موضوع: النواهی/مفهوم داشتن شرط /کلام صاحب قوانین

اقول فی مفهوم الشرط:

دلالت شرط بر مفهوم منوط به حصول وتحقُّق پنج امر است:

1)تعلیق جزاء بر شرط

2)در قضیه شرطیة بین شرط وجزاء ، لزوم باشد یعنی قضیه شرطیة ، قضیه لزومیَّه باشد نه قضیه شرطیِّة اتفاقیِّة.

به عبارت دیگر:بین جزاء وشرط ملازمه وجود داشته باشد

3)جمله شرطِیِّة باید ظهور در ترتب جزاء بر شرط داشته باشد

4)ترتَّب در قضیه شرطیِّة لازمه بنحو ترتُّب معلول(جزاء) بر علت(شرط) باشد نه به نحو ترتب معلول برعلت ونه به نحو ترتب معلولین بر علت ثالثه باشد.

5)علیَّت در قضیه شرطیة لازمه مترتبه بنحو علیت منحصره باشد ، یعنی شرط ، علت منحصره برای جزاء باشد.

امر اولی حتما در جمله شرطیِّة وجود دارد ، زیرا جملات شرطیة از نظر عرف ، ظهور در تعلیق جزاء بر شرط دارند مثل اینکه می گوید: ان کانت الشمس طالعة فالنهار موجود ، که این جمله از نظر عرف دلالت بر تعلیق وجود نهار بر طلوع شمس می کند.

ومثل قول امام معصوم که می گوید: اذا کان الماء قدر کُرِّ لا یُنَجِّسُه شیئٌ [1] دلالت می کند بر تعلیق عدم نجس شدن وعدم انفعال آب اگر به اندازه کر باشد.

واما امر دومی:- دلالت قضیه شرطیه بنحو علاقه لزومیة بین جزاء وشرط باشد- هم بلا شک در جمله شرطیه وجود دارد ، واگر مواردی از استعمال جمله شرطیة ، علاقه لزومیِّة بین جزاء وشرط نباشد بلکه اتفاقیِّة باشد یا این استعمال غلط است ویا بسیار نادر است ، زیرا : وقتی یک چیز بر چیز دیگر تعلیق شده باشد اگر علاقه وارتباط بین این دوچیز وجود نداشته تعلیق بین آن دو چیز صحیح نخواهد بود.

اعلام علم اصول مثل:

شیخ انصاری[2] وصاحب کفایة [3] ومحقق خوئی[4] ومرحوم امام (ره) [5] و.....امر اول ودوم وسوم که ترتب بین شرط وجزاء باشد را مسلَّم گرفته اند وهو الحق!

واما امر چهارم : بعضی از اعلام مانند صاحب کفایة ومحقق خوئی در آن تشکیک کرده اند ولی از راه ظهور سیاقی جمله شرطیِّة قابل اثبات است، یعنی دلالت سیاقیِّة جمله شرطیِّة ووظاهر جمله شرطیَّة دلالت می کند که شرط علت برای جزاء است.

واما امر پنجم: -علیت شرط برای جزاء ، علیت منحصره است- از راه اطلاق شرط اثبات می کنیم .

توضیح ذلک:

اگر چنانچه چیز دیگری بغیر از شرط مذکور در جمله شرطیَّة دخالت در حکم وجزاء داشته باشد به دو نحوه خواهد بود ، یا آن چیز دیگر بعنوان علت تامِّة تاثیر در جزاء داشته باشد، باید مولی آن چیز با او به شرط عطف نماید ، ویا آن چیز بعنوان جزء علت باشد باید آن با "واو" بر شرط عطف نماید.

حال وقتی که ولی در مقام بیان شد واز طرف آن چیز دیگر را در جمله شرطیِّة نیاورده باشد وشرط به صورت مطلق در جمله شرطیة ذکر شده باشد ، کشف می شود که بغیر از شرط مذکور هیچ چیز دیگر در جزاء دخالت ندارد نه به صورت مستقل ونه به صورت جزء العلَّة ، این همان معنای علیت منحصره است وکشف می شود که شرط مذکور در جمله ، علیت منحجصره برای جزاء دارد.

وقتی که این پنچ امر ثابت شد بلا شک جمله شرطیة دارای مفهوم می شود ، وهو الحق ولا یحتاج الی مزید بیان.