موضوع: کتاب الحج/شرایط وجوب حج /استطاعت

جمع‌بندی کلام مرحوم محقق تبریزی در باب نذر

از آنچه در کلام مرحوم محقق تبریزی[1] گفتیم، به این نتیجه رسیدیم که دو عنصر و دو محور مبنایی ایشان قابل دفاع نبود و از آن گذشتیم. در باب نذر، ایشان دو نکته یا دو مطلب مطرح کرده بود که نتوانستیم اثبات کنیم.

نتیجه آنچه تا اینجا گفتیم و بررسی شخصیت‌های بزرگ فقها، که شامل پنج نفر می‌شوند، به قرار زیر است: صاحب عروه - مرحوم نائینی- مرحوم محقق خویی- مرحوم شاهرودی- مرحوم محقق تبریزی

سه خصوصیت یا سه قید در انعقاد نذر

با توجه به بررسی‌های انجام‌شده و با استناد به کلمات این فقها، می‌توان گفت که در باب انعقاد نذر، سه مطلب یا سه خصوصیت نقش دارد:

الف. رجحان متعلق: اگر بخواهد نذری منعقد شود، آن چیزی که طبق بیان همه فقها معتبر است و لازم است متعلق نذر باشد، باید رجحان ذاتی داشته باشد.

ب: عدم استلزام تحلیل حرام و تحریم حلال: این قید نیز در کلمات برخی فقها ذکر شده است.

ج. قدرت در انجام نذر: قدرتی که در انجام نذر و آنچه نذر شده باید وجود داشته باشد.

محور سوم: قدرت در انجام نذر و نظریه‌ها

در بیان محور سوم، یعنی قدرت در انجام نذر، سه نظریه مهم وجود دارد که در کلمات گذشتگان و متأخرین مطرح شده است. در اینجا، به نظریه نخست می‌پردازیم:

نظریه اول: محقق شاهرودی و جمع زیادی از فقها

بر اساس این نظریه[2] ، در متعلق نذر یا اتیان منذور، فقط قدرت عقلی کافی است. یعنی کافی است انسان قدرت عقلی برای انجام آن داشته باشد و مانعی عقلی بر سر راه انجام آن وجود نداشته باشد. این قدرت عقلی همان رجحان ذاتی است؛ یعنی اگر رجحان ذاتی داشت، منذور کافی است که انسان بتواند آن را انجام دهد و مانعی عقلی برای انجام آن نباشد، نذر منعقد است.

از سوی دیگر، ایشان و جمع زیادی از فقها معتقدند که چیزی که از ادله بر آن می‌توان استفاده کرد، تنها این است که متعلق نذر مستلزم تحلیل حرام نشود؛ یعنی متعلق نذر حرام نباشد. جز این، هیچ قید یا شرط شرعی دیگری لازم نیست. به بیان دیگر: نذر نمی‌تواند متعلّق به چیزی حرام باشد، مثلاً شرب خمر. علاوه بر رجحان ذاتی، هیچ قدرت شرعی یا مانع شرعی دیگری لحاظ نمی‌شود.

بنابراین، طبق این نظریه، قدرت عقلی کافی است و ملاک انجام نذر، عدم حرمت متعلق آن است. این نظریه نخست در رابطه با محور قدرت در اتیان منذور است و عده زیادی از فقها نیز بدان معتقدند.

نظریه دوم: مرحوم نائینی و مرحوم محقق خوئی

نظریه دوم متعلق به مرحوم نائینی است و به تبع ایشان، مرحوم خوئی[3] رضوان الله تعالی علیه نیز چنین فرمودند که در باب نذر، علاوه بر قدرت عقلی، قدرت شرعی نیز معتبر است.

این دو بزرگوار قدرت شرعی را این‌گونه تفسیر کردند: قدرت شرعی یعنی اینکه تکلیف منجز فعلی دیگری مزاحم انجام نذر نباشد. اگر تکلیف منجز فعلی دیگر در کنار منذور و نذر وجود داشته باشد، مکلف قدرت شرعی برای انجام نذر ندارد، زیرا آن تکلیف منجز، وقتی مزاحم شود، مقدم است. مثال آن در ما نحن فیه، مسئله سی و دو، هنگامی است که کسی نذر کرده و بعد مستطیع شده است؛ در اینجا حج بر نذر مقدم می‌شود.

دلایل مرحوم نائینی و مرحوم خوئی

استفاده این دو بزرگوار از ادله دو جهت دارد:

    1. رجحان مطلق در متعلق نذر: دلیل دلالت می‌کند که نذر زمانی منعقد می‌شود که رجحان متعلق نذر مطلق باشد و مقید نشده باشد. اگر نذر مقید به استطاعت برای حج یا وجوب حج شد، دیگر نذر منعقد نمی‌شود.

    2. اجتناب از ترک واجب و انجام حرام: از ادله استفاده می‌شود که اتیان منذور مستلزم ترک واجب یا فعل حرام نشود. این معنا همان قدرت شرعی است.

مرحوم خوئی بر یک بیان تأکید دارد: رجحان نذر باید مطلق باشد؛ اگر مقید شد، مکلف قدرت انجام نذر ندارد. مثال: نذر زیارت امام حسین علیه‌السلام در صورتی که رجحانش مطلق نباشد، مکلف قدرت شرعی ندارد.

مرحوم نائینی بیان دیگری دارد: از ادله استفاده می‌شود که اتیان منذور واجب است در صورتی که مستلزم انجام حرام و ترک واجب نشود. اگر مستلزم شد، قدرت شرعی برای مکلف ایجاد نمی‌شود.

به تعبیر دیگر، این دو بزرگوار، یعنی محقق خوئی و استاد ایشان مرحوم نائینی، قدرت شرعی را به دو بیان ذکر کرده‌اند:

بیان اول (مرحوم خوئی): نذر زمانی بر ذمه مکلف قرار می‌گیرد که رجحان آن مطلق باشد و هیچ مزاحمی نتواند در مقابل آن بایستد؛ اگر مطلق نباشد، مکلف قدرت شرعی ندارد.

بیان دوم (مرحوم نائینی): اتیان منذور واجب است فقط وقتی که مستلزم انجام حرام یا ترک واجب نشود؛ اگر مستلزم شود، مکلف قدرت شرعی ندارد.

نظریه سوم: برداشت مرحوم محقق تبریزی

نظریه سوم از کلمات مرحوم محقق تبریزی[4] برداشت شده است. ایشان در باب نذر معتقدند که علاوه بر قدرت عقلی، قدرت شرعی نیز لازم است، اما قدرت شرعی را به شکل متفاوتی تفسیر کرده‌اند.

قدرت شرعی به این معناست که مکلف عاجز نباشد از انجام دادن منذور به خاطر صرف قدرت در یک واجب دیگر. یعنی نباید به دلیل مصرف توان یا وقت خود در انجام واجب دیگر، عاجز شود از وفای به نذر.

ایشان توضیح می‌دهند که این دو حالت ممکن است رخ دهد: خود مکلف خود را عاجز کند: مکلف با اختیار خود، وقت یا توان خود را صرف انجام واجب دیگر می‌کند و بنابراین نمی‌تواند نذر را انجام دهد. مثال: فرض کنید کسی نذر کرده است صبح اول وقت به زیارت امام رضا برود و در همان وقت، هشت رکعت نافله ظهر می‌خواند. اگر تعادل و تداخل بین نافله و زیارت وجود داشته باشد و نتواند هر دو را هم‌زمان انجام دهد، او خود را عاجز کرده است و نذر وفا نشده است.

شارع مکلف را عاجز کند: در صورتی که شارع حکم کرده باشد که انجام واجب دیگر مقدم است و مکلف نتواند نذر را به‌طور شرعی انجام دهد، قدرت شرعی ایجاد نمی‌شود.

جمع‌بندی نظریه

بنابراین، مرحوم محقق تبریزی رضوان الله تعالی علیه قدرت شرعی را ملاک می‌داند، اما با این بیان که: قدرت شرعی عبارت است از اینکه مکلف خود را و قدرت خود را صرف مزاحم منذور نکرده باشد. این بیان، تمایز روشنی با نظریه مرحوم خوئی و مرحوم نائینی دارد، زیرا تمرکز آن بر صرف توان و وقت مکلف برای واجب دیگر است و نه صرفاً بر اجتناب از ترک واجب یا ارتکاب حرام.

جمع‌بندی مقدماتی

تا به اینجا، مبانی مهم بحث روشن شد و نظرهای کلی در مسئله سی و دوم فرع اول، که مربوط به تصادم و تزاحم بین نذر و حج است، مورد بررسی قرار گرفت. ابتدا از فرمایش مرحوم سید[5] شروع کردیم که فرمود: «با نذری که انجام گرفته است و به استطاعت منتفیه، نذر واجب است و حج واجب نیست.»

سپس به کلام مرحوم آقای خوئی و مباحث مفصل ایشان پرداختیم و نکات فراوانی از فقهای مطرح در باب حج استخراج شد؛ نه صرفاً علمایی که در رساله‌ها فتوا داده‌اند، بلکه آنان که در مباحث خارج، بحث حج را مفصل مطرح کرده‌اند.

نتیجه این شد که می‌توان سه محور یا سه مطلب اصلی را در نظر گرفت و آنها را با سه یا چهار نظریه مشهور (به اضافه نظریه مرحوم سید) مرتبط کرد. همچنین به آنچه مرحوم صاحب جواهر در تدوین و تصنیف جواهرالکلام انجام داده بود نیز اشاره شد تا دورنمای بحث مشخص گردد.

اکنون نوبت به مرحله عملی و انتخاب نظریه مختار رسیده است. با توجه به مباحث و انظار مختلفی که ذکر شد، باید بررسی شود: انتخاب یکی از نظریات از میان اقوال مطرح. ادله و دفع دخل‌های مقدر مرتبط با نظریه مختار ارائه شود. این مرحله، نیاز به دقت و تحلیل دارد تا بتوان نظریه‌ای مستند و محکم را به عنوان راهکار اصلی برگزید. ان شاء الله، ادامه بحث در این مسیر پی گرفته خواهد شد.