعفر و مولانا الرضا * پس جواد و هادی آن اولاد حور

عن الرضا علیه السلام: صِلْ رَحِمَكَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ وَ أَفْضَلُ مَا تُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الْأَذَى عَنْهَا.[1]

صله‌ی رحم کن گرچه به این باشد که یک لیوان آب دست آنه بدهی؛ و با فضیلت‌ترین شکل صله‌ی رحم این است که اذیّتی از تو به آنها نرسد؛ غیبت و بدزبانی و تهمت و حسادت و غیره؛ ارحام از وجود تو آسیب نبینند و اذیّت نشوند.

خلاصه جلسه قبل

کلام در بحث داروسازی به روایات رسید؛ بعد از آنکه مشخّص شد انبیاء و اولیاء و همچنین دین بمعنای خاص، در ناحیه‌ی علوم تجربی مسؤولیّت ورود در ریز و درشت مسائل آن را ندارند بلکه سرفصلهای اعتقادی و اخلاقی این علوم بدست دین است؛ اخلاق پزشکی، اخلاق داروسازی و اخلاق علوم تجربی را ترسیم می‌کند، باید ببینیم روایات مربوط به پزشکی و داروسازی چه جایگاهی دارند؛ گفتیم مفصل‌ترین متن در این زمینه رساله‌ی ذهبیه یا مذهّبه است؛ در بحث سند این رساله بودیم طبق نقل علامه مجلسی در بحار؛ تا اینجا گفته شد: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُور.

قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي وَ كَانَ عَالِماً بِأَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا خَاصَّةً بِهِ مُلَازِماً لِخِدْمَتِهِ وَ كَانَ مَعَهُ حِينَ حُمِلَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى أَنْ سَارَ إِلَى خُرَاسَانَ وَ اسْتُشْهِدَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِطُوسَ وَ هُوَ ابْنُ تِسْعٍ وَ أَرْبَعِينَ سَنَةً.

پدرم برای من نقل کرد در حالیکه از ملازمین و خواصّ امام رضا بود و در سفر از مدینه به خراسان با ایشان بود در سنّ 49 سالگی.

قَالَ وَ كَانَ الْمَأْمُونُ بِنَيْسَابُورَ وَ فِي مَجْلِسِهِ سَيِّدِي أَبُوالْحَسَنِ الرِّضَا وَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُتَطَبِّبِينَ وَ الْفَلَاسِفَةِ مِثْلَ يُوحَنَّا بْنِ مَاسَوَيْهِ وَ جَبْرَئِيلُ بْنُ بَخْتِيشُوعَ وَ صَالِحُ بْنُ سِلْهِمَةَ الْهِنْدِيُّ وَ غَيْرُهُمْ مِنْ مُنْتَحِلِي الْعُلُومِ وَ ذَوِي الْبَحْثِ وَ النَّظَرِ فَجَرَى ذِكْرُ الطِّبِّ وَ مَا فِيهِ صَلَاحُ الْأَجْسَامِ وَ قِوَامُهَا فَأَغْرَقَ الْمَأْمُونُ وَ مَنْ بِحَضْرَتِهِ فِي الْكَلَامِ وَ تَغَلْغَلُوا فِي عِلْمِ ذَلِكَ وَ كَيْفَ رَكَّبَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْجَسَدَ وَ جَمِيعَ مَا فِيهِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَضَادَّةِ مِنَ الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعِ وَ مَضَارِّ الْأَغْذِيَةِ وَ مَنَافِعِهَا وَ مَا يَلْحَقُ الْأَجْسَامَ مِنْ مَضَارِّهَا مِنَ الْعِلَلِ.

پدرم گفت مأمون در نیشابور جلسه‌ای داشت و امام هم بودند و جمعی از صاحبنظران و علمای علوم مختلف از جمله طبّ و فلسفه مثل يُوحَنَّا بْنِ مَاسَوَيْهِ وَ جَبْرَئِيلُ بْنُ بَخْتِيشُوعَ وَ صَالِحُ بْنُ سِلْهِمَةَ الْهِنْدِيُّ وَ غَيْرُهُمْ؛ در آنجا از طبّ بحث شد؛ هر کسی مطلبی می‌گفت درباره‌ی اینکه چگونه خداوند جسم انسان را از موادّ متضادّی ترکیب کرده است.

قَالَ وَ أَبُوالْحَسَنِ سَاكِتٌ لَايَتَكَلَّمُ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الْمَأْمُونُ مَا تَقُولُ يَا أَبَاالْحَسَنِ فِي هَذَا الْأَمْرِ الَّذِي نَحْنُ فِيهِ هَذَا الْيَوْمَ وَ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ مِنْ مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَ الْأَغْذِيَةِ النَّافِعِ مِنْهَا وَ الضَّارِّ وَ تَدْبِيرِ الْجَسَدِ فَقَالَ أَبُوالْحَسَنِ عِنْدِي مِنْ ذَلِكَ مَا جَرَّبْتُهُ وَ عَرَفْتُ صِحَّتَهُ بِالاخْتِبَارِ وَ مُرُورِ الْأَيَّامِ مَعَ مَا وَقَفَنِي عَلَيْهِ مَنْ مَضَى مِنَ السَّلَفِ مِمَّا لَايَسَعُ الْإِنْسَانَ جَهْلُهُ وَ لَايُعْذَرُ فِي تَرْكِهِ فَأَنَا أَجْمَعُ ذَلِكَ مَعَ مَا يُقَارِبُهُ مِمَّا يُحْتَاجُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ.

امام رضا ساکت بودند؛ مأمون به ایشان گفت نظر شما در این باره چیست؟ حضرت فرمودند: من در این زمینه تجربیاتی دارم (یعنی بحث علوم تجربی است) و علمی که از گذشتگان به من رسیده است (از پدرانم یا از دانشمندان علوم تجربی و طبیبان گذشته) از چیزهایی که هر انسانی باید یاد داشته باشد (تا بتواند سالم زندگی کند) من اینها را برای تو جمع‌آوری می‌کنم.

قَالَ وَ عَاجَلَ الْمَأْمُونُ الْخُرُوجَ إِلَى بَلْخٍ وَ تَخَلَّفَ عَنْهُ أَبُوالْحَسَنِ وَ كَتَبَ الْمَأْمُونُ إِلَيْهِ كِتَاباً يَتَنَجَّزُهُ مَا كَانَ ذِكْرُهُ مِمَّا يُحْتَاجُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ مِنْ جِهَتِهِ عَلَى مَا سَمِعَهُ مِنْهُ‌ وَ جَرَّبَهُ مِنَ الْأَطْعِمَةِ وَ الْأَشْرِبَةِ وَ أَخْذِ الْأَدْوِيَةِ وَ الْفَصْدِ وَ الْحِجَامَةِ وَ السِّوَاكِ وَ الْحَمَّامِ وَ النُّورَةِ وَ التَّدْبِيرِ فِي ذَلِكَ.

ناگهان کاری پیش آمد و مأمون بسمت بلخ حرکت کرد و امام رضا بجای او ماندند؛ مأمون نامه‌ای به حضرت نوشت و درخواست کرد مطالب مهم و مورد ابتلائی که در آن مجلس بیان فرموده‌اند را بنویسند.

در ادامه علامه مجلسی می‌فرماید:

... أَقُولُ وَ ذَكَرَ الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِيُّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ الْقُدُّوسِيَّ فِي الْفِهْرِسْتِ فِي تَرْجَمَةِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّيِّ الْبَصْرِيِّ لَهُ كُتُبٌ مِنْهَا كِتَابُ الْمَلَاحِمِ وَ كِتَابُ الْوَاحِدَةِ وَ كِتَابُ صَاحِبِ الزَّمَانِ وَ لَهُ الرِّسَالَةُ الْمُذَهَّبَةُ عَنِ الرِّضَا أَخْبَرَنَا بِرِوَايَاتِهِ كُلِّهَا إِلَّا مَا كَانَ فِيهَا مِنْ غُلُوٍّ أَوْ تَخْلِيطِ جَمَاعَةٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ.

وَ ذَكَرَ النَّجَاشِيُّ أَيْضاً طَرِيقَهُ إِلَيْهِ هَكَذَا أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكَاتِبُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْهُذَلِيِّ الْمَسْعُودِيِّ قَالَ لَقِيتُ الْحَسَنَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ فَقَالَ لِي حَدَّثَنِي أَبِي مُحَمَّدُ بْنُ جُمْهُورٍ وَ هُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَ عَشْرِ سِنِينَ.

وَ أَخْبَرَنَا ابْنُ شَاذَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ بِجَمِيعِ كُتُبِهِ.

وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ شَهْرَآشُوبَ قُدِّسَ سِرُّهُ فِي كِتَابِ مَعَالِمِ الْعُلَمَاءِ فِي تَرْجَمَةِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ لَهُ الرِّسَالَةُ الْمُذَهَّبَةُ عَنِ الرِّضَا فِي الطِّبِّ انْتَهَى.

وَ ذَكَرَ الشَّيْخُ مُنْتَجَبُ الدِّينِ فِي الْفِهْرِسْتِ أَنَّ السَّيِّدَ فَضْلَ اللَّهِ بْنَ عَلِيٍّ الرَّاوَنْدِيَّ كَتَبَ عَلَيْهَا شَرْحاً سَمَّاهُ تَرْجَمَةَ الْعَلَوِيِّ لِلطِّبِّ الرَّضَوِيِّ.

شیخ طوسی در فهرست می‌فرماید مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّيِّ الْبَصْرِيّ کتابهایی دارد از جمله الملاحم، الواحدة، صاحب الزمان ورساله‌ی مذهبه (ذهبیه)؛ ما روایات او را دیده‌ایم الّا روایات غلوّ.

بنابراین سند این است: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ.

مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: شیخ صدوق.

سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: ثقةٌ.

أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ: ثقةٌ.

و سند دیگرش این است: وَ رَوَاهَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّيلٍ‌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِيِّ عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ.

مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ: ثقةٌ.

الْحَسَنِ بْنِ مَتِّيلٍ: ثقةٌ.

الْحَسَنِ بْنِ مَتِّيلٍ: ممدوح.

الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ: البوفکی؛ ثقةٌ.

نجاشی با این سند ذکر کرده است: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكَاتِبُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْهُذَلِيِّ الْمَسْعُودِيِّ قَالَ لَقِيتُ الْحَسَنَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ فَقَالَ لِي حَدَّثَنِي أَبِي مُحَمَّدُ بْنُ جُمْهُورٍ

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكَاتِبُ: مجهول.

مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: مجهول.

عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْهُذَلِيِّ الْمَسْعُودِيِّ: مجهول.

سپس علامه چند سند دیگر را نیز نام برده و نتیجه‌گیری می‌کند.

فَظَهَرَ أَنَّ الرِّسَالَةَ كَانَتْ مِنَ الْمَشْهُورَاتِ بَيْنَ عُلَمَائِنَا وَ لَهُمْ إِلَيْهِ طُرُقٌ وَ أَسَانِيدُ لَكِنْ كَانَ فِي نُسْخَتِهَا الَّتِي وَصَلَتْ إِلَيْنَا اخْتِلَافٌ فَاحِشٌ أَشَرْنَا إِلَى بَعْضِهَا وَ لْنَشْرَعْ فِي ذِكْرِ الرِّسَالَةِ ثُمَّ فِي شَرْحِهَا عَلَى الْإِجْمَالِ.[2]

نتیجه گیری

علامه می‌فرماید: این رساله بین علماء شیعه مشهور است و سندهایی دارد؛ لکن در نسخه‌ای که به دست ما رسیده اختلاف فاحشی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می کنم.

در ادامه علامه بحث از سند را رها کرده و سراغ متن می رود.

استاد: مهمترین اشکال سند این رساله، محمد بن جمهور است.

شیخ طوسی می‌فرماید: این شخصیت از معصوم حدیث نقل نکرده است.[3]

یاقوت بلدان می‌گوید اشعاری از او سراغ داریم که حکایت می‌کند او اهل بزم شراب و رقص و اینها بوده است.

ابن داود حلی می‌گوید من شعری از او دیده‌ام که حلال خدا را حرام کرده است.

نجاشی می‌گوید: ضعیف فی الحدیث، فاسد المذهب؛ درباره ی او چیزهایی گفته شده است که خدا می‌داند چه مسائل بزرگی است؛ امّا از امام رضا روایت نقل کرده است.[4]

شیخ طوسی در رجال می‌فرماید: انه غال؛ اهل غلوّ است.[5]

در برخی از اسناد این روایت، بقیه‌ی راویان مقبولند لکن محمد بن جمهور چنین شخصیتی است که مدح و ثنائی در جال برای او نیامده است؛ لذا طبق قواعد علم رجال و حدیث، این روایت ضعیف است زیرا نتیجه تابع اخسّ مقدّمات است؛ حدّاقل از جهت سند روایت مطمئنی نیست و نمی‌توان متن رساله را به امام رضا علیه السلام نسبت داد که بعنوان یک ظن معتبر گفت که حضرت اینها را فرموده‌اند و به نام طبّ اسلامی معرفی کرد.

چند نکته در دلالت این روایت مشهود است:

اوّلاً امام رضا علیه السلام می‌فرمایند: عِنْدِي مِنْ ذَلِكَ مَا جَرَّبْتُهُ وَ عَرَفْتُ صِحَّتَهُ بِالاخْتِبَارِ وَ مُرُورِ الْأَيَّامِ مَعَ مَا وَقَفَنِي عَلَيْهِ مَنْ مَضَى مِنَ السَّلَفِ؛ یعنی حضرت این مطالب را بر اساس تجربه و شنیدن از صاحبان فن بیان فرموده‌اند؛ هیچ کلمه‌ای ندارد که دلالت کند بر وحیانی بودن تا ملحق شود به احکام باب صلاة و زکاة و حجّ و اینها؛ و بعنوان یک تشریع از ناحیه‌ی خداوند باشد و بگوییم امام بعنوان خلیفه‌ی خدا در زمین اینها را بیان فرموده باشند.

ثانیاً بعضی از چیزهایی که در این رساله تجویز شده است با قواعد فقهی و شرعی سازگار نیست؛ مثلاً برخی خوردنیهای حرام که بعداً بررسی خواهد شد.

ثالثاً امر به تصحیح جسم، ارشادی است؛ امر تأسیسی و مولوی نیست؛ و امر ارشادی هیچگاه باعث ایجاد قواعد اولیه نمی‌شود تا بر آن ثواب و عقاب و اینها مترتّب شود.

رابعاً خطاب امیرالمؤمنین به مأمون در این رساله از طرف امام رضا علیه السلام؛ در بیانات معصومین آمده که این کلمه مخصوص حضرت امیر علیه السلام می‌باشد، و حتّی به خود امام رضا هم نمی‌توان گفت.

البتّه این اشکال قابل جواب است به اینکه مثلاً حضرت در مقام تقیه و تألیف قلوب بوده اند.

جمع‌بندی

همانطور که قبلاً نیز گفته شد جایگاه دین جایگاه تصرّف در طبیعت نیست که انبیاء و اولیاء دین وظیفه داشته باشند در علوم تجربی دخالت کنند و مردم موظّف باشند طبق اوامر و نواهی آنها عمل کنند و اگر این کار را نکنند مستحق عقاب باشند.