نامه 34/نامه ها /نهج البلاغه

موضوع: نهج البلاغه/نامه ها /نامه 34

مقدم شما مهمانان بزرگوار حوزوي و دانشگاهي عزيزان بسيجي و قرآني، برادران و خواهران را گرامي مي ‌داريم! ايامي كه متعلّق به سيّده نساء عالميان صديقه كبری فاطمه زهرا (صلوات الله و سلامه عليها) است را به پيشگاه وليّ عصر (ارواحنا فداه) تعزيت عرض مي ‌كنيم.

بحث هاي روز پنج ‌شنبه در دو بخش خلاصه مي ‌شد بخشي مربوط به مسائل اخلاقي بود بخشي هم شرح كوتاهي از نهج ‌البلاغه علي ‌بن ‌ابي ‌طالب (عليه السلام) كه آن هم مناسب با مسائل اخلاقي است. در مسائل اخلاقي گاهي مسئله ذكر، فكر، شكر و مانند آن مطرح مي‌ شد.

كسي كه متخلِّق به اخلاق الهي است او همواره شاكر است شكر به اين است كه انسان نعمت را بشناسد (اولاً) راه مصرف كردن آن را بداند (ثانياً) در به كار گيري آن نعمت در راه صحيح غفلت نكند (ثالثاً) اين راه را هم ادامه بدهد (رابعاً) گاهي ممكن است انسان كه در مسائل اخلاقي تلاش و كوشش مي ‌كند نعمت هاي ظاهر را شناسايي بكند و اين ها را سعي كند به ‌جا مصرف كند اما نعمت هاي باطني را نشناسد و در مصرف كردن آن ها هم احياناً اشتباه مي‌ كند ما نعمت هاي ظاهري داريم يعني چشم و گوش داريم دست و پا داريم مال داريم مِلك داريم كه مال و مِلك جداي از ما هستند و اين ها را بايد در راه صحيح صرف بكنيم (يك) اعضا و جوارح را بايد در راه صحيح صرف بكنيم (دو) اين زبان را فقط در راه تعليم به كار ببريم در راه هدايت مردم به كار ببريم در راه ارشاد ديگران به كار ببريم و مانند آن; چشم را در راه صحيح به كار ببريم با مطالعه كتاب يا كارهاي نافع به كار ببريم اگر كسي يكي از اين نعمت ها را بي‌ جا مصرف كرد كفران نعمت كرد يعني اگر با زبان گناه كرد يا با چشم گناه كرد نعمت را بي ‌جا مصرف كرد اين ها چيزهاي روشن است كه همه ما مي‌دانيم اما نعمت هاي دروني را كه خيلي بايد مراقب باشيم گاهي غفلت مي ‌كنيم ما در دستگاه درون ما يك سلسله نيروهايي است كه متولّي انديشه ‌اند وهم است خيال است عقل نظر است و مانند آن، يك سلسله نيروهايي هم هست كه عهده‌ دار عزم و اراده و فعل است شهوت است غضب است عقل عملي است و مانند آن. ما در دستگاه بيرون، دستگاه قضايي نداريم يعني چشم و گوش ما كه قلمرو حس است اين اگر بد كرد يا خوب كرد در دستگاه بيروني ما نيرويي باشد كه اگر چشم كار خوبي كرد از آن تشكر كند آن را تشويق كند و اگر نگاه بد كرد آن را سرزنش كند نداريم دستگاه حس اصولاً اين طور است گذشته از اين كه ما در قلمرو حس اصلاً علم نداريم فقط تصور داريم حالا اين بحث چون مربوط به اين گونه از مسائل نيست فقط اشاره مي ‌كنيم يعني ما حسّي نداريم كه تصديق بكند ما در تمام اين حواسّ پنج‌ گانه فقط در محدوده تصور كار مي ‌كنيم يعني اين چشم فقط مي ‌بيند همين، گوش فقط مي ‌شنود اما تصديق بكند كه اين صدا براي آن است يا اين شيء همان است كه من مي ‌بينم اين كار چشم نيست اين تصديق براي درون است اين درون گاهي اشتباه مي‌ كند گاهي درست مي ‌فهمد ما اگر چوبي را در آب منكسِر ديديم يا اگر ستاره را در آسمان كوچك ديديم اين چشم اشتباه نمي ‌كند زيرا صواب و خطا، اصابت و عدم اصابت براي تصديق است (يك) و تصديق در فضاي حس اصلاً نيست (دو) ما حسّي كه قضيه داشته باشد نداريم در حس فقط تصور است تصور هم نه خطا بردار است نه صواب ‌بردار اين ذهن است كه مي‌ گويد اين ستاره اين طور است اين ذهن اشتباه مي‌ كند بايد ذهن بگويد كه اين ستاره را در فاصله ميليارد فرسخ من اين مقدار كوچك مي ‌بينم يا اين چوب را در آب متحرّك من منكسِر مي ‌بينم اين ذهن كه بدون حساب گاهي خيال مي ‌كند كه ستاره همين قدر است يا چوب منكسر است اين ذهني كه تصديق دارد قضيه دارد اين ذهن يا اشتباه مي ‌كند يا صواب دارد غرض اين است كه ما در قلمرو حس اصلاً قضيه و تصديق نداريم (يك) وقتي قضيه نداشتيم تصديق نداشتيم صدق و كذب هم نداريم (دو) صواب و خطا هم نداريم (سه) چون تصورِ محض نه صواب است نه خطا اين ذهن است كه اشتباه مي ‌كند منتها ذهن بايد امينانه داوري كند بگويد كه ستاره را ما در فاصله دور اين مقدار كوچك مي ‌بينيم و همين طور هم بايد ببينيم اگر در فاصله دور بزرگ مي ‌ديديم چشم وظيفه ‌اش را انجام نداده. به هر تقدير دستگاه حس نه دستگاه تصديق است نه قضيه و نه قضا و داوري اصولاً مستحضريد اين كه قضيه را قضيه مي ‌گويند براي اين كه ذهن داوري مي‌ كند به ثبوت محمول براي موضوع، اتّصاف موضوع به محمول چون حكم مي ‌كند [و] قاضي است به اين موضوع و محمولِ به هم مرتبط مي ‌گويند قضيه. دستگاه قضا فقط براي ذهن است ما در فضاي بيرون يك قاضي داشته باشيم كه تخطئه كند يا تصويب يعني حكم بكند كه اين خطاست يا صواب نداريم ولي در دستگاه درون ما هست. در بيرون گاهي چشم كار بد مي‌ كند گاهي چشم كار خوب مي ‌كند گاهي مطالعه مي ‌كند گاهي آثار الهي را مي ‌بيند گاهي قرآن مي‌ خواند گاهي هم به نامحرم نگاه مي‌ كند كسي نيست كه به چشم تَشر بزند در دستگاه حس و آن را تشويق كند يا تخطئه كند ولي در دستگاه درون ما يك قاضي وجود دارد اين قاضي هم در حوزه حس فرمانروايي مي‌ كند كه حكم صادر مي ‌كند مي ‌گويد فلان جا چشم اشتباه كرده فلان جا درست ديده فلان جا كه گوش حرف ناصواب گوش داده بد كرده فلان جا كه نصيحت گوش داده كار خوب كرده اين قاضي در دستگاه درون ماست (يك) حوزه قضايي آن هم بيروني است (دو) هم دروني است (سه) هم درباره حواسّ ما اظهارنظر مي ‌كند كه همه ما مي ‌دانيم هم درباره درون ما اظهارنظر مي ‌كند كه مي ‌گويد فلان خاطره خوب بود يا فلان خاطره بد بود يا فلان علم خوب بود يا فلان علم بد. خداي سبحان اين درون ما را با قاضي خلق كرد همان طوري كه به ما چشم داد براي ديدن گوش دادن براي شنيدن دست و پا داد براي كار كردن اين ها همه نعمت هاي الهي است در دستگاه درون ما يك قاضي خلق كرد كه اين از بهترين نعمت هاي الهي است اين قاضي هم كارهاي فقهي دارد هم كارهاي حقوقي يك قاضي هم بايد احكام شرع را بداند به عنوان مسائل كلي، هم تطبيق كليّات بر مسائل را آگاه باشد تا بتواند داور خوبي باشد مي ‌شود مسائل حقوقي.

در درون ما ذات اقدس الهي چراغي روشن كرده كه اين چراغ هم بد و خوب را مي ‌بيند هم داور خوبي است مي‌ فهمد كه چه چيزي بد است چه چيزي خوب است فرمود: ﴿وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ﴿7﴾[1] فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ همان طوري كه به دستگاه گوارش ما روده و معده ‌اي داد كه غذاي سمّي را از غذاي سالم تشخيص مي‌ دهد اگر غذاي سالم به او داديم قبول مي‌ كند هضم مي ‌كند ما را فربه مي ‌كند و اگر غذاي ناسالم داديم بالا مي ‌آورد مي ‌گويد من اين را قبول نمي‌ كنم در درون ما هم همين طور است در دستگاه جان ما هم همين طور است يك قاضي طيّب و طاهري خدا براي ما خلق كرد آن قاضي هم مسائل فقهي را مي‌ داند كه چه چيزي حلال است چه چيزي حرام و هم تطبيق مي ‌كند كه اين شخص اين كار را براي چه كرده اگر كار، كار خوب بود او خوشحال مي ‌شود تشويق مي ‌كند فربه مي‌ شود و اگر بد بود غمگين مي‌ شود اظهار تأسف مي ‌كند گاهي اشك مي ‌ريزد گاهي توبه مي‌ كند اين قاضي از بهترين نعمت هاي الهي است كه از آن به عنوان نفس لوّامه ذكر مي ‌كنند. اگر كسي تربيت صحيح داشت طبّ صحيح داشت اين دستگاه گوارش را سالم نگه مي ‌دارد اين امانت الهي را سالم نگه مي‌ دارد اين شخص يك عمر با بركتي دارد كمتر بيمار مي ‌شود براي اين كه اين دستگاه گوارش او سالم است مي‌ داند چه غذايي بد است چه غذايي خوب است پرخوري نمي ‌كند بدخوري نمي ‌كند عمر با بركتي دارد ولي اگر خود را به بدخوري و پرخوري بيمار كرده يا ـ معاذ الله ـ خود را معتاد كرده دستگاه گوارش او ديگر جواب نمي ‌دهد او سمّ هم به او بدهي حرفي نمي ‌زند اين مواد غير از سمّ چيز ديگري نيست كه، اگر دستگاه گوارش را كسي بد تربيت كند اين با سمّ زندگي مي‌ كند ديگر بالا نمي ‌آورد خب اين ها كه سمّ است دفع مي‌ كنند اگر دستگاه سالم باشد خب بالا مي‌ آورد; انسان معتاد با سمّ دارد زندگي مي ‌كند. اگر كسي ـ خداي ناكرده ـ در مسائل اخلاقي هم اين دستگاه قضايي خود را معتاد كند يعني اين دستگاه طيّب و طاهري كه خدا آن را عالم و عادل خلق كرد اين دستگاه كه ﴿وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ﴿7﴾[2] فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ اين مي ‌فهمد چه چيزي بد است چه چيزي خوب (اين يك) اگر خوب بود تشويق مي‌ كند (دو) اگر بد بود ملامت و سرزنش مي‌ كند كه مي‌ شود نفس لوّامه (اين سه) اين ها را خدا در دستگاه ما خلق كرد اين يك قاضي با بركتي است اگر كسي يك بار دو بار ده بار كمتر و بيشتر با دادن رشوه‌ هايي اين قاضي را بخرد اين قاضي در درجه اول حكم فاسد دارد كم كم به جايي مي ‌رسد كه آن حكم فقهي را هم نمي ‌فهمد، نمي‌ فهمد چه چيزي بد است چه چيزي خوب است اول عالماً عامداً خلاف مي ‌كند بعد هم خلاف را وفاق و وفاق را خلاف مي ‌پندارد ﴿وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا﴾[3]

اين نفس لوّامه را كه ذات اقدس الهي آفريد و به آن سوگند ياد كرد[4] از بهترين نعمت هاي خداست كه به ما داد اين نفس لوّامه از دو جهت يك نورافكن قوي دارد هم از جهت فقهي هم از جهت قضايي، هم مي ‌فهمد چه چيزي بد است چه چيزي خوب است هم در درون ما يك داور خوبي است ما اگر خلاف كرديم چرا نگرانيم چرا خوابمان نمي ‌برد و اگر كار خوب كرديم چرا خوشحاليم چرا خندانيم چه كسي ما را مي‌ خنداند چه كسي ما را خوشحال مي ‌كند همين داور دروني است ديگر اين داور دروني كه نفس لوّامه است هم مشوّقه است هم لوّامه اگر كار خوب كرديم كاملاً ما را راضي نگه مي‌ دارد مي ‌خنداند اگر كار خلاف كرديم كاملاً ما را پژمرده مي ‌كند غمگين مي‌ كند تنها شديم گاهي اشك مي ‌ريزيم درصدد توبه هستيم اين به بركت همين نفس لوّامه است ديگر، اگر حق ‌شناس بوديم شاكر بوديم اين قاضي را خوب مي ‌شناسيم اين فقيه را خوب مي‌ شناسيم به فقهش احترام مي‌ گذاريم به قضا و داوري ‌اش احترام مي‌ گذاريم اين را در جاي خود مصرف مي ‌كنيم و تا آخر سالميم اما اگر شكر نعمت نكرديم اين نفس لوّامه را نشناختيم به آن رشوه داديم سعي كرديم به سود شهوت و غضب حكم بكند اول گاهي خلاف مي ‌كنيم اين خلافمان را وفاق نشان مي ‌دهيم بعد كم كم مجاري ادراكي ما بسته مي‌ شود طوري كه حق را باطل مي ‌فهميم و باطل را حق مي ‌فهميم ﴿وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا﴾[5] آن وقت همين نفس لوّامه كه قرآن كريم از آن به عظمت ياد كرد و خدا آن را مورد قسم قرار داد همان طوري كه به شمس و قمر سخن خورد، به نفس لوّامه قسم خورد ﴿وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ﴾[6] همين نفس لوّامه كه بايد ما را در برابر زشتي ملامت كند اگر يك وقت كار خير كرديم ما را ملامت مي‌ كند مي‌ گويد چرا اين كار را كردي اگر كسي كار خيري انجام داد خدماتي كرد مي‌ گويد چرا اين كار را كردي براي بچه ‌ها چه مي ‌خواهي بگذاري؟! مي ‌گويد اگر شما اين كار خير را كردي اين كمك را كردي براي بچه‌ ها چه مي ‌گذاري براي آينده چه مي ‌گذاري در حالي كه خدا فرمود اگر يكي دادي من ده برابر به تو مي ‌دهم[7] ﴿وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ قِيلًا﴾[8] آن وقت همين قاضي و داور كه از بهترين نعمت هاي الهي است و خدا به ما داد كه جلوي بدي ما را بگيرد ما اگر آن را حق ‌شناسي نكنيم همين قوّه جلوي خوبي ما را مي ‌گيرد مثل اين كه چشم را به ما داد كه خوب ببينيم اگر كفران نعمت كرديم با همين چشم گناه مي‌كنيم گوش را به ما داد كه با آن معارف را بشنويم اگر كفران نعمت كرديم با اين گوش خلاف مي ‌شنويم همان طوري كه نعمت ظاهر را گاهي انسان بي‌جا مصرف مي ‌كند نعمت باطن را هم گاهي بي ‌جا مصرف مي‌ كند اين مي ‌شود كفران نعمت آن وقت آن هوش را آن فهم را آن درك را طرزي بي ‌جا مصرف مي ‌كند كه هم جلوي فقاهت اين نفس را مي ‌گيرد هم جلوي داوري را كه اميدواريم ذات اقدس الهي آن توفيق را به همه ما عطا كند كه همه اين نيروها را شناسايي كنيم (اولاً) بدانيم براي چه خلق شدند (ثانياً) شكر نعمت كنيم و اين ها را در جاي خود صرف كنيم (ثالثاً) از كفران نعمت كه صرف اين نِعَم در غير مورد است پرهيز كنيم (رابعاً). كساني كه به مراحل بالا رسيدند [و] همين ها را رعايت كردند اين ها را ذات اقدس الهي در حدّ فرشته قرار مي ‌دهد. همه ما مستحضريم كه هنگام مرگ بالأخره ملائكه جان ما را مي‌ گيرند حالا يا عزرائيل (سلام الله عليه) يا مأموران زير نظر عزرائيل (سلام الله عليهم) در جريان عزرائيل فرمود: ﴿يَتَوَفَّاكُم مَّلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ﴾[9] درباره ملائكه ‌اي كه زيرمجموعه حضرت عزرائيل (سلام الله عليه) هستند فرمود: ﴿تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا﴾[10] بالاتر از همه هم كه ذات اقدس الهي است كه ﴿اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنفُسَ﴾[11] تا اينجا مطلبي است كه همه ما شنيديم و مي‌ دانيم كه روح را بالأخره به فرمان خدا ملائكه قبض مي‌ كنند آيا انسان هاي كامل هم كار ملائكه را مي ‌كنند آن ها هم به دستور خدا روح ما را قبض مي ‌كنند به فرمان الهي روح را به آن ها تقديم مي ‌كنيم يا نه اين جاي بحث است ممكن است چنين چيزي باشد.

اين روايت نوراني را كه مرحوم ابن ‌بابويه قمي (رضوان الله تعالي عليه) نقل كردند ايشان دارند كه گاهي خداي سبحان روح را به وسيله ملائكه قبض مي‌ كند گاهي هم به وسيله غير ملائكه قبض مي ‌كند اگر روح را به وسيله غير ملائكه قبض كند ناظر به همين است كه انسان هاي كامل به جايي مي ‌رسند كه مظهر «هو المميت» مي ‌شوند در كتاب شريف توحيد مرحوم صدوق آنجا كه كسي از وجود مبارك حضرت امير (سلام الله عليه) سؤال مي ‌كند كه جريان مرگ چگونه است خدا در قرآن گاهي توفّي را و قبض روح را به خودش اسناد مي ‌دهد گاهي به عزرائيل (سلام الله عليه) به عنوان ملك‌الموت گاهي هم به ملائكه اسناد مي‌ دهد حضرت آيات را به سه طايفه تقسيم كرد هر طايفه ‌اي را مربوط به گروه خاص دانست فرمود: «أن الله هو المحيي المميت»[12] در حقيقت آن كه حيات مي‌ دهد خداست آن كه اماته مي ‌كند خداست اين ها مأمورانند مدبّرات امرند به فرمان الهي كار مي ‌كنند «وأنه يتوفى الأنفس على يدي من يشاء من خلقه من ملائكته وغيرهم» يعني اصلِ احيا و اماته به دست ذات اقدس الهي است مدبّرات و مأموران الهي كه قبض روح مي‌ كنند به دستور خداي سبحان است آن هايي كه قبض روح مي‌ كنند عبارت از ملائكه و غير ملائكه ‌اند غير ملائكه غير از انسان هاي كامل چه كسي مي‌ تواند باشد؟! پس انسان كامل مي ‌تواند به جايي برسد كه برخي ها در هنگام توفّي و هنگام قبض روح، روحشان را به آن انسان كامل تقديم مي‌ كنند كه اميدواريم همه ما در هنگام توفّي با روح و ريحان همراه باشيم.

اما آن بحث كوتاهي كه مربوط به نهج‌البلاغه است آ‌ن يك نامه مختصري است كه وجود مبارك حضرت امير (سلام الله عليه) براي والي مصر قبل از مالك اشتر مرقوم فرمودند اين نامه، نامه 34 نهج‌البلاغه است كه سير بحث ما به اين نامه 34 رسيد اين نامه همين چند سطري است كه مرحوم سيّد رضي (رضوان الله عليه) نقل كرده بعضي از خطبه‌ ها يا نامه‌ ها مفصّل است كه مرحوم سيّد رضي انتخاب كرده بعضي از نامه ‌ها همان مقداري است كه سيّد رضي نقل كرده است. استاندار رسمي مصر قبل از مالك اشتر، محمد بن‌ ابي ‌بكر بود يعني پسر ابي ‌بكر بود كه چون ارتباط خاصّي با وجود مبارك حضرت امير بود شايسته اين بود كه حضرت امير او را والي مصر قرار بدهد. معاويه در اثر اين كه شام با مصر بي ‌ارتباط نبود درصدد توطئه و غارتگري مصر بود محمد بن ‌ابي ‌بكر آن قدرت را نداشت كه بتواند مصر را اداره كند لذا وجود مبارك حضرت امير نامه نوشتند مالك اشتر را براي مصر به عنوان استاندار معيّن كردند يك دلجويي هم از محمد بن ‌ابي ‌بكر كردند گفتند ما به شما علاقه ‌منديم (يك) براي شما يك جاي مناسبي در نظر گرفتيم (دو) از شما گِله و شكايتي نداريم (سه) معاويه درصدد توطئه و غارتگري مصر بود ما كسي را اعزام كرديم كه بتواند در برابر توطئه معاويه بايستد (چهار) و آن مالك اشتر بود معاويه هم كه فهميد مالك اشتر وقتي وارد مصر بشود جلوي توطئه او گرفته مي ‌شود در همان بين راه مالك اشتر را مسموم كرد كه جريانش را مي ‌دانيد.

فرمودند: «أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ مِنْ تَسْرِیحِ الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ»[13] من شنيدم شما متأثّر شدي ولي دارم از شما دلجويي مي ‌كنم اگر شما ديديد ما گفتيم شما نباشيد مالك اشتر باشد نه براي اين است كه شكايتي از شما به ما رسيده يا شما مشكل علمي داريد يا مشكل عدلي داريد مصر جاي حسّاسي است مورد توطئه شامي هاست من مي‌ خواستم يك استاندار قوي ‌تر بيايد «وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجَهْدَ وَ لاَ ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ» ما نگفتيم شما كم‌ كار كرديد يا بيش از اين بايد كار كنيد ما براي اين، اين كار را كرديم كه معاويه درصدد توطئه است و كسي كه جلوي توطئه و غارتگري معاويه را مي ‌گيرد مالك اشتر است مستحضريد كه بيش از يك قرن قبل از نهج ‌البلاغه كتابي نوشته شده به عنوان الغارات كه بخشي از منابع نهج ‌البلاغه همان كتاب الغارات است اين الغارات سرّ نام‌گذاري ‌اش اين است كه غارت هايي كه معاويه در زمان حكومت حضرت امير (سلام الله عليه) روا داشت كجا تاخت و تاز كرد كجا راهزني كرد كجاها بيت ‌المال را غارت كرد صاحب اين كتاب اين غارت هاي اموي در زمان حكومت حضرت امير (سلام الله عليه) را جمع كرده و اسم كتاب به نام الغارات قرار داد و سيّد رضي (رضوان الله عليه) هم بخشي از مطالب نهج ‌البلاغه را از كتاب الغارات نقل مي ‌كند وجود مبارك حضرت امير از محمد بن ‌ابي‌ بكر دلجويي كرده كه «وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجَهْدَ وَ لاَ ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَئُونَهً وَ أَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلاَیَهً» ما اگر گفتيم مصر نباشيد جاي مناسب‌ تري هم براي شما در نظر گرفتيم كه هم اداره ‌اش براي شما آسان ‌تر است و هم حضور شما آنجا پررنگ‌ تر و بيشتر مورد علاقه شما خواهد بود بعد فرمود: «إِنّ الرّجُلَ ألّذِی کُنتُ وَلّیتُهُ أَمرَ مِصرَ کَانَ رَجُلًا لَنَا نَاصِحاً» اين نامه دو بخش است يك بخش دلجويي از محمد بن ‌ابي ‌بكر است يك بخشي هم تعريف و اجلال و تمجيد جناب مالك اشتر فرمود اين كسي كه ما استانداري مصر را به او داديم اين مرد ناصح و خالصي است كه نسبت به دشمنان ما شديداً حساس است و اهل انتقام در برابر باطل است «وَ عَلَی عَدُوّنَا شَدِیداً نَاقِماً» ناقِم به كسي مي ‌گويد كه قدرت انتقامش خوب باشد «فَرَحِمَهُ اللّهُ» چون در بين راه مالك اشتر شربت شهادت نوشيد «فَلَقَدِ استَکمَلَ أَیّامَهُ وَ لَاقَی حِمَامَهُ» اين دوران عمرش سپري شد مرگ خود را ملاقات كرد «وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ أَوْلاَهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ»[14] ما از او راضي هستيم ذات اقدس الهي رضوان خود را نعمت او قرار بدهد «وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ» «أَصْحِرْ» يعني به صحرا رفت يعني اگر تو در مصر هستي بايد اين ميدانِ توطئه و غارت را خوب اداره كني «أَصْحِرْ» يعني بيا به صحرا يعني بيا به ميدان مبارزه «فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ» با بصيرت و بينايي جلوي تهاجم بيگانه را بگير بدان و بعد بگير «وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ» دامن به كمر بزن براي اين كه او آماده فتنه است يعني معاويه قصد دارد در اثر قُرب شام به مصر، شام را مورد حمله قرار بدهد «و ﴿ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ﴾ [15] وَ أَکْثِرِ الاِسْتِعَانَهَ بِاللَّهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ یُعِنْکَ عَلَی مَا یُنْزِلُ بِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ»[16] فرمود از شما كمك خواستن از ذات اقدس الهي پاسخ دادن، در راه حفظ نظام هستيد در راه خدمت به جامعه اسلامي هستيد در راه حفظ قرآن و عترت هستيد يقيناً خدا حافظ شماست شما فقط با اخلاص به ميدان بيا و از ذات اقدس الهي كمك طلب بكن يقيناً ذات اقدس الهي تو را حفظ مي ‌كند نظام تو را هم حفظ مي ‌كند كه ما اميدواريم خداي سبحان نظام ما را هم تا ظهور صاحب اصلي ‌اش از خطر معاويه‌ هاي عصر حفظ بفرمايد.