پیوند میان انسان و نظام هستی/حقانیت دانش و عمل در اندیشه اسلامی /اخلاق اسلامی

موضوع: اخلاق اسلامی/حقانیت دانش و عمل در اندیشه اسلامی /پیوند میان انسان و نظام هستی

مقدم شما برادران و خواهران بزرگوار حوزوی و دانشگاهی عزیزان روحانی و بعضی از مسئولان بلند پایه نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران را گرامی میداریم. ایام سوگواری و ماتم صدیقه کبرا فاطمه زهرا (صلوات الله و سلام علیها) است و سالگرد ارتحال ملکوتی امام راحل (رضوان الله تعالی علیه) است.

آنچه مربوط به ما حوزویان و دانشگاهیان است که از حوزه و دانشگاه این پیام به جامعه منتقل می شود این است که رفتار ما گفتار ما نوشتار ما از نظر اندیشه محققانه باشد از نظر انگیزه خالصانه؛ یعنی کار غیر علمی نکنیم و یک کار علمی را مشوب با اغراض سیاسی انجام ندهیم. این پیام همه انبیا و اولیای الهی است. کسی که در قبول و نکول (ما یا مطلبی را تصدیق میکنیم که می‌شود قبول، یا مطلبی را نکول داریم که می‌شود تکذیب)، ائمه فرمودند مؤمن کسی است که اگر به چیزی گفت آری، محققانه است و اگر به چیزی گفت نه، محققانه است، این می‌شود دانش صد درصد. در بخش عمل که انگیزه است اگر - خدای ناکرده - غیر از مسئولیت الهی اهداف و اغراضی این کار را همراهی کرد، این کار را آلوده می‌کند.

فالبحث في مقامين؛ مقام اول مربوط به سواد و فهم و علم و دانش ماست؛ مقام ثانی مربوط به کار ماست. مرحوم کلینی (رضوان الله تعالی علیه) از وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) فرمود ذات اقدس الهی انسان را در دو مدار که بسته است قرار داد. انسان آزاد هست ولی رها نیست؛ انسان رها برای او راه و بیراهه یکسان است، ولی انسان آزاد در طی راه مستقیم مختار است. این بیان نورانی که مرحوم کلینی نقل کرد این است که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ خَصَّ عِبَادَهُ بِآيَتَيْنِ مِنْ كِتَابِه».[1] این نسخه هم «خص» آمده هم «حض» آمده هم «حضض» آمده؛ یعنی ذات اقدس الهی بندگانش را در قرآن با دو آیه ویژگی داد یا در دو طرف زندگی او دو تا دیوار کشید. آن دو آیه چیست؟ یکی این است که وقتی چیزی را تصدیق میکند صد درصد محققانه باشد که اگر گفت آری و به او بگویند چرا؟ دلیل اقامه کند. در بخش دوم تکذیب است، اگر به چیزی گفت نه، از او سؤال بکنند چرا؟ محققانه دلیل ارائه کند. آن دو آیه این است: ﴿أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ﴾[2] هر حرفی که میزند محققانه باشد؛ این پژوهش، تحقیق، سواد همه را به همراه دارد. یک آدم غیر محقق که پژوهشگر نباشد، توان استدلال عقلی را ندارد؛ در بخش دیگر فرمود: ﴿بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ﴾.[3] فرمود یک عده را ذات اقدس الهی مذمت کرده چون اهل پژوهش و تحقیق و اجتهاد و استدلال نیستند، همین طور میگویند نه؛ پس تکذیب ما یعنی نه گفتن ما باید بر اساس تحقیق باشد و تصدیق ما یعنی آری گفتن ما باید بر اساس تحقیق باشد. این دو آیه را وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) طبق نقل مرحوم کلینی معیار اندیشه و کارهای علمی ما قرار داد.

حالا محقق شدیم باسواد شدیم مجتهد حوزوی یا استاد دانشگاه شدیم؛ اما این نیمی از راه است عالم شدن محقق شدن پژوهشگر شدن مجتهدانه درباره مطلبی نظر دادن نیمی از قضیه است؛ آن نیم دیگر این است که تمام این کردارها گفتارها رفتارهای ما فقط برای رضای خدا باشد. چون اگر گفتیم برای هوس من باشد میل من باشد این راه به جایی نمی‌برد؛ برای اینکه جهان که برابر میل ما ساخته نشد عالم که برابر با اراده ما ساخته نشد. هر کاری که در نظام هستی انجام میگیرد باید بر ساختار حق باشد که زمامش به دست خداست.

قرآن کریم فرمود: ﴿الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ﴾[4] [5] [6] نه «الحق مع ربك»؛ حق با خدا نیست؛ بلکه حق از خداست. آن که حق با اوست او علی و اولاد علی است: «الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ»[7] ، «العلی من الله، الحق مع الله»؛ چیزی با خدا نیست، خدا لاشريك له است هر چه هست از خداست نه با او؛ « كَانَ اَللَّهُ وَ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ شَيءٌ » الآن هم «کما کان». او حقیقت نامتناهی است که لاشريك له، همتا ندارد، انباذ ندارد، شريك و ند و مانند آن ندارد؛ چیزی با او نیست چه اینکه چیزی قبل از او نیست هر چه هست از اوست؛ ﴿الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ﴾ نه «الحق مع ربک». اما « الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ».

الآن این مسجد که ما در آن به سر میبریم اگر معمار و مهندس این مسجد بگوید ابزار ساختمانی و مصالح ساختمانی این مسجد از چه درست شده ما به مقدار راهنمایی او از دوام او با خبریم چون او مهندس است و معمار هست. خدای سبحان آسمان و زمین و مافيهما و ما تحتهما و ما بینهما را آفرید. فرمود مصالح ساختمانی آسمان و آسمانیها زمین و زمینیها بین الأرض والسماء این مجموعه بالحق است. خلقناهما بالحق؛[8] یعنی مصالح ساختمانی کارگاه هستی حقیقت است. اگر کسی خواست بازی در بیاورد باند بازی کند حزب بازی کند غرض ورزی کند با این ساختار سازگار نیست؛ آن که این ساختار را آفرید فرمود اینجا جای بازی نیست. لذا هر کس با خود بازی کرد یا با دیگران بازی کرد چه در این لباس بود چه در لباس دیگر سرنگون شد. طولی نکشید که طشت او از بالا افتاد؛ برای اینکه اینجا جای بازی نیست. مثلاً کسی می خواهد بازی کند زمین بازی جای دیگر است، در کلاس درس که جای بازی نیست، فرمود ما اینجا جای بازی نساختیم؛ هر کس هر کاری میخواهد، میخواهد ورزش بکند ورزشش هم باید قوی باشد؛ یعنی در ورزش هم نباید تقلب باشد. در هر کاری آن حق را باید انجام بدهند وگرنه سرش به سنگ میخورد. فرمود این در و دیوار فرمود مطیع من‌اند، سقف آن مطیع من است زمین اش مطیع من است، فضایش مطیع من است هوایی که با او نفس میکشید مطیع من است همه اینها با حق ساخته شدند. اگر کسی - خدای ناکرده - خواست بازی کند هوا علیه اوست سقف علیه اوست فضا علیه اوست در علیه اوست دیوار علیه اوست، چیزی در عالم با او هماهنگ نیست. فرمود: ﴿مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا لاعِبِينَ﴾.[9] ما بازیگر نیستیم اینجا جای بازی نیست.

بنابراین شما در طی این ۳۰ سال دیدید آنها که در این لباس بودند یا در لباس دیگر بودند یک کمی بازی کردند فوراً طشتشان از بام افتاد مخصوصاً در نظامی که بهترین خونها به پای آن ریخته شد؛ ماییم و نظام حق، باید درس بخوانیم محققانه یک و درس را ابزار بازی قرار ندهیم دو. مسئولیت‌های دولتی ما این است کارهای اجرایی ما این است کارهای تقنینی ما این است کارهای قضایی ما این است کارهای فرهنگی حوزه و دانشگاه ما این است. هر کدام از اینها - خدای ناکرده - کمی بخواهد بازی در آن باشد به مقصد نمی‌رسیم.

این دو جمله که از وجود مبارک امام صادق (سلام الله علیه) است مرحوم کلینی این را نقل کرده ائمه دیگر هم مطابق این فرمودند که از این دو آیه قرآن به دست آمده بین «آری» و نه ما حساب شده باید کار بکنیم؛ اگر چیزی گفتیم آری، محققانه باشد گفتیم نه محققانه باشد. خیلی از چیزهاست که ما نمی دانیم چه کار بکنیم؟ فرمود: «إِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشَّبُهَاتِ خَيْرٌ مِنَ الاقْتِحَامِ فِي الْهَلَكَاتِ وَ تَرْكُكَ حَدِيثاً لَمْ تُروَهُ خَيْرٌ مِنْ رِوَايَتِكَ حَدِيثًا لَمْ تُحْصِهِ».[10] این بخش ها بخشهای علمی و اندیشه است. آن که مرحوم صاحب وسائل و اینها در بحثهای برائت و احتیاط نقل کردند هم بخش علمی است هم بخش عملی. در بخش عملی گفتند چیزی را که مشکوک است نخوريد، یک غذای شبهه ناک را چه شبهه بهداشتی باشد چه شبهه شرعی؛ مثلاً ما نمی دانیم این مانده است مسموم است یا نه فرمود نخور!. لباسی ما نمی دانیم آلوده است یا نه؟ فرمود چیزی شبهه ناک را انجام نده؛ این برای عمل که فرمود: «إِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشَّبُهَاتِ خَيْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِي الْهَلَكَات». چیزی که شبهه دارد را آدم ترک میکند؛ ولی در مقام علمی - این روایتی که خواندیم راجع به مقام علمی است - فرمود چیزی که برای شما ثابت نشده نه در سخنرانی، نه در مقاله، نه در مقال هیچ جا نگو. چیزی که برای شما ثابت نشد روشن نشد بر اساس آن سخن نگو، یک روایت را یا مطلبی را ترک بکنی و نگویی بهتر از آن است که چیزی را که احصا نکردی و احاطه علمی به آن نداری بگویی.

اگر ما به همین بیانات نورانی که به ما گفتند عمل بکنیم مشکلی نه در دولت ماست نه در ملت ما. سرش این است که چیزی را که ما نمیدانیم کاری که تخصص نداریم وارد میشویم همین مشکل است؛ یا چیزی را که برای ما روشن نیست مرتکب میشویم. این کار را انجام ندهیم اگر این کارها را انجام بدهیم یعنی چه در اندیشه چه در انگیزه محققانه باشیم هرگز ما خشکسالی نداریم؛ چون آن که درس منهای دین میخواند برابر هواشناسی نظر میدهد که این باران از کجا پیدا میشود ابر چگونه پیدا میشود هدایت ابرها به وسیله باد است؛ اما چه کسی ابر تولید کرده چه کسی نسیم تولید کرده چه کسی نسیم را راه اندازی کرده به صورت باد تند در آورده چه کسی این ابرها را تلقیح کرده نر و ماده درست کرده چه کسی بین این ابرها ازدواج برقرار کرده که این ابرها باردار بشود. چه کسی این گیاه ها را تلقیح میکند ازدواج گیاهان را به عهده میگیرد که این درختها باردار بشود که فرمود: ﴿وَ أَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ﴾.[11] ﴿لواقح﴾ همین تلقیح کننده است؛ فرمود ما اینها را رهبری کردیم که تلقیح بکند، ابرها را تلقیح میکنند گیاه ها را تلقیح میکنند که بارور بشوند و ثمر بدهند. اگر کسی نداند که خدا همه این رهبری ها را به عهده گرفته میگوید ما چه صالح باشیم که طالح بین عمل ما و باران آمدن چه ارتباطی است؟. برای او سخت است که نماز باران بخواند میگوید چه ارتباطی بین نماز و باران؟ اما وقتی این معارف برایش حل بشود می بیند خدای سبحان فرمود خیر شما که تافته جدا بافته نیستی این مثلث به عهده خداست یعنی عالم، جهان، پیوند عالم و جهان؛ اضلاع سه گانه عالم و آدم و پیوند بینهما به عهده خداست. فرمود: ﴿وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾.[12] شما مؤمن باشید اهل بازی نباشید نه بیراهه بروید نه راه کسی را ببندید در متن سیاست باشید سیاست مدار باشید اما سیاست باز نباشید؛ اگر چنین شد ما هرگز نمیگذاریم شما خشکسالی داشته باشید باران فراوان و مناسب می فرستیم. ﴿مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً﴾[13] ﴿مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً﴾.[14] این همه آیات فرمود از خدا راستگوتر کسی نیست از قرآن راستگوتر کسی نیست؛ فرمود شما مستقیم باشید باران به عهده ما، مگر ابر به عهده شماست؟!. شما فقط درس خواندی چه موقع ابر حرکت میکند؛ مثل پلیس راهنمایی که میفهمد این اتومبیل چه موقع حرکت کرده چه موقع به مقصد می رسد، او که اتومبیل را نساخته او که زمین را نساخته او که راه را نساخته، او فقط بلد است ببیند چه موقع اتومبیل می آید و چه وقت میرود. فرمود آنکه ابر می سازد می داند کدام ابر باردار است کدام ابر باردار نیست. فرمود مگر نه این است که اگر کسی بخواهد به دنیا بیاید ازدواجی بین جوانها لازم است. این قطرات باران فرزندان ابرند من این را باید ازدواجشان بدهم من باید تلقیح کنم، باید نر و ماده اینها با هم جمع بشوند؛ بعد هم همان طور که برای زن مجرای خروجی فرزند باز کردم به نام زهدان که از آن راه خارج بشود این ابرهای باردار را من آنجا غربالی میکنم نه شلنگی، اگر همه این باران به صورت شلنگی ببارد که تمام مزرع و مرتع ویران میشود؛ فرمود:﴿فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ﴾[15] [16] ، من در همان بالا اینها را غربالی میکنم اندازه گیری میکنم که قطره قطره ببارد که هم بارانتان تأمین بکند هم ضرر نبینید. اینها را قرآن کریم مشخص کرده؛ فرمود غربال کردنش به عهده ما باراندن آن به عهده ما ازدواج این ابرها به عهده ما، ازدواج این گیاهانی که باید ثمر بخش بشوند به عهده ما؛ شما نمازت را اول وقت بخوان بیراهه هم نرو راه کسی را هم نبند، بازی هم نکن. فرمود: ﴿وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾ آب فراوان؛ نشد ﴿أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ﴾[17] خیلی از جاها هستند که تشنه اند ما این ابرها را میگوییم آنجاها ببارد، گاهی هم مرتب می گوییم این زحمتها را حالا که کشیدی ابر باردار شدی برو در دریاها ببار که یک قطره گیر اینها نیاید، همین است.

کشوری که این همه طیب و طاهر شد از زمین طیب باید میوه طاهر بدهد. در تمام این زیارت های وارث و امثال وارث که به ما گفتند زیارت بخوانید چه بگوییم؟ عرض ادب و احترام بکنیم بعد چه میگوییم می گوییم به ما آموختند بگوییم: «طِبْتُمْ وَ طَابَتِ الْأَرْضُ الَّتِي فِيهَا دُفِنْتُمْ».[18] شما شهدا طیب و طاهرید کشوری که شهید داده باشد آن کشور طیب است؛ «طِبْتُمْ وَ طَابَتِ الْأَرْضُ الَّتِي فِيهَا دُفِنْتُمْ» این را ما در زیارت ها میخوانیم. در قرآن کریم هم می خوانیم که ﴿وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ﴾[19] سرزمین طیب میوه طیب میدهد پس کو! هم زیارت وارث درست است هم آن آیه درست است پس مشکل از ماست؛ در این زیارت - معاذ الله - مشکلی هست؟!. ما به شهدا چه می گوییم؟ می گوییم: «طِبْتُمْ وَ طَابَتِ الْأَرْضُ الَّتِي فِيهَا دُفِنْتُمْ»؛ آیه چه می فرماید؟ آیه می فرماید سرزمین طیب میوه طیب میدهد؛ پس کو این گرانی چیست؟. این کشوری که این همه آب دارد این همه مزرع دارد این همه مرتع دارد پس این گرانی چیست؟ معلوم میشود مشکل از ماست. فرمود این مشکل را بردارید و گرنه هم آن زیارت وارث سرجایش محفوظ است هم این آیه سرجایش محفوظ است که فرمود: ﴿وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ﴾ هم آن آیه نورانی که فرمود: ﴿وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً﴾.

من مجدداً مقدم شما حوزویان، علما، دانشگاهیان، دانشجویان، مسئولان محترمی که در این محفل حضور دارند مقدم همه شما را گرامی میدارم و این ایام سوگ و ماتم را که هم به فاطمیه مرتبط است هم به سالگرد رحلت امام (رضوان الله تعالی علیه) مرتبط است به پیشگاه وجود مبارک ولی عصر و عموم علاقه مندان قرآن و عترت تعزیت عرض میکنم.

پروردگارا امر فرج ولی ات را تسریع بفرما!.

نظام اسلامی مقام معظم رهبری مراجع بزرگوار تقلید حوزه های فقهی فرهنگی و دانشگاهی همه را در سایه امام زمان حفظ بفرما!.

دولت ما ملت ما مملکت ما تمامیت ارضی ما جوانهای ما و این عزیزان را در سایه لطف امام زمان مشمول ادعیه زاکیه آن حضرت قرار بده.

ارواح مومنان عالم معلمان ما اساتید ما ذوی حقوق ما پدران و مادران ما امام راحل، شهدای انقلاب و جنگ همه را در سایه رحمت بی انتهایت با انبیا محشور بفرما!.

امنیت مناطق مسلمان نشین مخصوصاً ایران عراق، افغانستان، فلسطین و لبنان و سوریه را در سایه امام زمان حفظ بفرما!.

خطر بیگانگان مخصوصاً استکبار و صهیونیست را به خود آنها برگردان.

حوایج همگان مشکلات مسکن مشکلات ازدواج جوانها را در سایه امام زمان برطرف بفرما!.

مرضای مسلمین شفا مرحمت بفرما!.

غفر الله لنا ولكم و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته».