نامه 62/نامه ها /نهج البلاغه

موضوع: نهج البلاغه/نامه ها /نامه 62

مقدم شما نخبگان، فرهيختگان و بزرگواران حوزوي و دانشگاهي و برادران سپاهي و عزيزان قرآني و حوزه‌ هاي علميه را گرامي مي ‌داريم. در بخش پاياني ماه پربرکت رجب المرجّب هستيم که شهادت امام هفتم را در پيش داريم و مبعث وجود مبارک حضرت ختمي نبوت (عليه و علي آله آلاف التحية و الثناء) را در پيش داريم که همه اين ايّام را ارج مي ‌نهيم و اميدواريم از فيوضات اين ايّام بهره ببريم.

يکي از فيض ‌هاي عميق و عريق دهه سوم ماه پر برکت رجب روزه گرفتن در روز مبعث است. آن ها که جوان ‌اند قدرت بدني ‌شان مناسب هست، حيف است که از روزه اين روز بي‌ بهره باشند. درس و بحث گوشه ‌اي از کارها را به عهده دارد، عمده آن راز و نيازي است که معلّم با شاگرد دارد، خداي سبحان خود را به عنوان معلّم معرفي کرد: ﴿عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ﴾[1] ؛ و برنامه درسي خودش را هم قرآن کريم معرفي کرد اعمّ از قرآن ناطق و صامت که اهل بيت (عليهم السلام) همين قرآن کريم را به صورت روايات بيان مي ‌کنند.

مستحضر هستيد که در سوره مبارکه «الرحمن» فرمود: ﴿الرَّحْمَنُ﴿1﴾[2] عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿2﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ﴿3﴾ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾؛ هم خود را معلّم معرّفي کرد، هم خود را با اسم اعظم ﴿الرَّحْمَنُ﴾ معرّفي کرد و هم برنامه درسي خود را. ببينيد چندين رساله در زمينه همين چهار جمله نوشته شده؛ يکي اين که ﴿الرَّحْمَنُ﴾ معلّم است نه «العليم». خدا نمي ‌خواهد فقط جامعه عالم بشود، مي ‌خواهد عاقل بشود، عالمِ عادل بشود. اگر گفتند رحمان تدريس مي‌ کند؛ يعني چه؟ اگر مهندس تدريس مي ‌کند؛ يعني درس هندسه مي‌ دهد، اگر گفتند فقيه تدريس مي‌ کند؛ يعني درس فقه مي‌ دهد. اگر گفتند اصولي تدريس مي ‌کند؛ يعني درس اصول مي‌ دهد. اما اگر گفتند ﴿الرَّحْمَنُ﴾ تدريس مي ‌کند؛ يعني چه؟ آن رحمت رحمانيه را تدريس مي‌ کند: ﴿الرَّحْمَنُ﴾، چه چيزي تدريس مي ‌کند؟ قرآن حکيم را. چه چيزي ياد مي ‌دهد؟ بيان را. به چه کسي ياد مي ‌دهد؟ به انسان: ﴿الرَّحْمَنُ﴿1﴾ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿2﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ﴿3﴾ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾؛ اين انسان در صف سوم است.

ما معمولاً شاگرد مي‌ خواهيم که چيزي به او ياد بدهيم؛ اما خدا اوّل شاگرد مي ‌آفريند بعد چيزي به او ياد مي ‌دهد، شاگرد او بعد از شاگردي مي ‌شود انسان. نفرمود: «الرحمنُ علم الإنسانَ القرآن». تا قرآن نباشد کسي انسان نيست، در صف سوم نشسته است. ﴿الرَّحْمَنُ﴿1﴾[3] عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿2﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ﴿3﴾، اين شخص مي ‌شود انسان. وقتي انسان شد، صوت او و کلام او مي ‌شود بيان: ﴿عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾[4] . چرا بهيمه را بهيمه مي‌ گويند؟ براي اين که حرفش مبهم است، صوتش مبهم است، چيزي معلوم نيست. چرا به کلام انسان مي ‌گويند بيان؟ چون مي ‌تواند آن «ما في الضمير» خودش را خوب تشريح کند.

«فهاهنا امورٌ اربعة»: اوّل المعلّم؛ ثاني برنامه تعليم؛ ثالث شاگرد؛ رابع خروجي اين شاگرد. معلم «الرحمن» است نه «العليم». خدا تنها از ما علم نمي ‌خواهد. يک علم آميخته به عقل را در حوزه و دانشگاه مي‌ طلبد تا بشود رحمت رحمانيه. «الرحمن» دارد تدريس مي ‌کند. چه چيزي تدريس مي‌ کند؟ قرآن را. اگر کسي شاگرد قرآن بود در صف سوم قرار مي‌ گيرد، مي ‌شود انسان. اگر شده انسان، بنان و بيان او خروجي دارد، مي‌ شود بيان. وگرنه ﴿إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ﴾[5] . اين فرصت‌ ها هست. يک مقدار آن در درس و بحث هست، مقدار ديگر آن هم در نماز شب در روزه‌ هاي اين ايام، خيلي براي جوان وجه ندارد که روز مبعث را روزه بگيرد. شما در فضايل روزه روز مبعث نگاه کنيد، دعاي شب مبعث را که مرحوم محدّث قمي هم نقل کرده است،[6] ببينيد در دعاي شب مبعث، ما خدا را سوگند مي‌ دهيم يا به بارگاه الهي عرض مي‌ کنيم خدايا! به تجلّي اعظم تو؛ يعني از اين تجلّي که ديگر خدا عظيم ‌تر ندارد. اصل جهان را وجود مبارک حضرت امير جلوه حق مي ‌داند، در اين خطبه نوراني نهج البلاغه فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ‌»[7] ، صدر و ذيل عالم آينه حق هستند، فرمود خدا در اين آينه تجلّي کرده است، «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ‌». هيچ آينه ‌اي به اندازه وجود مبارک پيغمبر نيست تجلّي اعظم است، اين دعاي شب بيست و هفتم است.[8] دعاي روز بيست و هفتم هم شبيه همين است، اين نشان مي ‌دهد که از شب ‌هاي عظيم در طول سال است. اين ها کمک مي‌ کند که انسان بشود شاگرد خدا، بعد خروجي او «بيان» است. اين که مي ‌بينيد اين به آن بد مي ‌گويد آن به اين بد مي ‌گويد، براي اين که بيان نيست، سرّش اين است که او صف اوّل نرفت بنشيند و سرّش اين است که صف اوّل و دوم را فراموش کرده است.

سلسله بحث ‌هاي ما در نهج البلاغه به نامه 62 رسيد، اين نامه 62 نامه ‌اي است که وجود مبارک حضرت امير (سلام الله عليه) براي مردم مصر نوشت. مستحضريد که چند نامه حضرت درباره مصر و مصري ‌ها مرقوم فرمود: يکي آن بخش ‌نامه رسمي و معروفي است که به مالک اشتر داد، وقتي او را به عنوان استاندار مصر معرفي کرد آن نامه را نوشت آن بحث مبسوطي داشت که گذشت که جزء مهم ‌ترين نامه‌ هاي نهج البلاغه است. يک نامه هم براي مردم مصر نوشت، به مردم مصر گفت: مردم! داشتنِ رهبر خوب نيمي از موفقيت است، نگوييد ما رهبري مثل علي بن ابي طالب داريم؟ نگوييد نماينده ‌اي مثل مالک اشتر داريم؟ مادامي که در مسير نباشيد، شکست حتمي است چه اين که شکست شد. مگر حکومت حضرت امير شکست نخورد؟ مگر خود حضرت امير را شهيد نکردند؟ مگر دوستانش را يکي پس از ديگري شهيد نکردند؟ مگر همين کميل را بعد از چند سال نگرفتند نکشتند؟ قنبر را نکشتند؟ ميثم را نکشتند؟ داشتن رهبر خوب نيمي از موفقيت است. فرمود نگوييد رهبر خوب داريم، نگوييد استاندار ما خوب است، شما بايد در صحنه باشيد. شما ملاحظه بفرماييد آن نامه ‌اي که وجود مبارک حضرت امير به مالک داد، بسيار نامه مبسوطي است که بحث آن قبلاً گذشت اين نامه را به مردم مصر مي ‌دهد، مي‌ فرمايد شما هم مسئول هستيد.

اين نامه مفصّل است و مرحوم سيد رضي (رضوان الله عليه) تقطيع کرده، بخشي از آن را به عنوان نامه 62 ذکر کرده، بخشي را هم در نامه ‌هاي ديگر آورده است. آن نامه اين است که فرمود از عبدالله علي بن ابي طالب اميرالمؤمنين «إلی أهل مصر مع مالک الأشتر [رحمه الله‌] لما ولاه إمارتها»[9] . پس دو تا نامه است: يکي به مالک اشتر داد که بخشنامه اوست که البته خيلي سنگين ‌تر از اين نامه است؛ طبقات مردم را، وظيفه مسئولان را ذکر کرد. يکي هم براي مردم مصر نوشت. به مردم مصر فرمود: «مَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عَنْهُ‌»[10] ؛ يعني اگر ملّتي بخوابد، دشمن او که به خواب نرفته حمله مي‌ کند و خواب هم مستحضريد بدترين خواب، خوابِ روح است. از بهترين دعاهاي ماه مبارک رمضان مخصوصاً روزهاي اوّل و اين ها اين است که به ما آموختند که بگوييم: «وَ نَبِّهْنِي فِيهِ عَنْ نَوْمَةِ الْغافِلِينَ‌»[11] ؛ خدايا! ما را از خواب غفلت بيدار کن! اين نوم در دعاهاي ما آمده است. در نهج البلاغه اين بيان نوراني حضرت امير است که «نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُبَاتِ الْعَقْلِ‌»[12] ؛ «سبات» با «سين»؛ يعني همين خواب و تعطيلي. «يوم السّبت» که مي ‌گفتند يعني روز تعطيلي. «سبت»؛ يعني تعطيل با «سين» و «تاء» منقوط يعني تعطيل. در نهج البلاغه وجود مبارک حضرت امير مي‌ گويد من پناه مي ‌برم به خدا از اين که عقل مردم تعطيل باشد بخوابد: «نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُبَاتِ الْعَقْلِ‌». به مردم مصر مي ‌فرمايد که انسان بايد بخوابد خستگي بدنش رفع بشود، ولي مبادا کاري کنيد که عقل و فکر شما بخوابد، بي راهه برويد يا راه کسي را ببنديد.

اين نامه را به مردم مصر نوشت: «أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ»[13] اين براي جهانيان آمده است «وَ مُهَیْمِناً عَلَی الْمُرْسَلِینَ» اين شاهد صدق همه انبياست و هيمنه دارد. انبيا نسبت به يکديگر ﴿مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ﴾[14] [15] [16] [17] [18] هستند؛ اما خصيصه وجود مبارک حضرت اين است که گذشته از اين که او مصدّق ﴿لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ﴾ است، مهيمن هم هست، شاهد هست، ناظر هست، هيمنه دارد، به بخشي سيطره و سلطه دارد. اين مهيمن در قرآن کريم فقط درباره پيغمبر اسلام است، انبياي ديگر که هيمنه نداشتند. به معناي شاهد بودن براي خصوص پيغمبر(صلي الله عليه و آله و سلم) است. «فَلَمَّا مَضَی عَلَیْهِ السَّلاَمُ تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ»[19] ؛ بعد از رحلت پيغمبر (صلي الله عليه و آله و سلم) مسلمان ‌ها نزاع کردند که چه کسي جانشين او بشود؟ و حال اين که غدير مسئله را حلّ کرده است. «فَوَاللَّهِ مَا کَانَ یُلْقَی فِی رُوعِی»؛ من قسم به خدا فکر نمي ‌کردم که اين ها غدير را فراموش بکنند! تقريباً دو ماه و خرده‌ اي از غدير گذشت و در آيه مباهله هم خدا مرا به منزله جان پيغمبر گذاشته است. شما ببينيد همين بيان نوراني که وجود مبارک حضرت درباره سيّدالشهداء دارد: «حُسَيْنٌ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ حُسَيْنٍ»[20] ؛ منتها درباره سيدالشهداء قدري بيش تر آمده، درباره امام حسن هست. انسان خيال مي ‌کند که اين ها چون نوه‌ هاي حضرت هستند، حضرت مي ‌فرمود که «حسن مني وأنا منه‌»[21] ؛ يا «حُسَيْنٌ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ حُسَيْنٍ»[22] ، اما همين بيان نوراني درباره حضرت امير هست: «عليّ منّي و أنا من عليّ‌»[23] ؛ چطور با چه مجوّزي مي ‌فرمايد که علي من است و من علي هستم؟ با مجوز آيه مباهله. فرمود: ﴿وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ﴾[24] ، فرمود علي جان من است. آن وقت به زبان خيلي روشن مکرّر «عليّ منّي و أنا من عليّ‌»[25] . البته قبل هم بود؛ اما بعد از نزول آيه مباهله به صورت صريح و شفاف: «عليّ منّي و أنا من عليّ‌». پس اين اختصاصي به وجود مبارک سيّدالشهداء ندارد تا ما بگوييم نوه آن حضرت است؛ اين ها چون «کلّهم من نور واحد» هستند، «عليّ منّي و أنا من عليّ‌». يکبار نبود، دو بار نبود، دَه ‌بار نبود.

حضرت فرمود: من فکر نمي‌ کردم اين ها غدير را فراموش بکنند ما را خانه ‌نشين بکنند؛ اما آمدند اين کار را کردند. اصلاً در خيال من نمي ‌گنجيد، از جهت بشري البته. «وَ لاَ یَخْطُرُ بِبَالِی أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَنْ أَهْلِ بَیْتِهِ»[26] ؛ اصلاً به ذهن من نمي‌ آمد که اهل بيت را اين ها خانه‌ نشين بکنند و سقيفه را بر غدير مقدم بدارند، من فکر نمي‌ کردم که «أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ» می‌ کَند از خاندان پيغمبر «وَ لاَ أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّی مِنْ بَعْدِهِ»؛ اين ها از من جدا مي‌ کنند. «تنحيه»: يعني خودشان در يک ناحيه قرار گرفتند. «نَحّاهُ»؛ ما را در يک ناحيه قرار دادند، دين و حکومت را در يک ناحيه ديگر قرار دادند، من چنين چيزي را فکر نمي ‌کردم. تقريباً دو ماه و اندي از جريان غدير گذشت، همه ‌شان در آن صحنه حاضر بودند، مگر آن روز جمعيت مسلمان‌ ها چقدر بود؟ حالا چند تا زن يا چند تا پيرمرد، پيرزن، بچه اين ها نتوانستند در مسئله حجة الوداع شرکت کنند، مطلبي ديگر است.

ببينيد يک وقت پيغمبري در سرزميني مبعوث مي ‌شود، تلاش ‌هاي فراواني مي‌ کند فقط يک خانوار به او ايمان مي ‌آورند، اين آيه را در قرآن کريم قرائت بفرماييد: ﴿فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ﴾[27] ؛ اين تنوين، تنوين وحدت است ﴿غَيْرَ بَيْتٍ مِّنَ الْمُسْلِمِينَ﴾، فقط يک خانوار به حضرت ايمان آوردند. اين تنوين ﴿بَيتٍ﴾، نشانه همان وحدت است. فقط يک خانوار به او ايمان آوردند؛ اما اينجا در صحراي غدير هيچ مسلماني نبود در آن روز مگر اين که حاضر باشد، مگر اين که معذور باشد. فاصله غدير و رحلت حضرت ـ 28 صفر ـ دو ماه و اندي بود، حضرت فرمود من فکر نمي ‌کردم! همه ‌شان قصّه غدير را با هم گفتگو مي‌ کردند. «منحّون»، «نحّاه»؛ يعني به ناحيه انداخت؛ ما در يک ناحيه، دين را در ناحيه ديگر انداخت، من هيچ فکر نمي ‌کردم. «فَمَا رَاعَنِی إِلاَّ انْثِیَالُ النَّاسِ عَلَی فُلاَنٍ یُبَایِعُونَهُ»[28] ؛ من هيچ فکر نمي ‌کردم که اين ها غدير را رها کنند و سقيفه را راه ‌اندازي کنند و بروند با کسي ديگر بيعت کنند.

شما ببينيد يکي از مهم ‌ترين کتاب ‌هاي کلامي همين کتاب مواقف است. اين ها در مسئله امامت مي‌ گويند با يک يا دو نفر ثابت مي ‌شود براي اين که عمرو با ابي ‌بکر بيعت کرد، ابي ‌بکر شده خليفه، همه هم قبول کردند. آيه که نيست، نصّ نبوي که نيست، اجماع امت هم که نيست، سند فقي شما چيست؟ اين مواقف هم از مهم‌ ترين کتاب‌ هاي کلامي آن هاست، حالا متأسفانه در حوزه ‌ها مطرح نيست، اگر در حوزه فنّ شريف کلام مطرح بشود تدريس بشود، حرف آن ها مشخص بشود؛ معلوم مي ‌شود که بر اساس چه معياري است؟ حضرت مي ‌فرمايد که من فکر نمي ‌کردم که اين طور بشود. اين جريان خيلي هم نگذشته. اين در کتاب مواقف از مهم ‌ترين کتاب ‌هاي کلامي اين هاست، اين حرف آمده است. «فَأَمْسَکْتُ [بِيَدِي‌] یَدِی حَتَّی رَأَیْتُ رَاجِعَهَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلاَمِ»؛ من گفتم وارد اين معرکه نشوم، ديدم که خيلي ‌ها از دين برگشتند، «ارْتَدَّ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِيِّ»[29] ، گرچه روح اين ارتداد، ارتداد از ولايت بود نه ارتداد از اسلام، يعني اصل کفر؛ براي اين که اين ها يکديگر را پاک مي‌ دانستند، خريد و فروش مي ‌کردند، با اين ها ازدواج مي ‌کردند، زن مي‌ دادند زن مي ‌گرفتند، آن ارتداد فقهي به آن معنا در بين اين صدر اسلام نبود، اين «ارْتَدَّ النَّاسُ» عن الإسلام در حقيقت يا «بَعْدَ النَّبِيِّ»، اين در حقيقت ارتداد از ولايت است. فرمود من ديدم «قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلاَمِ یَدْعُونَ إِلَی مَحْقِ دَیْنِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ»[30] تمام تلاش و کوشش آن ها اين است که اگر ما مقداري درباره اهميت غدير و حَکميت و حاکميت و حکومت غدير فکر بکنيم، اين ها اصل دين را انکار مي ‌کنند. «فَخَشِیتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلاَمَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَی فِیهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً»؛ من مدتي ساکت شدم تا ببينم وضع چيست؟ الآن که پذيرفتم بعد از گذشت يک ربع قرن، براي اين است که دين آسيب نبيند، يک؛ ويران نشود، دو؛ برخي از همين افراد نه تنها به آسيب رساندن و سوراخ کردن و ايجاد ثُلمه، بسنده نمي ‌کردند، بلکه اصل دين را مي‌ خواستند از بين ببرند. «ثَلْم يا هدْم»؛ يا سوراخ کردنِ دين يا منهدم کردن اصل دين. «تَکُونُ الْمُصِیبَهُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَیَتِکُمُ»؛ من ديدم اگر وارد اين صحنه بشوم و از غدير بخواهم حمايت کنم در بطلان سقيفه صحبت کنم، چيزي از دين نمي ‌ماند. اين ها يا «ثَلْم» يا «هدْم»، من ساکت شدم، خانه‌ نشين شدم. «فَخَشِیتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلاَمَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَی فِیهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَکُونُ الْمُصِیبَهُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَیَتِکُمُ الَّتِی إِنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أَیَّامٍ قَلاَئِلَ» اين حکومت، يک متاع چند روزه است، به تعبير ايشان «عَفْطَهِ عَنْزٍ»[31] است، آن هم حکومت خاورميانه. آن روز کلّ خاورميانه، يعني ايران فتح شده بود، روم فتح شده بود، خاورميانه غير از اين دو منطقه، منطقه ‌اي نداشت. همه اين کشورهاي خليج اين ها جزء منطقه امپراطوري ايران بودند، آن قسمت غرب هم جزء امپراطوري روم بود، خاورميانه همين دو امپراطوري را داشت؛ ايران بود و روم. حجاز هم براي اين ها يک حياط خلوتي بود. فرمود که اين حکومت در اين خاورميانه براي من «عَفْطَهِ عَنْزٍ» است. اين براي من آب بيني بُز است، آن حکومت خاورميانه. چند تا استانداري در ايران بود، از بصره تا اهواز تا کرمان يک استانداري بود، استاندارش هم ابن عباس بود. براي بخش ‌هاي اصفهان و اين منطقه استان ديگر بود، آذربايجان يک استان خاص بود، اين ها چند بخش ايران هر کدام يک استانداري بود، براي همه اين ها هم استاندار بود، نامه ‌ها و بخش ‌نامه ‌هاي جداگانه بود، بخشي از آن نامه ‌ها هم در نهج البلاغه آمده است. حضرت فرمود من براي اين که آن اصل دين آسيب نبيند، جريان غدير را خيلي مطرح نکردم و سقيفه حاکم شد. «یَزُولُ مِنْهَا مَا کَانَ کَمَا یَزُولُ السَّرَابُ [وَ] أَوْ کَمَا یَتَقَشَّعُ السَّحَابُ»[32] ؛ يا اين حکومت سقفي مثل سراب است که بطلان آن روشن مي ‌شود، يا نظير يک ابر است که موقتاً فضا را مي‌ گيرد بعد هم کنار مي ‌رود. «فَنَهَضْتُ فِی تِلْکَ الْأَحْدَاثِ حَتَّی زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدِّینُ وَ تَنَهْنَهَ‌»؛ من يک مقدار آرام گرفتم، به صبر و سکوت و آرامش و وحدت دعوت کردم تا هم اين سراب وضع آن روشن شد، هم آن سحاب و ابر برطرف شد و دين نفس تازه ‌اي کشيد.

در آن نامه ‌اي که براي مالک نوشت، اين جمله نوراني را مرقوم فرمود که مالک! «فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا»[33] ؛ اين بيان نوراني حضرت است در آن بخشنامه رسمي که براي مالک نوشتند، عين اين بيان در نهج البلاغه هم آمده است. فرمود مالک! يک چند صباحي، يک ربع قرني دين را اسير کردند، قرآن را اسير کردند، نماز مي‌ خواندند؛ اما يک نماز اسير بود، روزه مي ‌گرفتند؛ اما يک روزه اسير: «فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا». آيات را هر نحوه که مي ‌خواستند معنا مي ‌کردند، بر هر کس مي‌ خواستند به دلخواه خود تطبيق مي ‌کردند، اين طور بود، «فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا». مشابه آن مضمون را براي مردم مصر هم نوشته ‌اند که ـ إن ‌شاء الله ـ در جلسات بعد بقيه نامه را مي‌ خوانيم.

مجدّداً مقدم شما را گرامي مي ‌داريم و از ذات اقدس الهي مسئلت مي‌ کنيم برکات ماه رجب را بر همه نازل بفرمايد و امر فرج وليّ‌ اش را تسريع بفرمايد.