91/03/04
بسم الله الرحمن الرحیم
نامه 40 و 41/نامه ها /نهج البلاغه
موضوع: نهج البلاغه/نامه ها /نامه 40 و 41
مقدم شما بزرگواران، اساتيد و دانشمندان حوزه و دانشگاه، برادران و خواهران را گرامي مي داريم ماه پر بركت رجب را گرامي مي شماريم ميلاد وجود مبارك امام پنجم و امام دهم (عليهما آلاف التحيّة و الثناء) را تكريم مي كنيم از ذات اقدس الهي مسئلت مي كنيم به بركت اين ماه و به بركت مواليد اين ماه آن چه سعادت و سيادت اين امّت اسلامي است به همه اين ها مرحمت كند و بيداري مسلمان هاي خاورميانه را هم به آن مقصد نهايي برساند.
بحث هاي روز پنج شنبه به دو بخش تقسيم مي شد بخشي به مسائل اخلاقي مرتبط بود بخشي هم شرح كوتاهي از نهج البلاغه اميرالمؤمنين (سلام الله عليه).
يكي از بيانات نوراني امام باقر(سلام الله عليه) كه ديروز سالروز ميلاد آن حضرت بود اين بود كه هيچ معرفتي همانند خودشناسي نيست «لا معرفة كمعرفتك بنفسك»[1] اين اصل اول. اصل دوم بيان همان مطالب قبلي است كه ما يك مشكل جدّي داريم آن مشكل جدّي اين است كه در قرآن كريم فرمود انسان بالأخره به ملاقات خدا مي رود ﴿يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ﴾[2] انسان را خطاب مي كند چه ملحد چه موحّد چه مشرك چه اهل كتاب چه مسلمان همه مشمول اين هستند مي فرمايد انسان تو بالأخره خدا را ملاقات مي كني. سرّش آن است كه انسان با مرگ رو به رو مي شود اين ديگر امر حتمي است منتها بسياري از افراد خيال مي كنند مرگ انسان را مي ميراند انبيا آمدند يك حرف تازه مي زنند مي گويند انسان مرگ را مي ميراند خب اين دو ديد است ديگر ما مرگ را مي ميرانيم يا مرگ ما را؟ ما با مردن از پوست به در مي آييم يا با مردن مي پوسيم؟ آن كه فكر مي كند مرگ، انسان را مي ميراند خيال مي كند مرگ پايان راه است بعد خبري نيست و انسان كه مي ميرد مي پوسد آن كه مي گويد انسان مرگ را مي ميراند يعني از پوست به در مي آيد مرگ را هجرت مي داند و انسان را ابدي هست كه هست مگر روح مي ميرد مگر انديشه مي ميرد مگر علم مي ميرد الآن دانشمندان و شما و ديگران اين فرصت را داريد كه درباره دانشمندان و دانش پژوهان چهار، پنج هزار سال قبل اظهارنظر كنيد و از اين طرف آينده را هم بررسي كنيد ارزيابي كنيد يك منجّم ماهر و كارشناس ماهر الآن به طور دقيق مي تواند خسوف و كسوف تا سه چهار هزار سال قبل را بررسي كند يا بيشتر، سه چهار هزار سال بعد را هم بررسي كند يا بيشتر اين روح است كه نه زماني است نه مكاني نه متزمّن است نه متمكّن خب اگر روح نه متزمّن است نه متمكّن نَبشي ندارد وقتي نبشي ندارد فوق تاريخ است وقتي فوق تاريخ شد اين بدن را رها كرد براي ابد مي ماند در برزخ با بدن برزخي در قيامت ذات اقدس الهي اين بدن را زنده مي كند كه دوباره با همان روح است. انسان مرگ را مي ميراند نه مرگ، انسان را خب همين مكتب الهي باعث شد كه برخي از بزرگان معرفتي ما با ادبيات عرفاني بگويند
«مرگ اگر مرد است گو نزد من آي تا در آغوشش بگيرم تنگ تنگ
من از او عمري ستانم جاودان او ز من دلقي بگيرد رنگ رنگ»[3]
مولوي و امثال مولوي خب آدم هاي بزرگي اند اما اين حرف بزرگ تر از آن هاست اين حرف آن ها را به اينجا رساند وگرنه مولوي از كجا مي دانست كه انسان مرگ را مي ميراند.
پس ما براي ابد زنده ايم اگر براي ابد زنده ايم ره توشه ابدي مي خواهيم و مرگ طليعه پرواز ماست. خب اين كه در قرآن آمده انسان تو خدا را ملاقات مي كني يعني ـ معاذ الله ـ اين راه جغرافيايي را بايد طي كنيم برويم برزخ برويم صحنه قيامت آنجا خدا را ببينيم با اين كه ﴿مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ﴾[4] كجا برويم خدا را ببينيم؟ اگر «هو أقرب إلينا مِن حبل الوريد»[5] اگر ﴿نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنكُمْ وَلَكِن لَّا تُبْصِرُونَ﴾[6] اگر ﴿وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ﴾[7] خدا به ما از هر موجودي نزديك تر است آن گاه بيان نوراني امام باقر (سلام الله عليه) روشن مي شود كه هيچ معرفتي به اندازه شناختن روح مجرّد انسان نيست «لا معرفة كمعرفتك بنفسك»[8] منتها قرآن كريم به ما از نظر معرفت شناسي فرمود بگذاريد اين شكوفا بشود ما يك عدّه را فرستاديم كه آبياري كنند اين را شكوفا كنند (يك) عدّه اي را فرستاديم كه اين فتيله را بالا بكشند اين چراغ خاموش نشود روشنگر باشد (دو) شما مرتّب روي آن خاك اغراض و غرايز مي ريزيد اين را دفن مي كنيد اين كار شماست اين ﴿قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾[9] همين است اين ﴿دَسَّاهَا﴾ كه باب تفعيل است ياء سومش تبديل شده از سين است اين دَسَّ دو سين دارد دَسَّسَ سه سين دارد اين سين سوم تبديل به ياء مي شود، مي شود دَسَّيَ شده ﴿قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾ اين دَسَّسَ، تَدسيس مبالغهٴ دسيسه است ﴿أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ﴾[10] يعني اين خاك ها را كنار زده چيزي درون خاك گذاشته اين خاك ها را رويش دفن كرده اين را مي گويند دسيسه ﴿أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ﴾ اين است دسيسه كردن همين است يعني كسي هدف مشئومي دارد اين را در بين حرف ها دفن مي كند يك سلسله بهانه ها را روي آن مي گذارد تا كسي نفهمد اين را مي گويند دسيسه، مبالغهٴ اين كار باب تفعيل است تدسيس است فرمود شما آن قدر خاك اغراض و غرايز روي اين جانتان ريختيد اين بيچاره را در آن وسط دفن كرديد ﴿قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا﴾[11] ما از آن طرف انبيا فرستاديم كه اين را شكوفا كند اين را بالنده كند اين فتيله را بالا بكشد شما بدانيد انسان كيست خودتان را دفن كرديد وقتي خودتان را دفن كرديد خودتان را نمي شناسيد كه فقط در و ديوار را مي شناسيد سعي مي كنيد در درست كنيد ديوار درست كنيد فرش درست كنيد زندگي درست كنيد اين ها همه بيرون شماست اين ها شما نيستند شما شناسنامه تان را پيدا كنيد اين خاك ها را بزنيد كنار اين گرد و غبار را بزنيد كنار اين چرك ها را بزنيد كنار تعبير ديگر قرآن كريم اين است كه ﴿بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾[12] رِيْن همان چرك است اين قدر روي اين آينه چرك رفت كه جايي را نشان نمي دهد اين آينه ها را از اول به ما دادند گفتند اين را شفاف نگه داريد (يك) ما يك سلسله معلّم هايي براي شما مي فرستيم كه به شما بگوييم كه اين آينه را كدام طرف داشته باشيد خب اگر كسي آينه شفاف دارد پدر و مادر او آشنا نباشند او را براي تفريج و تفريح به باغ وحش ببرند خب اين آينه فقط گرگ و گراز را نشان مي دهد جاي ديگر را نشان نمي دهد اما اين اساتيد حوزه و دانشگاه به او مي گويند اين آينه را بالا نگه دارد شب به طرف آسمان نگه دار اين راه شيري را ببين اين ستاره ها را ببين اين قمر را ببين روز، شمس را ببين خب اگر كسي اين آينه را به طرف شمس و قمر نگه بدارد شمس و قمر در آن مي افتد اگر باغ وحش برود گرگ و گراز مي افتد اين آينه را انسان تا كدام طرف بگرداند. بنابراين اين بيان نوراني امام باقر (سلام الله عليه) كه فرمود هيچ معرفتي به اندازه خودشناسي نيست بر اساس اين جهات است آن وقت انسان با يك بيان شفاف و روشن مي گويد مرگ حق است با من در مصاف است من با او درگيرم من مرگ را مي ميرانم و من مي مانم نه مرگ مرا بميراند من بپوسم و مرگ بماند چون بعد از برزخ مرگي نيست كسي نمي ميرد در ساهره قيامت برابر سورهٴ مباركهٴ «واقعه» كه فرمود: ﴿إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ ﴿49﴾[13] لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ﴾ همه آن روز زنده مي شوند بعد كسي نمي ميرد كه خب پس ماييم و ابديّت ما اگر ماييم و ابديّت ما بايد فكر ابدي غذاي ابدي ره توشه ابدي زاد و راحله ابدي داشته باشيم و آن معرفت خدا و اسماي خدا و اوصاف خدا و عدل و عقل است اين ها مي ماند و اگر اين ها را فراهم نكرديم انسان تنهاست اخلاق براي آن است كه انسان هم خودش را بشناسد هم بداند مرگ را مي ميراند هم بداند مسافر است هم بداند اين كه خدا در قرآن فرمود تو خدا را ملاقات مي كني اين نبايد در و ديوار عالم را نگاه كند تا خدا را ببيند اين اگر در درون خويشتن مطالعه كند مي بيند. در درون او يك آينه شفاف است كه فيض خدا را نشان مي دهد انسان اگر يك آينه شفاف بشود و سرش را خم بكند اين آينه را نگاه كند فيض خدا را مي بيند.
خدا ديدني نيست ولي فيض او وجه او لطف او آثار او ديدني است آن وقت راحت است نه بي راهه مي رود نه راه كسي را مي بندد چون آن جمال محض به انسان فرصت خلاف نمي دهد و اخلاق براي اين است اين ماه رجب كه فرا رسيد بعد ماه شعبان و ماه مبارك رمضان اين ها فرصت اين كارهاست اگر توفيقي داشتيد ـ ان شاء الله ـ در اعتكاف شركت كرديد براي همين كار است آن گاه احساس مي كنيد كه راحت شديد بار از دوشتان افتاد وقتي انسان زير بار سنگين باشد هميشه عرق مي كند خيس عرق است اما وقتي سبك بار باشد آزاد مي شود. يك بيان نوراني از حضرت امير (سلام الله عليه) است فرمود من يك انسان آزاد مي خواهم كه مانده لاي دندان ديگري را رها كند اين در بيانات نوراني حضرت در نهج البلاغه هست «أَلاَ حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَهَ»[14] آيا يك انسان آزاد مرد، آزاد زن پيدا مي شود كه مانده لاي دندان ديگري را رها كند لُماظه اين است كه اگر كسي غذايي خورد چيزي لاي دندانش ماند بعد اين را تُف كرد انداخت اين را مي گويند لماظه، وجود مبارك حضرت امير فرمود آن چه در دست شماست قبلاً در دست ديگران بود مخصوصاً قسمت نوي آن را اول آن ها استعمال كردند بهره برداري كردند حالا دست دوم و سوم به شما رسيد اين لماظه آن هاست شما براي اين لماظه چرا اين قدر جان مي كَنيد يك انسان آزاده مي خواهم كه مانده لاي دندان نسل قبل را رها كند.
الآن بخش دوم بحثمان كه به نهج البلاغه مي رسيم درباره همين لماظه است ابن عباس كه استاندار بصره بود و اهواز و كرمان هم زير مجموعه او بود بسياري از اموال را گرفت و فرار كرد حضرت امير نامه اي برايش نوشت فرمود تو سابقه جهاد داشتي سابقه جنگ داشتي با ما بي ارتباط نبودي مورد اطمينان ما بودي شما ديدي حالا يك مقدار آشفته شد يك مقدار دشمن پيشروي كرد آمدي اموال ايتام و فقرا و مساكين را جمع كردي فرار كردي كه چه؟! فرمود معلوم مي شود آن وقتي هم كه عليه كفار مي جنگيدي براي رضاي خدا نبود تو اگر مي دانستي انسان مسافر است و حق همه جا ناظر است هم آن وقت لله جهاد مي كردي هم اين وقت لله امانت الهي را حفظ مي كردي تو نمي داني اين ها امانت خداست تو نمي داني مال خدا را ذات اقدس الهي اجازه نمي دهد از گلوي كسي پايين برود اين عصاره اين نامه اي است كه به عنوان گلايه وجود مبارك حضرت امير براي برخي از عاملان خودشان مرقوم فرمودند.
نامه 40 و 41 در همين زمينه است. فرمود: «أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ وَ أَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ وَ أَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ»[15] به من گزارش دادند تو در اموال مسلمان ها خيانت كردي فوراً بايد گزارش بدهي (يك) و بداني حساب خدا دقيق تر از حساب مردم است (دو) اين چند سطر است كه به عنوان نامه چهلم است. اين نامه 40 و 41 ظاهراً مربوط به همين استاندار بصره است.
در نامه 41 مي فرمايد: «أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی»[16] من تو را در اين حكومت شريك كردم براي اين كه تو را استاندار بصره كردم بصره و اهواز و كرمان اين محدوده وسيع يك استانداري بود و استاندارش هم همين ابن عباس بود «وَ جَعَلْتُکَ شِعَارِی وَ بِطَانَتِی» تو را جزء افراد خاص و اندروني ام مي دانستم محرم اسرار دانستم «وَ لَمْ یَکُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی» هيچ كسي از بستگان و فاميل هاي من به اندازه تو نزد من موجّه نبود مستحضريد كه علم غيب و ملكوتي امام فوق حجّت است بنا نيست كه امام بر اساس علم غيب كشورداري كند از وجود مبارك پيغمبر (عليه و علي آله آلاف التحيّة و الثناء) به صورت رسمي نقل شده كه ما در محاكم قضايي مطابق علم ملكوتي مان مطابق علم غيبمان عمل نمي كنيم «إِنَّمَا أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَ الْأَيْمَانِ»[17] اين «إِنَّمَا» مفيد حصر است آن علم فوق الحجّه است يك علم متعارف است كه حجّت است و طمأنينه هم به منزله علم است در حجيّت. فرمود آن علم ملكوتي فوق حجّت است ما مطابق علم ملكوتي محكمه مان را اداره نمي كنيم ما مي خواهيم شما آزاد باشيد ما اگر مطابق علم غيب عمل بكنيم كه همه شما اطاعت مي كنيد مي شويد مجبور ما مي خواهيم شما آزاد باشيد «إِنَّمَا أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَ الْأَيْمَانِ» و اگر كسي در محكمه شاهد باطل بياورد يا سوگند دروغ ياد كند محكمهٴ من مالي را در اثر سوگند دروغ او يا شاهد دروغ او به او داد مبادا بگويد من در محكمه پيغمبر از دست خود پيغمبر اين مال را گرفتم اين «قَطَعْتُ لَهُ بِهِ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ» اين يك گوشه آتش است داري به همراه مي بري ما شما را آزاد گذاشتيم مطابق قوانين فقهي داريم جامعه را اداره مي كنيم. ما بنا نيست مطابق علم غيب عمل بكنيم ما اگر مطابق علم غيب عمل بكنيم كه شما در اطاعت كردن مجبوريد آن وقت درونتان امتحان نميشود خدا شما را آزاد گذاشت ﴿لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا﴾[18] [19] ابن عباس تو از نزديك ترين بستگان من بودي من به تو اطمينان كردم تو را استاندار بصره كردم بصره و اهواز و كرمان را در اختيار تو قرار دادم «لِمُوَاسَاتِی وَ موُاَزرَتَیِ وَ أَدَاءِ الأَمَانَهِ إلِیَ ّ فَلَمّا رَأَیتَ الزّمَانَ عَلَی ابنِ عَمّکَ قَدْ کَلِبَ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَهَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ وَ هَذِهِ الْأُمَّهَ قَدْ فَنَکَتْ وَ شَغَرَتْ قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ»[20] تو همين كه ديدي يك مختصر دشمن پيشروي كرده آمدي اموال مسلمان ها را جمع كردي اموال بيت المال را غارت كردي اين نشان مي دهد كه اين ها خيال مي كنند مرگ، پايان راه است اصرار قرآن كريم كه شما مرگ را هميشه در نظر داشته باشيد و مرگ عامل پوياي است براي همين جهت است مرگ عامل ركود نيست مرگ افيون نيست مرگ عامل پويايي است زيرا انسان وقتي كه مي داند مصافي دارد نبردي دارد هميشه آماده است ديگر هيچ عاملي به اندازه توجه به مرگ باعث پويايي انسان نيست چون همين كه انسان مُرد از او سؤال مي كنند چه چيزي آوردي.
خدا غريق رحمت كند شيخ مشايخ ما مرحوم آقاي شاه آبادي استاد اساتيد ما اين دو آيه اي كه در قرآن كريم است يك تعبير لطيفي ايشان در اين زمينه دارد در دو جاي قرآن دارد كه عدّه اي هنگام مرگ ﴿الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ﴾[21] [22] در دو جاي قرآن است اين چنين نيست كه هنگام مرگ به بعضي ها خوش بگذرد كه ما به حسب ظاهر مي بينيم اين گاهي سكته كردند نفسشان بند آمد ايست قلبي دارند خيال مي كنيم اين فشار جان دادن ندارد يك وقت است از يك حكيم الهي سؤال مي كنيد كه مرگ يعني چه؟ يك وقت از طبيب، طبيب همين كه ديد قلبش از كار افتاد اجازه دفن مي دهد اما آن حكيم الهي مي گويد مرگ، انتقال از دنيا به برزخ است اين شخص بخواهد از دنيا وارد برزخ بشود بايد تمام تعلّقات دنيايي از او گرفته بشود تا او را وارد برزخ كنند تمام تعلّقات دنيايي چطور از او گرفته مي شود مگر كار آساني است چرا دندان كسي را اگر بدون تخدير بكِشند درد مي آيد چرا درد مي آيد؟ براي اين كه زنده اي را مي خواهند جانش را بگيرند ديگر، ناخن چون حيات حيواني ندارد وقتي قيچي مي كني درد نمي آيد اما دندان پوست، گوشت اين ها چرا درد مي آيد براي اين كه زنده زنده بدون تخدير مي خواهي اماته كني. شخصي كه تعلّق دنيايي دارد زنده زنده همه اين تعلّقات را مي خواهند بكِشند اين مي شود فشار جان دادن اگر از حكيم الهي سؤال كني كه فلان رباخوار فشار جان دادن نداشت براي اين كه با ايست قلبي مرد مي گويد نه، اين وارد اين چاله شد در خاك رفت اما وارد برزخ نشد بخواهد وارد برزخ بشود بايد تمام آن تعلّقات را بكَند خب پس مرگ اين است توجيه اين بزرگوار اين است چرا پشت اين شخص را مي زنند (يك) چرا صورت او را سيلي مي زنند (دو) ﴿الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ﴾ يعني صورت هاي اين ها را سيلي مي زنند پشت هاي اين ها را هم مي زنند ايشان مي فرمودند ملائكه دنيا مي بينند اين نوبتش تمام شده كاري هم انجام نداده با فشار پشتش را مي زنند اين را از دنيا بيرون مي برند ملائكه برزخ مي بينند عمري گذرانده با دست خالي دارد مي آيد صورتش را سيلي مي زنند كه چه كار مي كردي. خب اين صحنه وقتي به ياد انسان باشد انسان با دست پر مي رود مرگ آدم را بيدار مي كند؛ وقتي مي روي اوّلين كار در آن قرنطينه سؤال مي كنند چه چيزي آوردي، بايد دست پر باشد. اميدواريم ذات اقدس الهي آن توفيق حيات معنوي را به همه ما بدهد كه ما با دست پر اين سفر الهي را طي كنيم.
مجدداً مقدم همه شما بزرگواران را گرامي مي داريم و از ذات اقدس الهي مسئلت مي كنيم همه ما مشمول ادعيه زاكيّه وليّ عصر و ائمه اطهار مخصوصاً امام پنجم و امام دهم، امام باقر و امام هادي (عليهما آلاف التحيّة و الثناء) باشيم و وجود مبارك امام هادي را از امّت اسلامي راضي كند و اهانت كنندگان به اين ذات مقدس را به كيفر الهي برساند و اين نظام را تا ظهور صاحب اصلي اش از هر خطري محافظت بفرمايد.