نامه 60/نامه ها /نهج البلاغه

موضوع: نهج البلاغه/نامه ها /نامه 60

مقدم شما بزرگواران حوزوي و دانشگاهي و عزيزان قرآني و برادران و خواهران ايماني را گرامي مي‌ داريم. ايام پُر برکتي که در صحابت آن به سر مي ‌بريم به همه علاقه‌ مندان قرآن و عترت تهنيت عرض مي‌ کنيم و از ذات اقدس الهي توفيق بهره‌ وري از اين ايام پُر فيض را خواهان هستيم که به همه مرحمت بفرمايد.

سلسله بحث‌ هايي که مربوط به نهج البلاغه بود، به نامه شصتم آن حضرت رسيديم. وجود مبارک اميرالمؤمنين وقتي به حکومت رسيدند نامه‌ هاي فراواني براي مسئولان نظام خودشان مرقوم فرمودند. بخشي از آن ها سياسي بود، بخشي اقتصادي بود، بخشي موعظت و اندرز بود و مانند آن. اين نامه شصتمي که در نهج البلاغه است براي مأموران و مسئولان مناطقي که در مسير نظاميان قرار داشتند مرقوم فرمودند. اين جنگ ‌هايي که بر آن حضرت تحميل شد، چه جنگ جمل چه جنگ صفّين، حضرت ناچار يک سلسله نيروهاي نظامي تربيت کرده بود. برخي از اين ها سواره نظام بودند و بسياري از اين ها هم پياده نظام. وقتي به طرف جمل يا صفّين حرکت مي‌ کردند اين نيروهاي پياده نظام از شهرها و روستاها و مزارع و باغ ‌ها عبور مي ‌کردند، مسير رسمي اين ها بود. يک جمعيت زياد پياده نظامي که دارد حرکت مي‌ کند، احياناً نيازي به آب دارد، نيازي به غذا دارد و مانند آن.

نامه رسمي حضرت براي مسئولان اين مناطق، يک؛ براي مردم اين منطقه ‌ها، دو. اين بود که اين نيروهاي نظامي را احترام کنيد، يک؛ و اگر اين ها خواستند چيزي را از شما تهيه کنند با خريد و فروش عاقلانه و عادلانه باشد، دو؛ و اگر ضرورت گرسنگي وادارشان کرد که از باب اکل مارّه، چيزي از مراتع مي ‌تواند استفاده کند موافقت کنيد، سه؛ اگر بيش از آن مقدار خواستند از باغ و بستانتان کمک بگيرند حتماً جلوي آن ها را بگيريد، چهار؛ و اگر موفق نشديد به من گزارش بدهيد که من اين ها را تنبيه کنم، پنج؛ من خودم با اين ها در اين مسافرت هستم.

قبل از اعزام هم اين نيروها را دعوت مي ‌کردند، آن احکام شرعي، حلال و حرام را براي اين ها بازگو مي‌ کردند. بعد خطر ظلم را هم تشريح مي‌ کردند، به اين ها هم مسائل فقهي مي‌ گفتند، هم مسائل قرآني مي ‌گفتند، هم مسائلي که مربوط به دعا بود، مطمئن باشيد که خواندن بعضي از اين دعاها که اين را ما در جمع اصحاب خصوصي هم عرض کرديم، اين يک سواد دقيق‌ تري مي ‌خواهد، يک علم بيشتري مي‌ خواهد، اين دعاي نوراني پُر برکت ماه رجب اين مثل «لا تنقض اليقين»[1] نيست که با چند سال درس خواند حلّ بشود. اين يک جان کَندن مي‌ خواهد تا آدم برسد به اين جمله‌ هايي که «لا فرق بينك وبينها إلا أنهم عبادك وخلقك فتقها ورتقها بيدك، بدؤها منك‌...»[2] . «لا تنقض اليقين أبداً بالشك»[3] با چند سال درس خواندن حلّ مي ‌شود؛ اما اين دعا دعايي نيست که با چند سال درس خواند حلّ بشود. «لا فرق بينك وبينها إلا أنهم عبادك وخلقك فتقها ورتقها بيدك، بدؤها منك‌...»[4] ، برخي از بزرگان آمدند گفتند اين دعا جعلي است، چون نتوانستند اين را حلّ بکنند. مخصوصاً به اين جمله که رسيدند: «وموجد كل موجود... وفاقد كل مفقود»[5] ؛ گفتند مگر خدا فاقد چيزي است؟ اين جعلي بودنِ دعا را مي ‌رساند. او ديگر متوجه نشد که سلب در سلب موجب اثبات است، خدا هر چه که نداري است ندارد، هر نقصي را خدا ندارد، هيچ عيبي را خدا ندارد. اين جمله سالبه که مي‌ گوييم خدا فاقد هر مفقود است، سلبِ سلب است، هر امر نداري را ندارد. خدا جهل ندارد، فقر ندارد. خيلي ‌ها وقتي که شما به اين طلبه بگوييد «زيدٌ جاهلٌ» را براي ما ترکيب بکن و اين چه قضيه ‌اي است؟ مي ‌گويد اين قضيه موجبه است. اين نمي ‌داند که اين «موجبه معدولة المحمول» است. اين چون درون خود را نمي ‌داند، يک؛ درون ديگري را هم نمي ‌داند، دو؛ درون کلمات را هم نمي ‌داند، سه. گاهي نداري و ريا و رباخواري و مانند آن در درون انسان نفوذ مي‌ کند انسان خودش نمي ‌داند. اين يک منافق غير معروف است. يک مرائي غير معروف است، اين ريا در درون او نفوذ کرده و او نمي ‌داند. فرمود: ﴿وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاَّ وَهُم مُّشْرِكُونَ﴾[6] اين کمبود در درون او وجود دارد؛ ولي احساس نمي ‌کند. گاهي عدم در درون کلمه حضور دارد او درک نمي ‌کند، اگر بگويند «زيدٌ ليس بعالم» چه قضيه ‌اي است؟ مي‌گويد سالبه است. اگر بگويند «زيدٌ جاهل» چه قضيه ‌اي است؟ مي‌گويد موجبه است. او نمي ‌داند که اين «ليس» در درون اين «جاهلٌ» رفته است، اين «جاهلٌ» سلب را به همراه دارد. اين قضيه «موجبه معدولة المحمول» است، ولي او چون سلب را نمي ‌بيند خيال مي ‌کند که قضيه موجبه است. اين قضيه «فاقد كل مفقود»[7] که در زيارت ناحيه مقدسه است، يعني خدايا! آن چه نداري است تو نداري؛ آن چه فقداني است تو نداري؛ آن چه نقص است تو نداري. اگر بگوييم «زيدٌ معيوبٌ» که قضيه موجبه محصّله نيست. اگر بگوييم «زيدٌ ناقصٌ» که موجبه محصّله نيست، گاهي عدم در درون خود محمول پيچيده مي ‌شود يکجا ذکر مي ‌شود، مي ‌گوييم: «زيدٌ ناقصٌ، زيد معيوبٌ، زيدٌ جاهلٌ، زيدٌ فاسقٌ»، خيلي‌ ها خيال مي ‌کنند اين ها قضيه موجبه است. همين مشکل در درون خودشان هست، مشکل در درون ديگري هست. همين مشکلي که در کلمات است در متکلمان هست.

غرض اين است که بعضي از اين دعاها دقيق ‌تر، علمي ‌تر، غني ‌تر و قوي ‌تر از روايات فقهي ماست و وجود مبارک حضرت امير اين ها را گاهي به صورت خطبه، گاهي به صورت خطابه، گاهي به صورت نامه بيان مي ‌فرمايند. اين نامه شصت نهج البلاغه به استثناي يک سطر در همه اين متون آمده است. آن چه را که سيد رضي (رضوان الله عليه) تنظيم مي‌ کند چند قسمت است: يک قسمت تقطيع مي‌ کند يک نامه را يا يک خطبه را در چند جا ذکر مي ‌کند، همه آن نامه يا همه آن خطبه آمده؛ اما در چند جا. گاهي برخي از خطبه ‌ها که خيلي بلند است آن را در نهج البلاغه نقل نمي ‌کند. همين خطبه نوراني که به «همّام» در وصف متّقيان که عرض کرد: «صِفْ لِیَ الْمُتَّقِینَ‌»[8] ، اين تقريباً هفده صفحه است، آن که در نهج البلاغه آمده دو، سه صفحه است، مرحوم سيد رضي بخش‌ هاي وسيعي از اين خطبه هفده صفحه ‌اي را در خطبه ‌هاي ديگر تقطيع کرده است. آن خطبه 222 و 223 که دارد سه، چهار سطر است: «قَدْ أَحْیَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّی... بَرَقَ لَهُ لاَمِعٌ کَثِیرُ الْبَرْقِ»[9] ، آن را سيد رضي در متن اين خطبه نياورد، اين خطبه ‌اي که مثل سيل وجود مبارک حضرت فرمود: «ينحدر عنه السيل‌»[10] گفت و گفت و گفت تا آن مستمع جان داد، حضرت فرمود من از اين مي ‌ترسيدم که مبادا او در شنيدن سخنان جان بدهد، بعد فرمود موعظه وقتي از جاي بلند نشأت بگيرد جان طرف را مي ‌گيرد، «هَکَذَا تَصْنَعُ الْمَوَاعِظُ»[11] از اين قبيل است. آن جمله‌ ها را سيد رضي در متن اين خطبه نقل نکرده است. آن دقّت و ظرافت ‌هايي که سيد رضي داشت باعث شد که برخي از خطبه ‌ها را اگر يکجا نقل مي ‌کرد بعضي ‌ها تحمّل نمي ‌کردند. نامه‌ ها هم همين طور بود. بخشي از نامه‌ ها يا خطبه‌ ها را تقطيع مي‌ کند در چند جا. قسمت ديگر اين است که نامه ‌ها يا خطبه ‌ها را يک مقدار را يا اصلاً نقل نمي‌ کند، بخشي هم تمام آن را نقل مي ‌کند.

اين نامه ‌اي که به نام نامه شصتم است، تقريباً تمام آن نقل شده به استثناي يک سطر، وجود مبارک حضرت امير اين نيروهاي نظامي خود را در همان داخله مدينه يا قبل از هجرت به کوفه، يا در کوفه که قسمت مهمشان به سر مي ‌بردند، آن ‌جا مي‌ پروراند؛ نماز جماعت داشت، اين مسئله عقيدتي و سياسي و اين ها از همان زمان حضرت امير (سلام الله عليه) بود که اين نيروهاي رزمي خودشان را با عقل و سلاح با هم بپروراند. در داخله قبل از اين که نيروها را اعزام بکنند، اين ها را مي‌ پروراندند، سخنراني مي ‌کردند در نماز جماعت، در نماز جمعه، در جلسات پند و موعظه، اين ها را تربيت مي ‌کردند. نامه مي ‌نوشتند هم براي مسئولان شهر و روستا، يک؛ هم براي مأموران اخذ زکوات و ماليات ‌هاي مذهبي، دو؛ که شما که مي‌ رويد زکات جمع بکنيد اگر در مزرعه هستيد يا اگر در باغ‌ ها هستيد، اين نيروهاي نظامي حرکت مي ‌کنند مزاحم اين ها نشويد، اين ها هم حق ندارند مزاحم شما بشوند، ولي اگر گرسنه هستند جلوي گرسنگي اين ها را نگيريد، اگر بيش از سدّ جوع آسيبي رساندند کاملاً دفاع کنيد، «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ»[12] ؛ اين «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ» که در اين نامه مي‌ خوانيم، نظير ﴿جَزَاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا﴾[13] که به قرينه مشاکله است، وگرنه جزاي سيّئه عدل است و عدل حَسَن است. فرمود: ﴿جَزَاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا﴾، جزاي سيّئه حسنه است، يعني جهنم حسنه است، کيفر حسنه است، عدل است، عدل الهي حسنه است. يا سيّئه است به لحاظ آن کيفربين سيّئه است يا به قرينه مشاکله است. وگرنه جزاي سيّئه، عدل است و عدل، حَسَن است. اينجا هم فرمود: «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ»[14] ؛ اگر آن ها بد کردند شما هم عادلانه پاسخ آن ها را بدهيد، گرچه اين عدل شما براي آنها تلخ است. اين کارها را کردند.

فرمود: «وَ أَنَا بَیْنَ أَظْهُرِ الْجَیْشِ»؛ من هم در جمعيت هستم و ذات اقدس الهي از مظلوم حمايت مي ‌کند، اين سطري که در نهج البلاغه نيامده و اي کاش مرحوم سيد رضي ذکر مي ‌کرد اين است، فرمود که مظلوم هيچ کسي ندارد، در ناله و در دعا موحّد است، دعاي هيچ موحّدي بي‌اجابت نيست. هيچ کس نگفت خدا که دستش خالي برگردد. اين بيان از لطايف ادعيه ائمه(عليهم السلام) است، دعاي خالصانه هيچ ممکن نيست اجابت نشود؛ حالا يا عين آن مطلب اجابت مي ‌شود اگر حکمت است، اگر مصلحت نيست مشابه آن به اين شخص داده مي ‌شود. وجود مبارک امام سجاد فرمود: اين که ما اين دست را به صورت مي ‌ماليم، براي اين است که اين دست از جاي بلندي آمده و هرگز خالي برنگشت.

اگر کسي قدرتي دارد به اداره‌ اي به قبيله ‌اي به جناحي به حزبي به مالي به فرزندي تکيه مي ‌کند اين در دعا مشرک است خدا و، خدا و فرزند، يک گوشه چشمي به خدا دارد، يک گوشه چشمي هم به قدرتش. اين است که در قرآن فرمود: ﴿وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاَّ وَهُم مُّشْرِكُونَ﴾[15] فرمود اکثر مردمي که با ايمان هستند با شرک زندگي مي‌ کنند! مي ‌گويند خدا هست ولي! خدا با «ولي» با «لکن» با «اما» هماهنگ نيست. خدا و خدا و خدا و خدا. وقتي فتح مکه فرا رسيد، حضرت اين گونه دستور داد آن ها هم اين گونه گفتند: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ‌‌»[16] که الآن شعار رسمي در راديوهاي ماست، چقدر شعار مقدس و علمي است! اين که تکرار نيست. بارها به عرض شما رسيد، اين حرف‌ ها مثل شرح لمعه و مکاسب نيست! يک توحيد ذاتي داريم يک توحيد صفاتي داريم، يک توحيد افعالي داريم، در آن روز فرمود «لا اله الا الله وحده ذاتاً، وحده وصفاً، وحده فعلاً»، آقايان اين مثل مکاسب نيست که خواندن يا فهميدن آن آسان باشد. دعا را بايد جدّي بگيريد. فرمود او در مقام ذات «لا شريک له» است، در مقام وصف «لا شريک له» است. در مقام فعل «لا شريک له» است. ديگر نگوييم خدا هست ولي، خدا هست اما! «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ‌‌» توحيد ذاتي چيست؟ توحيد اوصافي چيست؟ توحيد افعالي چيست؟ «وَحْدَهُ‌‌»اي که موحّد در بخش اول مي‌ گويد با دوم چيست؟ دوم مي ‌گويد با سوم چيست؟ اين که قرآن فرمود: خيلي از مؤمنين مشرک ‌اند براي همين است.

آن‌ گاه وجود مبارک حضرت امير در ذيل اين نامه فرمود اگر کسي موحّد محض بود، دعاي او از قلب خاص برخاست، اين ايام اعتکاف در پيش است، ايام دعا در پيش است، برخي از طلبه‌ ها همين طلبه ‌ها! اين سه ماه را روزه مي‌ گرفتند، مخصوصاً آن وقت‌ هايي که به زمستان مي‌ خورد؛ البته اين ها به جاهايي رسيدند هر سه ماه را روزه مي‌ گرفتند، کسي که به خودش آسيب برساند آن روزه ‌اش مشروع نيست؛ اما قدرت بدني داشتند، يک؛ مصادف با زمستان هم بود، دو؛ و ما هم ديديم که به جاهايي رسيدند، اين سه. در اين قسمت که حضرت فرمود اگر کسي هيچ پناهي نداشته باشد، يک؛ يا هيچ کسي پناه نبيند، دو؛ بگويد «يا الله» اين دعا مستجاب است و برنمي ‌گردد، رد نمي ‌شود. فرمود بين دعوت داعي و لبّيک خدا هيچ حجابي نيست. همان کسي که از شام او را وادار کردند بيايد مکه يا در مدينه خدمت وجود مبارک حضرت امير دو تا سؤال را به او دادند که برو خدمت حضرت اين سؤالات را بکن! وجود مبارک امام مجتبي (سلام الله عليه) هم نشسته بود، يکي اين بود که «كم بين الأرض و السّماء؟»[17] بين آسمان و زمين چقدر فاصله است؟ حضرت يا خودش جواب داد يا به وجود مبارک امام مجتبي فرمود تو جواب بده، فرمود: «مدّ البصر، و دعوة المظلوم‌»[18] ؛ يعني اگر منظور آسمان ظاهر است، تا چشم مي ‌بيند. اگر منظور آسمان باطن است آه مظلوم. ما دو آسمان داريم؛ يعني دو تا هفت آسمان داريم: يک آسمان سبع است که فرمود: ﴿وَفِي السَّمَاء﴾[19] ؛ شمس و قمر ﴿كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾[20] ، اين ستاره‌ هاي ثابت و سيار در اين مجموعه هستند. آسماني داريم که فرمود هرگز درِ آن به روي کفار باز نمي ‌شود: ﴿لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء﴾[21] ، اين آسمان ‌ها که الآن کفار در آن‌ جا ترمينال دارند، مسافر مي ‌برند، مسافر مي ‌آورند، اين کدام آسمان است که خدا در قرآن فرمود درِ آن به روي کفار باز نيست؟ فرمود: ﴿لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء﴾. وجود مبارک حضرت امير خودش يا امام مجتبي (سلام الله عليهما) فرمود اگر منظور آسمان ظاهر است، «مدّ البصر»[22] ؛ تا چشم مي ‌بيند، اگر منظور آسماني است که فرمود: ﴿لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاء﴾[23] ، آه مظلوم است. اين همين که گفت: «يا الله»، به آسمان مي ‌رسد. آن وقت آن دعا يقيناً مستجاب است. اين يک سطر متأسفانه در نهج البلاغه نيست، در تتمه نامه ‌هاي وجود مبارک حضرت هست. حالا ما تبرّکاً اين نامه شصت را قرائت کنيم تا اين مطالبي که گفته شد روشن بشود که از کجا شروع مي ‌شود و به کجا ختم مي ‌شود.

فرمود: «و من کتاب له علیه السلام إلی العمال الذین یطأ الجیش عملهم [عملهم الجيوش‌]»[24] ؛ اين نامه را مرقوم مي ‌فرمود براي مسئولان، يک؛ مأموران اخذ زکوات و اين ها، دو؛ که نيروهاي پياده نظام و سواره نظام از حوزه مأموريت و قلمرو مسئوليت آن ها عبور مي ‌کنند، «یطأ الجیش عملهم»؛ يعني قدم مي ‌نهند، نيروهاي پياده نظام و سواره نظام در حوزه مأموريت اين ها. اين عنوان نامه است: «مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَیْشُ مِنْ جُبَاهِ الْخَرَاجِ وَ عُمَّالِ الْبِلاَدِ»[25] ؛ اين بيان آن «مَن» است کسي که نظامي‌ ها در حوزه آن ها عبور مي ‌کنند. اين نامه را به کساني نوشت که مأمور اخذ زکات و ماليات بودند، در باغ‌ ها به سر مي ‌بردند و مسئولاني بودند که آن منطقه ‌ها را بايد حفظ مي‌ کردند، به اين مسئولان و مأموران نوشت که نيروي نظامي پياده نظام و سواره نظام وقتي عبور مي ‌کنند شما مواظب اين ها باشيد. «أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ سَیَّرْتُ جُنُوداً هِیَ مَارَّهٌ بِکُمْ»[26] ؛ من اين نيروهايم را اعزام کردم جنگي را بر من تحميل کردند؛ چه در جمل چه در صفّين که من نيرو را اعزام بکنم «إِنْ شَاءَ اللَّهُ»، اين يک.

بخش بعدي: «وَ قَدْ أَوْصَیْتُهُمْ بِمَا یَجِبُ لِلَّهِ عَلَیْهِمْ مِنْ کَفِّ الْأَذَی وَ صَرْفِ الشَّذَی»؛ من آن چه لازمه احکام فقهي و اخلاقی و رعايت عدل بود به اين نيروهاي نظامي ‌ام گفتم که اين ها مبادا در بين راه مال کسي را آسيب برسانند يا به کسي ضرر برسانند، اين يک بخش ديگر.

سوم: «وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَیْکُمْ وَ إِلَی ذِمَّتِکُمْ مِنْ مَعَرَّهِ الْجَیْشِ»؛ اگر ـ خداي ناکرده ـ يکي از اين ها آسيبي رساند، من الآن خودم را تبرئه مي ‌کنم، چون من همه اين ها را به آن ها گفتم؛ نه اين ها را بدون دستور رها کردم، نه به کار اين ها اگر ـ خداي ناکرده ـ ظلمي کردند يا به کسي آسيبي رساندند راضي هستم. مگر اينکه در قرآن در سوره مبارکه «بقره» فرمود: ﴿فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ﴾[27] ؛ اگر کسي گرسنه است و هيچ راهي براي تأمين رزق ندارد مگر اينکه از باغ کسي بگيرد او مستثناست؛ اما بيش از سير شدن حق ندارد. «إِلاَّ مِنْ جَوْعَهِ الْمُضْطَرِّ لاَ یَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَی شِبَعِهِ»[28] ؛ به اندازه سير شدن، که گرسنه اگر بخواهد سير بشود چاره ‌اي ندارد. بعد فرمود: «فَنَکِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ شَیْئاً»؛ اگر بيخود مزاحم باغ کسي، مزرعه کسي شد، مال کسي را تلف کرد، ميوه کسي را تلف کرد، کاملاً جلوي او را بگيريد، پرونده‌ سازي بکنيد و شکايت به من بکنيد، اين نه! خودتان بايد مستقلاً جلوي اين ها را بگيريد، «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ»؛ جزاي ظلم را ظلم مي ‌دهد. اين تعبير خيلي تعبير ادبي است، اين دومي ظلم نيست، دوم عدل است، «ظلما بظلم» نظير ﴿جَزَاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا﴾[29] است؛ يعني يک ملّت توسري ‌خور نباشيد.

يک بيان نوراني ديگري حضرت امير دارد، فرمود: «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ»[30] ؛ يک کسي سنگ زد، اين سنگ را بگيريد و شکايت بکنيد و اين ها نيست، سنگ را از همان جايي که آمد به همان جا برگردانيد. اين که نيروي مقدس اسلامي، دفاع مقدسي کرد مبارزان داخل و خارج، همه «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» بود. فرمود يک ملّت آزاده باشيد، سيلي، توسري و سنگ‌خور ديگري نباشيد، هر جا سنگ آمده، فوراً به همان جا برگردانيد. نمي ‌خواهيد مگر مستقل باشيد؟ امضا کردن ستم، زير بار ظلم رفتن، فرمود در مرام ما نيست، «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» اين سنگ ظلم را اين ملت ايران برگرداند سرجاي خود و «بحمدالله» هم پيروز شد. اينجا هم فرمود: «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ»[31] البته دومي عدل است؛ لکن بر اساس قرينه جهت مشاکله فرمودند، مثل ﴿جَزَاء سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا﴾[32] وگرنه جزاي سيّئه، عدل است و عدل حسنه است. فرمود: «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ»[33] ؛ اما «وَ کُفُّوا أَیْدِیَ سُفَهَائِکُمْ عَنْ مُضَارَّتِهِمْ» مبادا که کسي بي ‌جهت به اين ها هتک حيثيت کند، حرف بدي بزند، مزاحم اين ها شود، اين ها نيروهاي الهي ‌اند بايد مسير خودشان را طي کنند تا به جبهه برسند. «وَ کُفُّوا أَیْدِیَ سُفَهَائِکُمْ عَنْ مُضَارَّتِهِمْ [مُضَادَّتِهِمْ‌] وَ التَّعَرُّضِ لَهُمْ فِیمَا اسْتَثْنَیْنَاهُ مِنْهُمْ»؛ ما آنجاها را هم استثنا کرديم، گفتيم اگر گرسنه هستند هيچ راهي ندارند، پولي ندارند از شما تهيه کنند، خواستند ميوه‌ اي از اين درخت بچينند، کاري نداشته باشيد؛ اما اگر پول دارند بايد از شما بخرند. «فِیمَا اسْتَثْنَیْنَاهُ مِنْهُمْ». بعد فرمود: «وَ أَنَا بَیْنَ أَظْهُرِ الْجَیْشِ»؛ من در وسط نظامي‌ ها هستم، با همان‌ ها هستم. «فَارْفَعُوا إِلَیَّ مَظَالِمَکُمْ»؛ اگر نتوانستيد «ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ» خودتان دفاع کنيد، آن ها چند نفر بودند شما يک نفر، فوراً به من گزارش بدهيد. «وَ مَا عَرَاکُمْ مِمَّا یَغْلِبُکُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ»؛ بيش از آن مقداري که شما وظيفه ‌تان است حق ندارند تحميل بکنند و شما هم بيش از اين نمي ‌توانيد تحمّل کنيد. «وَ مَا لاَ تُطِیقُونَ دَفْعَهُ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ بِی»؛ اگر جايي کار مشکل شد، نتوانستيد حلّ کنيد به من مراجعه کنيد، چون کار در درجه اوّل در دست ذات اقدس الهي است، در درجه دوم و سوم «الي غير النهاية» در دست خداست، ما هم مأموران الهي و مظاهر قدرت او هستيم. «فَأَنَا أُغَیِّرُهُ بِمَعُونَهِ اللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ»؛ چون خدا مرا دستور داد که من کمک بکنم، اگر قدرتي نداشتيد به من مراجعه کنيد من دفاع مي‌کنم.

پايان بخش اين جمله همين تعبير است «و کتب عليه السلام» فرمود: «و احذروا من اللّه - تعالی - من الإدهان و ترک القیام»[34] ؛ شما در برابر ظلم ساکت نباشيد، نه اهل ادهان باشيد نه اهل ايهان، چون خودش فرمود در راه حق من نه اهل ادهان هستم، نه اهل ايهان. ادهان و ايهان؛ ادهان يعني روغن ‌مالي اين همه قاچاق‌ هايي که مي ‌شود براي اين است که آن ها روغن ‌مالي مي‌ کنند در دين. فرمود اهل دُهن و روغن‌ مالي و مصالحه و فاکتورسازي نباشيد، وگرنه اين همه قاچاق ‌ها داخل کشور مي‌ آيد. اهل ايهان هم يعني وهن نباشد، در کارتان جدّي باشيد. مسامحه نکنيد. در قرآن کريم فرمود که کفار مايل ‌اند ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ﴾[35] ؛‌ بيگانه ‌ها علاقه ‌مندند که شما در امور کشورداري با روغن ‌مالي کشور را اداره کنيد تا خودشان هم با روغن‌ مالي، اهل دُهن باشند. يک بيان رسمي خود حضرت امير دارد که فرمود: «مَا عَلَیَّ مِنْ قِتَالِ مَنْ خَالَفَ الْحَقَّ وَ خَابَطَ الْغَیَّ مِنْ إِدْهَانٍ وَ لاَ إِیهَانٍ»[36] ؛ نه من اهل روغن ‌مالي هستم نه اهل سُست‌کاري، اين يک؛ در قرآن کريم ذات اقدس الهي به موسي و هارون (سلام الله عليهما) فرمود شما بايد با فرعون مبارزه کنيد، تنها داشتنِ اژدها کافي نيست، عصا اژدها مي ‌شود، بله مي‌ شود؛ معجزات ديگري هم هست، آن هم هست؛ اما ﴿وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي﴾[37] ؛ اين ﴿تَنِيَا﴾ يک نهي آن تثنيه است؛ اصل آن «وَني» است، اين مثال واوي و آخرش هم «ياء» است، «وَني»؛ يعني سُستي. فرمود: ﴿وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي﴾[38] ؛ در نام من، ياد من، دين من، به خودتان وَني و سُستي راه ندهيد، نگوييد ما عصا داريم اژدها مي ‌شود، خودتان هم بايد جدّي باشيد. کشور را با نيروهاي نظامي نمي‌ شود اداره کرد با عدل و عقل مي ‌شود اداره کرد. ياد خدا و نام خدا در هر قيام و قعودي، آن کشور را اداره مي ‌کند. فرمود: ﴿وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي﴾، در نام من ياد من وَني و سستي به خود راه ندهيد. اينجا هم وجود مبارک حضرت امير اين جمله را مرقوم فرمود، فرمود: «من الادهان بترک القيام بالحق فإن دعوة المظلوم ليس لها حجاب دون الله»[39] ، اگر کسي مظلوم واقع شد و هيچ پناهي ندارد، کسي هم به هر جا نامه مي ‌نويسد جوابي نمي ‌گيرد، او يک آه مي ‌کشد. بين آه او و رسيدن به بارگاه ملکوتي خدا هيچ حجابي نيست، اين دعا اثر دارد.

وجود مبارک امام باقر(سلام الله عليه) مي ‌فرمايد پدرم امام سجاد(سلام الله عليه) آخرين وصيتي که به منِ امام پنجم مي ‌کرد اين بود که فرمود: پسرم! آخرين وصيتي که پدرم حسين بن علي(سلام الله عليهما) در کربلا به من کرد اين بود؛ يعني آخرين وصيت سيّدالشهداء به امام سجاد، همان آخرين وصيّت امام سجاد به امام باقر است، فرمود پسرم! «إِيَّاكَ وَ ظُلْمَ مَنْ لَا يَجِدُ عَلَيْكَ نَاصِراً إِلَّا اللَّهَ»؛ فرمود ظلم همه جا حرام است، جزء گناهان کبيره است؛ اما آن ظلمي که مظلوم هيچ پناهي جزء خدا ندارد، از او بترسيد، چون او به هر حال آه که مي ‌کشد خدا را مي‌ خواهد، غير از خدا کسي ديگر را ندارد. فرمود بين آه مظلومي که هيچ پناهي ندارد، با بارگاه ملکوتي خدا هيچ حجابي نيست. اي کاش سيد رضي اين يک سطر را هم در پايان اين نامه ذکر مي ‌کرد که همراهي تأثير دعا با بخشنامه ‌هاي نظامي، سياسي، کشورداري و اين ها خواهد بود، اين پشتوانه آن بخش‌نامه‌ هاست که اميدواريم ـ إن‌ شاء الله ـ همه ما اين چنين باشيم.

من مجدّداً مقدم همه شما را گرامي مي ‌دارم و اين ايام پُر برکت را براي همه شما و همه علاقه ‌مندان به قرآن و عترت خير و سعادت دنيا و آخرت مسئلت مي‌ کنم. از ذات اقدس الهي مسئلت مي ‌کنيم امر فرج وليّ ‌اش را تسريع بفرمايد.