موضوع: کتاب الحج/شرایط وجوب حج /استطاعت

مسئله ۳۳: نذر از قسم دوم

مرحوم سید[1] فرمودند: اگر نذر از قسم دوم باشد، قسم دوم یعنی واجب معلق: جایی که وجوب نذر فعلی است، اما تکلیف مورد نظر استقبالی است. مثال: زیارت امام حسین علیه‌السلام واجب استقبالیه، یعنی تکلیف به‌صورت فعلی ایجاد نمی‌شود تا زمانی که معلق علیه تحقق یابد. هنگام نذر: «لله علیّ أن ازور الحسین» وجوب فعلی نذر ایجاد می‌شود، اما وجوب استقبالی هنوز بر اساس تحقق معلق علیه است.

معلق علیه یعنی شرطی که تکلیف بر آن معلق است. مثال عرفی: «عند مجی المسافر» «عند ترک التدخینی» مثال شرعی در نذر: شب و روز عرفه بنابراین وجوب نذر تا تحقق معلق علیه (مثلاً شب و روز عرفه یا حضور مسافر) اعمال نمی‌شود. مرحوم سید فرمودند: در این قسم دوم: حج واجب نیست، اما نذر واجب است. وجوب نذر فعلی است و این وجوب می‌تواند مانع از استطاعه برای حج شود: «یمنع عن الاستطاعه»

توضیح بخش «وهکذا لو حصلت الاستطاعه مقارنة مع مجی المسافر»

این جمله به حالتی اشاره دارد که استطاعت بعد از تحقق معلق علیه حاصل شود. مثال: نذر کرده است: «لله علیّ أن ازور الحسین عند مجی المسافر» استطاعت بعد از مجی مسافر تحقق پیدا می‌کند. توضیح: وقتی معلق علیه اول تحقق پیدا کند، بعد استطاعت حاصل شود، وجوب نذر اولویت دارد و مقدم بر استطاعت است. بنابراین حتی اگر استطاعت حج بعد از تحقق معلق علیه بیاید، نذر مانع از انجام حج می‌شود تا تکلیف نذر انجام شود.

جمع‌بندی

قسم دوم: واجب معلق وجوب فعلی ایجاد می‌شود اما با تحقق معلق علیه تحقق کامل پیدا می‌کند. مثال‌ها: زیارت امام حسین، صدقه، نذرهایی که با حج تداخل دارند.

ترتیب مقدمات: تحقق معلق علیه، تحقق استطاعت. نذر همیشه مقدم بر استطاعت و مانع از حج است.

مسئله بعدی: تحقق استطاعت همزمان با مجی المسافر و معلق علیه

مرحوم سید اضافه می‌کند: اگر هنگام خواندن صیغه نذر، استطاعت، مجی المسافر و معلق علیه همزمان تحقق پیدا کنند، تکلیف چگونه است؟

وجوب نذر و حج در این حالت

مرحوم سید فرمودند: دلیل این ترتیب این است که: «لان الحج مشروط و النذر مطلق» توضیح: حج واجب مشروط به استطاعت است، اما نذر واجب مطلق و وجوب وفائه فعلی است. بنابراین: وقتی صیغه نذر خوانده شد، وجوب نذر بالفعل ایجاد شد، حتی اگر حج هنوز تحقق نیافته باشد. استطاعت و تحقق معلق علیه مقارن آمد، اما وجوب نذر فعلی و مطلق است.

مانعیت نذر نسبت به حج

وجوب نذر وفای به نذر مطلق و فعلی است، حج واجب مشروط به استطاعت است، بنابراین نذر مانع شرعی ایجاد می‌کند و جلو انجام حج را می‌گیرد. به عبارت دیگر: «و ذلک لان الحج مشروط الاستطاعه و اما النذر وجوب وفائه مطلقا و فعلی المانع علی الاستطاعه هی شرط وجوب الحج» توضیح: استطاعت شرط وجوب حج است، مجی المسافر شرط تحقق معلق علیه نذر است، وفای به نذر شرط ندارد و آزاد و مطلق است.

در دوران امر بین واجب مطلق (نذر) و واجب مشروط (حج)، واجب مطلق مقدم است و مانع واجب مشروط می‌شود: «واجب مطلق یمنع علی المشروط» یعنی نذر وجوب فعلی و مطلق دارد و حج، که مشروط به استطاعت است، نمی‌تواند اجرا شود تا تکلیف نذر ادا گردد.

حاشیه محقق نائینی بر مسئله نذر و حج

مرحوم سید در عروه فرمودند: «النذر واجب معلق و الحج واجب مشروط» اما مرحوم محقق نائینی در حاشیه عروه می‌فرماید: واجب معلقی که سید می‌گوید، در واقع همان واجب مشروطه است. به تعبیر دیگر، نائینی واجب معلق را قبول ندارد و معتقد است که: واجب معلق به‌طور مطلق وجود ندارد، آنچه سید واجب معلق می‌نامد، واجب مشروط است با شرط متأخر.

توضیح شرط متأخر

شرط متأخر یعنی شرطی که بعد از ایجاد وجوب تحقق می‌یابد، مانند: «مجی المسافر» شب و روز عرفه این شرط شرط وجوب نیست، بلکه شرط هیئت یا شرط وقوع تکلیف است. با بررسی شروط، می‌توان آنها را به دو دسته تقسیم کرد: شرط متقدم یا مقارن، شرط وجوب شرط متأخر، شرط هیئت.

وقتی شرط متأخر هنوز تحقق نیافته، وجوب نذر فعلی و مطلق نیست، بلکه واجب مشروطه است. مثال: «لله علیّ أن ازور الحسین عند مجی المسافر» ماده تکلیف: زیارت امام حسین. نذر: «لله علیّ…» وجوب ایجاد شده، اما مشروط به تحقق معلق علیه (مجی مسافر)

مرحوم خویی[2] تقریباً تایید می‌کند: واجب معلق به‌طور منطقی ممکن است تصور شود، اما در واقع واجب معلق، همان واجب مشروطه است. وجوب نذر می‌تواند فعلی باشد، اما شرط آن، شرط هیئت است نه شرط وجوب.

جمع‌بندی استدلالی

نذر: «لله علیّ أن ازور الحسین» وجوب ایجاد شد، اما مشروط به مجی مسافر، واجب مشروطه. حج: واجب مشروط به استطاعت، هنوز محقق نشده

نتیجه: دو تکلیف مشروط کنار هم قرار می‌گیرند، تزاحم ممکن است.

حل تزاحم: اهم و مهم، اهمیت نذر در اینجا مقدم است، نه اینکه وفای به نذر مانع از استطاعت شود

نکته: نذر در این مثال واجب مطلق نیست، بلکه واجب مشروط است، و نام «معلق» صرفاً تعبیر سید است.

مواجهه نظرات سید و دو بزرگوار نائینی و خویی

در ادامه بحث مسئله ۳۳: مرحوم سید با اهرم واجب معلق تلاش کرد وجوب نذر را مقدم بر حج قرار دهد و نذر را تقسیم کرد به: واجب معلق و واجب مشروط. هدف سید: نشان دادن اینکه وفای به نذر می‌تواند مقدم بر وجوب حج شود.

نظر مرحوم نائینی و مرحوم خویی

این دو بزرگوار در مقابل سید ایستادند و گفتند: با این اهرم، نمی‌توان وفای به نذر را بر وجوب حج مقدم کرد. به تعبیر دیگر، واجب معلق که سید می‌گوید، در واقع واجب مشروطه است و مقدم کردن نذر بر حج ممکن نیست.

مرحوم خویی رضوان الله تعالی علیه به بحث انفساخ نذر پرداخت: نذر می‌تواند منفسخ شود اگر با وجوب حج تزاحم پیدا کند. بنابراین در واقع، تقدم نذر بر حج به این طریق عملی نیست.

اگر قواعد سید را بپذیریم، این میدان فقط تزاحم بین دو واجب مشروط را نشان می‌دهد، نه تقدم وفای به نذر بر حج.

نظر مرحوم نائینی و مرحوم خویی: نذر منفسخ می‌شود، چون وجوب حج بر نذر مقدم است. در عمل، نذر تقدم عملی ندارد، بلکه تزاحم رخ می‌دهد و راه حل آن انفساخ نذر است.

جمع‌بندی

سید با تقسیم نذر به واجب معلق و مشروط، تلاش کرد اهرم تقدم نذر بر حج را ایجاد کند. مرحوم نائینی و مرحوم خویی این اهرم را رد کردند و نشان دادند: واجب معلق در واقع واجب مشروطه است، در تزاحم با حج، نذر منفسخ می‌شود، بنابراین تقدم نذر بر حج امکان‌پذیر نیست.