اهمیت رویکرد صحیح در مناجات/قرب الهی و آینه‌دلیِ شفاف /اخلاق اسلامی

موضوع: اخلاق اسلامی/قرب الهی و آینه‌دلیِ شفاف /اهمیت رویکرد صحیح در مناجات

مقدم شما مهمانان بزرگوار حوزوی و جهاد دانشگاهی و عزیزان سپاه که در این جمع حضور دارند گرامی می داریم بزرگواران و عزیزانی که اسامی شریفشان برده شده یا نشده همه مهمان خوان کرامت الهی اند. در جمع ما مهمانان بزرگواری که به میهن اسلامی ما حضور یافته اند و در جامعة المصطفى العالمية» مشغول فراگیری علوم وحیانی هستند حضور دارند سعی همه این آقایان مشکور باشد مراکز فرهنگی و دانشگاهی و حوزوی که پذیرای طلاب و دانشجویان چه در قم چه در تهران چه در مراکز دیگر هستند سعی همه آنها - إن شاء الله ـ مشکور باشد و امیدواریم این مهمان بزرگوار جمهوری اسلامی سفیران خوبی و رسولان خوبی و پیام آوران خوبی باشند که این معارف را به خوبی فرابگیرند اولاً و باور کنند ثانیاً و متخلق بشوند ثالثاً و عمل کنند رابعاً و - إن شاء الله ـ به جامعه خود منتشر کنند خامساً اینها کسانی اند که آثار دین را به بشریت امروز ارمغان آورده و می برند.

ما برای اینکه به مرکز فیض و منبع فیض نزدیک تر بشویم باید بدانیم که با چه کسی رابطه داریم. راه دور نیست بسیار نزدیک است و از این نزدیک تر ممکن نیست و یک حجاب بین ما و راه ماست؛ ما اگر این دو مطلب را بدانیم هر کدام ما به اندازه سعه هستی خودمان از این منبع فیض میگیریم راه ما به خدای ما بیرون از جان ما نیست این راه در درون ماست که ذات اقدس الهی فرمود فیض من به شما از حبل وريد شما نزدیک تر است؛ نه تنها خدای سبحان با ما نزدیک است که ﴿وَ إِذا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّى فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ﴾[1] ، نه تنها او به ما قریب است و نزدیک است؛ بلکه او به ما از دیگران نزدیک تر است که در سوره مبارکه «واقعه» فرمود کسانی که شما در بالین آنها در حال احتضار حضور پیدا کردید شما چه به عنوان فرزندان این محتضر چه به عنوان پرستاران این محتضر یا پزشکان این محتضر که در بالین این محتضر حضور دارید نبض او را میگیرید قلب او را می آزمایید به او خیلی نزدیک ايد ﴿نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ لَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ﴾[2] ما به این شخص از شما نزدیک تر هستیم این دو مرحله پس اول سخن از قرب خداست که خدا به ما نزدیک است بعداً سخن از اقرب بودن است نه قریب بودن.

فرمود ما به این شخص از شما نزدیک تريم. مرحله سوم آن است که فرمود ما به هر کسی از خود او نزدیک تر ايم ﴿نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ﴾[3] و همین معنای ﴿نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ﴾ را در سوره مبارکه «انفال» باز کرد فرمود: ﴿يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ﴾[4] قلب ما همان هویت ماست نه این قلبی که در طب مطرح است، هویت ما و فؤاد ما و جان ما همان حقیقت ما آن قلب ماست بین ما و خود ما لطف خدا فاصله است؛ یعنی ما قبل از اینکه خود را بشناسیم فیض او را دریافت میکنیم فیض او ما را و هویت ما را درون و بیرون ما را احاطه کرده است. در روایاتی که مرحوم کلینی و دیگران نقل کرده اند آمده است که مخلوق اجوف است درون تهی است؛[5] [6] تنها موجودی که صمد و درون پر است خدای سبحان است که خالق است او صمد است و مخلوق اجوف؛ چون اجوف هستیم درون تهی هستیم فیض او و قدرت او این درون را پر کرده و احاطه کرده.

این چهار مرحله یعنی یک مرحله که خدا به ما نزدیک است در سوره مبارکه «بقره» فرمود؛ یک مرحله اینکه خدا به ما از دیگران نزدیک است در سوره مبارکه «واقعه» فرمود؛ یک مرحله اینکه خدا به ما از حبل ورید ما نزدیک تر است و مرحله چهارم که بخش پایانی است این است که خدا به ما از خود ما نزدیک تر است. اگر او حائل است بین ما و قلب ما ما قبل از اینکه بفهمیم در دل ما چه گذشت او را مییابیم دل ما بخواهد ما را آگاه کند قبل از اینکه به ما برسد به او میرسد؛ چون اگر قدرت او بین ما و قلب ما حائل است ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ﴾ وقتی حائل شد طرفین به این حائل از دیگری نزدیک ترند چنین خدایی است؛ لذا نیازی به داد کشیدن نیازی به فریاد کردن ندارد این منادات این نداها «یا الله»، «یا رَبِّ» این برای اوایل راه است. این منادات «یا الله»، «یا رَبِّ» باید به مناجات ختم بشود؛ یعنی با او نجوا کنیم آن ندایی که به نجوا نرسد ثمربخش نیست.

اینکه می بینید مرحوم کلینی نقل کرده[7] دیگران هم نقل کردند[8] که شما ده بار بگویید: «یا رَبِّ، يَا رَبِّ، يا رَبِّ، يا رَبِّ» بعد بگویید: «رَبِّ رَبِّ، رَبِّ، رَبِّ»؛ یعنی جا برای «یا» نیست؛ اینجا جا برای مغنی و جامی نیست تا کسی بگوید اینجا «یا» محذوف است اینجا جای «یا» نیست جای نجواست نه ندا؛ در مناجات که سخن از «یا» نیست.

اگر او به ما نزدیک است از هر چیزی نزدیک تر است چیست که ما او را نمیشناسیم، آن مطلب دوم بود. درس و بحث ها عموماً برای رسیدن به این گونه از مسائل است و مهمانان جمهوری اسلامی که از کشورهای دیگر تشریف آورده اند و جهان تشنه این گونه از علوم وحیانی است - إن شاء الله - این معارف را با طی آن مراحل پنج گانه یاد شده عملی میکنند و کاربردی میکنند و به کشورشان منتقل میکنند. عمده آن است که ما این راهی که خیلی میان بر است و نزدیک است این را ببینیم و بپیماییم پس مطلب اول این شد که راه خیلی نزدیک است که از آن نزدیک تر فرض ندارد مطلب دوم آن است که چه چیز باعث میشود که ما این را نمی بینیم یا راه را طی نمی کنیم.

درباره مطلب دوم این توضیح لازم است؛ گاهی در اضافه طرفین یکسان اند اضافه «متوافقة الاطراف» است؛ مثلاً اگر کسی مساوی دیگری بود آن هم مساوی این است؛ مساوات از این قبیل است محاذات از این قبیل است مقابله از این قبیل است اخوت از این قبیل است اگر کسی برادر دیگری بود آن هم برادر این است اگر کسی با دیگری مساوی بود آن هم مساوی این است. این گونه از اضافه ها به اصطلاح اهل منطق اضافه های متوافقة الاطراف است. بعضی از اضافه ها متخالفة الاطراف است؛ یعنی یک طرف قرب است یک طرف بعد؛ «الف» به «باء» نزدیک است ولی «باء» از «الف» دور است؛ این در امور مادی و امثال مادی و زمانی و زمینی نیست. در امور معنوی ممکن است یک اضافه متخالفة الاطراف داشته باشیم که از یک طرف قرب باشد از طرف دیگر بعد.

الآن نابینایی که در کنار انسان بینا نشسته است آن بینا به این نابینا نزدیک است ولی این از او دور است. اگر کسی برادری داشت دوستی داشت سالیان متمادی در هجر او رنج میبرد و این برادرش از سفر برگشت آمد در کنار او نشست لباسها به هم چسبیده است آن برادر بینا این نابینا را میبیند ولی او همچنان «یا اخی» «یا اخی» می گوید، آن که گفت:

بي دلی در همه احوال خدا با او بود     او نمی دیدش و از دور خدایا میکرد[9]

سرش این است که خدا ﴿بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ﴾[10] است افرادی هستند که ﴿فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ﴾[11] نابینا هستند این نابینا آن بصیر را نمی بیند؛ لذا در همه احوال خدا با او بود، او نمی دیدش و از دور خدایا می کرد.

پس این دو مطلب شد؛ راه حل آن هم همین است که ما آنچه را که میدانیم عمل بکنیم؛ اگر آنچه را می دانیم عمل بکنیم آنچه را که نمیدانیم ذات اقدس الهی به ما عطا میکند خدای سبحان با هیچ کسی قهر نیست هیچ کسی را هم طرد نمی کند کاملاً خدای سبحان با همه افراد رو در رو سخن میگوید فیض می رساند و مانند آن؛ حالا اگر کسی این آینه دلش را شفاف نکرد نتوانست ببیند تقصیر خودش است. شما می بینید وجود مبارك پیامبر (عليه و على آله آلاف التحية و الثناء) اگر کسی خدمتش بود و حضرت میخواست با او سخن بگوید با تمام رخ او را نگاه میکرد. الآن شما ببینید کسی که با مسئولی میخواهد سخن بگوید او یک نیم رخ و زاویه ای او را نگاه میکند و حواسش نزد دوربین است او را نگاه نمیکند برای اینکه عکس او خوب بیفتد دوربین را نگاه می کند؛ اما وجود گرامی رسول اکرم این چنین نبود اگر کسی حضور او بود با او حرف میزد حضرت با تمام رخ او را نگاه میکرد چرا؟ چون «خلیفة الله» است؛ باز چرا؟ برای اینکه او مستخلفش با تمام رخ مردم را نگاه میکند نه نیم رخ؛ با گوشه چشم کسی را نگاه نمیکند. اگر کسی گفته شد:

با صد هزار جلوه برون آمدی که من      با صد هزار دیده تماشا کنم تو را[12]

همین است. او که با بعضی از اسما ظهور نکرد؛ منتها حالا اگر کسی آینه اش کوچک بود یا مورب بود یا جای دیگر را نشان داد تقصیر خودش است و گرنه او با تمام اسمای حسنا خود را به مردم معرفی کرد و مردم را دعوت می کند «إلى الى» می گوید، ﴿إِيَّايَ فَاعْبُدُونِ﴾[13] ﴿إِيَّايَ فَارْهَبُونِ﴾[14] [15] ﴿وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ﴾[16] این طور نیست که یک گوشه نشان بدهد ولی آینه وقتی میتواند حکایت کند که اولاً جرم گرفته نباشد جوهر شفاف داشته باشد، در فضای روشن باشد و به طرف محبوب باشد. جوان و نوجوان یک قلب شفاف و یک آینه روشنی دارد این آینه را به هر سمتی که نگاه بدارد همان عکس منعکس میشود؛ حالا اگر کسی اهل باغ وحش بود به وحش انس داشت، باغ وحش میرود و این آینه را به سمت گرگ و گراز نگاه میدارد همان عکس می افتد اگر او بداند که این آینه را به کدام سمت نگاه بدارد همان طور می افتد. تمام راه این است که به ما گفتند آینه شو تا بردت سوی دوست، کوی دوست[17] به تعبیر شيخنا الاستاد حکیم الهی قمشه ای رضوان الله علیه این آینه را که به ما دادند شفاف بود ما باید مواظب باشیم گرد نگیرد و مواظب باشیم که کدام طرف نگاه بداریم اینکه گفتند: ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[18] از همین قبیل است، اگر گفتند: ﴿وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾[19] از همین قبیل است، اگر گفتند: ﴿فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ﴾[20] از همین قبیل است.

بنابراین ماها که به لطف الهی این افتخار نصیب ما شد وارد حوزه یا دانشگاه بشویم که با علوم الهی - إن شاء الله - مأنوس بشویم تمام تلاش و کوشش ما این است که آن دو عنصر محوری را اول بفهمیم که مطلب علمی است، بعد این نتیجه را هم بگیریم که باید به کدام سمت بنگریم؛ به اصطلاح رویکرد ما کدام طرف باشد. یک وقت می بینید چند سال گذشته تمام آن چه را که انسان در درون آینه دل میبیند این باغ وحشی بیش نیست برای اینکه تمام آینه ها را جای دیگر نگاه داشته یا مشغول بازی بوده یا بازی دادن بوده و مانند آن، چیزی در درون دل نیست. اگر ما پیامبری (علیه و علی آله آلاف التحية و الثناء) داریم که این آینه هستی او خدا را خوب نشان می دهد در تمام کارها خلیفه اوست حتی در ساده ترین امر دیگر هرگز نیم رخ به کسی نگاه نکرد با تمام رخ نگاه کرد برای اینکه بگوید من خلیفه او هستم خدا با ما تمام رخ نگاه میکند این ما هستیم که صورت برگرداندیم و آینه را جای دیگر نگاه میداریم و گرنه او به ما میگوید چه چیزی خوش بوست چه چیزی بد بوست، ما بوی بد خلاف را آن وقت استشمام میکنیم دیگر راحت هستیم اگر برای ما روشن بشود که گناه زباله است و محل معصیت مزبله است به آسانی از آن میگذریم برای ما سخت نیست. فرمود: ﴿فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَى * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى﴾[21] همان کاری که درباره پیغمبر (علیه و علی آله آلاف التحية و الثناء) کرده، فرمود: ﴿وَ نُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى﴾[22] یعنی تو را ما برای انجام کار یسری عاقبت یسری خصلت یسری، فضیلت یسری، حسنه یسری آسان میکنیم به آسانی پیغمبر به این سمت حرکت میکرد اگر کسی شاگرد آن حضرت بود راهی راه آن حضرت بود همین وعده را خدا به او داد؛ منتها درباره وجود مبارك پيامبر خبر بود درباره ما انشاست، درباره او خبر بود و انجاز کرد و عده بود و ﴿نُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى﴾ آن گزارش را داده تنها وعده محض نیست. درباره ما به عنوان اصل کلی وعده داد البته وعده الهی تخلف پذیر نیست؛ فرمود: ﴿فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَ اتَّقَى * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى﴾.

حالا این چنین نیست که اجتهاد سخت باشد فضیلتهای علمی سخت باشد فضیلتهای عملی سخت باشد نه خیر! اگر عنایت الهی شامل حال کسی شد او به آسانی مشتاق کتابهای علمی است و مطالعه میکند. چطور ما یک ساعت دو ساعت با دوستانمان مینشینیم طنز میگوییم میگوییم و میخندیم احساس خستگی نمیکنیم برای اینکه محبوب ماست همان حال را دیگران با کتابهای علمی دارند همان را با دعا و مناجات و نماز و زیارت دارند، تا محبوب ما چه کسی باشد. سخن گفتن با محبوب که ملال آور نیست سر اینکه ما از نماز خسته می شویم برای اینکه برای ما تکلیف است واقعاً نه تشریع ابن طاووس گفت من مشرف شدم نه موظف؛ این جشن تکلیف، جشن تکلیف از آن بزرگوار است. من به شکرانه اینکه نمردم و مشمول خطاب ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾ شدم مشمول خطاب ﴿أَقِيمُوا الصَّلاةَ﴾ شدم، مشمول خطاب ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾[23] شدم و به شکرانه اینکه تا دیروز خدا با من سخن نمی گفت و چیزی از من نمیخواست امروز بالغ شدم مکلف شدم به اصطلاح شما و خدا با من سخن می گوید و چیزی از من میخواهد من مشرف شدم جشن تشریف میگیرم این راهی است برای ما چرا ما از مطالعه خسته میشویم از نگاه کردن سریالی که طنز است خسته نمیشویم برای اینکه او محبوب ماست این محبوب ما نیست مگر میشود آدم با دوستش سخن بگوید خسته بشود این راه هست. وجود مبارك پيامبر به ما آموخت؛ هیچ کس مواظب نبود که چطور حضرت با تمام رخ دارد نگاه میکند که آن خواص اصحاب میفهمیدند که چطور حضرت این مخاطب را احترام میکند تمام رخ او را نگاه میکند و حرف او را گوش میدهد تا به ما عملاً بفهماند که خدا این طور با بنده اش گفت و گو میکند نه یک طرف صورت را برگرداند یک جای دیگر را نگاه بکند؛ منتها حالا وجود مبارك حضرت محدود است ضعیف است خسته میشود گاهی حالت حضور دارد گاهی حالت غیاب، اما ذات اقدس الهی دائماً این طور است، آن مراحل چهارگانه قریب بودن، ﴿أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ﴾ بودن، ﴿أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ﴾ بودن، ﴿يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ﴾ بودن برای خدا دائمی است او که خسته نمی شود؛ اگر این است پس راه برای ترقیات عالیه باز است. بارها این شعر را ما از جناب حکیم سنایی شنیده ایم که در این عالم وقتی معلمی به نام کرم ابریشم شاگردی به نام برگ توت آن معلم این شاگرد را پرنیان میکند چرا ما بالاتر نرویم؛

تو فرشته شوی از جهد کنی از پی آنک      برگ تو تست که گشتست به تدریج اطلس[24]

مهم ترین گرانبهاترین زیباترین و هنرمندانه ترین پارچه پارچه های پرنیانی و حریری است این را یک کرم ساخت. اگر کسی گوش به حرف استاد بدهد این عالم، عالم تکامل است حکیم سنایی می گوید شما به مرحله فرشته ها می رسید برای اینکه قابلیت و ظرفیت شما زیاد است در این عالم برگی که زیر پا دارد می پوسد این را استادش به نام کرم ابریشم پرنیان میکند چرا شما ترقی نکنید.

تو فرشته شوی از جهد کنی از پی آنک      برگ تو تست که گشتست به تدریج اطلس

من مجدداً مقدم برادران و خواهران حوزوی و کسانی که از جهاد دانشگاهی حضور پیدا کردند و طلاب محترم حوزه، بالأخص عزیزان «جامعة المصطفى العالمية» و به ویژه کسانی که در این مسابقه شرکت کردند و برنده شدند مقدم همه را گرامی میدارم از ذات اقدس الهی مسئلت میکنیم همه شما را عالم ربانی قرار بدهد.

پروردگارا! امر فرج ولی ات را تسریع بفرما!

نظام اسلامی مقام معظم رهبری مراجع بزرگوار تقلید حوزه های فقهی فرهنگی دانشگاهی همه را در سایه امام زمان حفظ بفرما!

عزیزان «جامعة المصطفى العالمية» را عالم ربانی فرموده به دیارشان برگردان!

پروردگارا دولت ما ملت ما مملکت ما تمامیت ارضی ما و این عزیزان را در سایه لطف امام زمان حمایت بفرما!

ارواح مؤمنان عالم، مراجع ماضين، اساتید ما امام راحل شهدای انقلاب و جنگ را در سایه رحمت بیکرانت با انبیا محشور بفرما!

امنیت مناطق مسلمان نشین مخصوصاً ایران عراق، افغانستان، فلسطین، غزه لبنان و سوریه را در سایه امام زمان تأمین بفرما!

مشکلات دولت و ملت مخصوصاً در بخش اقتصاد مسکن و ازدواج جوانها همه را در سایه لطف امام زمان برطرف بفرما!

مرضای مسلمانها بالأخص منظورين شفا عنایت بفرما!

پایان امور همه را به خیر و سعادت ختم بفرما!

«غفر الله لنا ولكم و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته»