روایات تفسیری در تفسیر برهان/ روایات فضیلت سوره توحید /تفسیر سوره توحید

موضوع: تفسیر سوره توحید / روایات فضیلت سوره توحید / روایات تفسیری در تفسیر برهان

در جلسات گذشته، پس از تبیین تفسیر آیه (بسم الله الرحمن الرحیم) نتیجه این شد که جزء قرآن و عداد شمارش آیات محسوب می‌شود و سپس وارد تفسیر آیات سوره مبارکه توحید شدیم و به مناسبت، روایات فضیلت این سوره را از کتاب تفسیر برهان اشاره کردیم.

روایت بیست و سوم: 99-/12012 _23- ابْنُ بَابَوَيْهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ النَّيْسَابُورِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ أَخِي شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ الصَّادِقَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ) يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ آبَائِهِ (عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ)، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَوْماً لِأَصْحَابِهِ: أَيُّكُمْ يَصُومُ الدَّهْرَ؟ فَقَالَ سَلْمَانُ (رَحِمَهُ اللَّهُ): أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): فَأَيُّكُمْ يُحْيِي اللَّيْلَ؟ قَالَ سَلْمَانُ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: فَأَيُّكُمْ يَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِي كُلِّ يَوْمٍ؟ فَقَالَ سَلْمَانُ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ.

فَغَضِبَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ سَلْمَانَ رَجُلٌ مِنَ الْفُرْسِ، يُرِيدُ أَنْ يَفْتَخِرَ عَلَيْنَا مَعَاشِرَ قُرَيْشٍ، قُلْتَ: أَيُّكُمْ يَصُومُ الدَّهْرَ؟ فَقَالَ: أَنَا. وَ هُوَ أَكْثَرَ أَيَّامِهِ يَأْكُلُ، وَ قُلْتَ: أَيُّكُمْ يُحْيِي اللَّيْلِ؟ فَقَالَ: أَنَا، وَ هُوَ أَكْثَرَ لَيْلِهِ نَائِمٌ. وَ قُلْتُ: أَيُّكُمْ يَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِي كُلِّ يَوْمٍ؟ فَقَالَ: أَنَا، وَ هُوَ أَكْثَرُ أَيَّامِهِ صَامِتٌ.

فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): [مَهْ] يَا فُلاَنُ، أَنَّى لَكَ بِمِثْلِ لُقْمَانَ الْحَكِيمِ، سَلْهُ فَإِنَّهُ يُنَبِّئُكَ. فَقَالَ الرَّجُلُ لِسَلْمَانَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، أَ لَيْسَ زَعَمْتَ أَنَّكَ تَصُومُ الدَّهْرَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ: رَأَيْتُكَ فِي أَكْثَرِ نَهَارِكَ تَأْكُلُ! فَقَالَ: لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ، إِنِّي أَصُومُ الثَّلاَثَةَ فِي الشَّهْرِ، وَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها﴾[1] ، وَ أَصِلُ شَهْرَ شَعْبَانَ بِشَهْرِ رَمَضَانَ، وَ ذَلِكَ صَوْمُ الدَّهْرِ.

فَقَالَ أَ لَيْسَ زَعَمْتَ أَنَّكَ تُحْيِي اللَّيْلَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ: إِنَّكَ أَكْثَرَ لَيْلِكَ نَائِمٌ! فَقَالَ: لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ، وَ لَكِنِّي سَمِعْتُ حَبِيبِي رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ: مَنْ بَاتَ عَلَى طُهْرٍ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا اللَّيْلَ كُلَّهُ. وَ أَنَا أَبِيتُ عَلَى طُهْرٍ.

فَقَالَ: أَ لَيْسَ زَعَمْتَ أَنَّكَ تَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِي كُلِّ يَوْمٍ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَإِنَّكَ أَكْثَرَ أَيَّامِكَ صَامِتٌ! فَقَالَ: لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ، وَ لَكِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُولُ: لِعَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): يَا أَبَا الْحَسَنِ، مَثَلُكَ فِي أُمَّتِي مَثَلُ: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فَمَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَيْنِ فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَيِ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلاَثاً فَقَدْ خَتَمَ الْقُرْآنَ، فَمَنْ أَحَبَّكَ بِلِسَانِهِ فَقَدْ كَمَلَ لَهُ ثُلُثُ الْإِيمَانِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ فَقَدْ كَمَلَ لَهُ ثُلُثَا الْإِيمَانِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ نَصَرَكَ بِيَدِهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ الْإِيمَانَ، وَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ يَا عَلِيُّ، لَوْ أَحَبَّكَ أَهْلُ الْأَرْضِ كَمَحَبَّةِ أَهْلِ السَّمَاءِ [لَكَ]، لَمَا عَذَّبَ اللَّهُ أَحَداً بِالنَّارِ. وَ أَنَا أَقْرَأُ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فِي كُلِّ يَوْمٍ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ. فَقَامَ وَ كَأَنَّهُ قَدْ أُلْقِمَ الْقَوْمُ حَجَراً».[2]

ابی بصیر می‌گوید از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که حضرت از آباء و اجداد طاهرینشان (علیهم السلام) نقل می‌کنند که روزی پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) به اصحاب فرمودند: کدام‌یک از شما تمام عمر روز‌ه‌دار است؟ کدام‌یک از شما تمام شب را احیا می‌کند؟ و کدام‌یک هر روز یک ختم قرآن می‌کند؟ و هر بار جناب سلمان پاسخ مثبت داد.

بعضی از اصحاب (که مراد از بعض، مشخص است! (عمر بوده ظاهرا)) ناراحت شدند و به پیامبر (صلی الله علیه و آله) گفت او اهل فارس و ایرانی است و می‌خواهد بر ما اهل قریش تفاخر کند؛ در حالی‌که من می‌دانم او اکثر روزها غذا می‌خورد و اکثر شب‌ها خواب است و اکثر ایام ساکت است (چطور هر روز ختم قرآن می‌کند؟!)

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: ساکت و آرام باش! تو کجا و مثل لقمان حکیم کجا؟! (سلمان را تشبیه به لقمان کردند)، از خود سلمان بپرس تا تو را آگاه کند.

او از سلمان (کنیه سلمان ابا عبد الله بوده) پرسید که آیا تو به زعم گمان خود تمام عمرت را روزه‌ای؟ در حالیکه می‌بینم در اکثر روزها غذا می‌خوری! سلمان پاسخ داد آنطور که فکر کردی نیست؛ چون ۳ روز در هر ماه را روزه می‌گیرم و خداوند متعال فرموده: ﴿مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها﴾،[3] پس ۱۰ برابر ۳ روز روزه‌ی من، می‌شود ۳۰ روز؛ همچنین روزه ماه شعبان را به رمضان متصل می‌کنم تا بشود روزه تمام عمرم.

دوباره از سلمان پرسید آیا تو به زعم خودت هر شب را احیاء می‌داری، درحالیکه اکثر شب‌ها خواب هستی؟ گفت: بله و گمان تو غلط است؛ چون خود من از نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله) شنیدم که هر کس با طهارت بخوابد، گویا تمام شب را احیاء داشته است و من هم هر شب با طهارت می‌خوابم.

باز پرسید آیا تو هر روز ختم قرآن می‌کنی، درحالیکه اکثر اوقات روز ساکت هستی؟ جناب سلمان پاسخ داد که بله و گمان تو اشتباه است؛ چون شنیدم که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند یا ابا الحسن! مَثَلِ تو همانند (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) است؛ هر کس 1 مرتبه سوره توحید را قرائت کند، گویا یک‌سوّم قرآن را قرائت کرده است. هر کس 2 مرتبه سوره اخلاص را بخواند، ثواب قرائت دوسوّم قرآن را دارد و هر که 3 بار سوره توحید را قرائت کند، گویا یک ختم قرآن کرده است.

همچنین نسبت به تو؛ هر که تو را با قلبش دوست بدارد، یک‌سوّم ایمان برای اوست، و هر کس تو را با قلب و زبانش دوست بدارد، دوسوّم ایمان برای او خواهد بود و هر کسی که تو را با قلب و زبان دوست بدارت و با دستش تو را یاری کند، ایمانش کامل می‌شود. یا علی! اگر محبت اهل زمین به تو مانند محبت اهل آسمان بود، هرگز احدی را در آتش عذاب نمی‌کردم؛ و من در هر روز ۳ مرتبه سوره توحید می‌خوانم تا یک ختم قران کرده باشم.

سلمان بلند شد درحالیکه گویا سنگی را لقمه‌ی دهان او کرده بود. (کنابه از این است که با پاسخ شیوای خود آنها را ساکت و مبهوت کرد.)

روایت بیست و چهارم: 99-/12013_24- الطَّبْرِسِيُّ: رَوَى الْفُضَيْلُ بْنُ يَسَارٍ، قَالَ: أَمَرَنِي أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) أَنْ أَقْرَأَ: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)، وَ أَقُولَ إِذَا فَرَغْتُ مِنْهَا: كَذَلِكَ اللَّهُ رَبِّي ثَلاَثاً.[4]

مرحوم طبرسی در تفسیر مجمع البیان از فضیل بن یسار نقل می‌کند که فضیل گفت امام باقر (علیه السلام) مرا امر کردند به قرائت قل هو الله احد و اینکه پس از اتمام ۳ بار بگویم کذلک الله ربّی.

روایت بیست و پنجم: 99-/12014_25- وَ مِنْ طَرِيقِ الْمُخَالِفِينَ: مَا رَوَاهُ أَخْطَبُ خُطَبَاءِ خُوَارِزْمَ، بِإِسْنَادِهِ يَرْفَعُهُ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «يَا عَلِيُّ مَا مَثَلُكَ فِي النَّاسِ إِلاَّ كَمَثَلِ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فِي الْقُرْآنِ، مَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَيْنِ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَيِ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كَمَنْ قَدْ قَرَأَ الْقُرْآنَ. وَ كَذَا أَنْتَ يَا عَلِيُّ، مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ فَقَدْ أَحَبَّ ثُلُثَ الْإِيمَانِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ فَقَدْ أَحَبَّ ثُلُثَيِ الْإِيمَانِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ فَقَدْ أَحَبَّ الْإِيمَانَ كُلَّهُ، وَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيّاً، لَوْ أَحَبَّكَ أَهْلُ الْأَرْضِ كَمَا يُحِبُّكَ أَهْلُ السَّمَاءِ لَمَا عَذَّبَ اللَّهُ أَحَداً مِنْهُمْ بِالنَّارِ».[5]

روایت از طریق مخالفین به نقل از ابن عباس است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: یا علی! مثل تو همانند سوره قل هو الله احد در قرآن است. مابقی مثل روایات قبل است.

در انتها هم نبی مکرم می‌فرمایند قسم به آن خدایی که مرا نبیّ به حق مبعوث کرد، اگر اهل زمین امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) را همچون اهل آسمان دوست می‌داشتند، خدواند احدی از خلق را به آتش دوزخ عذاب نمی‌کرد.

یک نمونه از محبت اهل آسمان اینکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در شب معراج تصویر و تمثالی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) در عالم بالا مشاهده کردند و جهت آن را از جبرئیل جویا شدند. ملک وحی فرمود یا رسول الله، ملائکه آن‌قدر وصی شما را دوست دارند که دلتنگ ایشان می‌شوند و مأموریت‌های سماوی ملائکه، مانع از نزول به زمین و زیارت ایشان می‌شود، لذا از خداوند متعال تقاضا کردند تا تمثالی از امیر مومنان را در آسمان قرار داده تا هر روز تصویر ایشان را ببینند. لذا حضرت فرمودند اگر اهل زمین امیرالمؤمنین (علیه السلام) را همچون اهل آسمان دوست می‌داشتند، خدواند احدی از خلق را به آتش دوزخ دچار نمی‌کرد.

روایت بیست و ششم: 99-/12015_26- وَ مِنْ (خَوَاصِّ الْقُرْآنِ): رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَةِ وَ أَصْغَى لَهَا أَحَبَّهُ اللَّهُ، وَ مَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ نَجَا، وَ قِرَاءَتُهَا عَلَى قُبُورِ الْأَمْوَاتِ فِيهَا ثَوَابٌ كَثِيرٌ، وَ هِيَ حِرْزٌ مِنْ كُلِّ آفَةٍ».[6]

مرحوم بحرانی از کتاب خواص القرآن نقل کردند که هر کس سوره‌ی اخلاص را بخواند و یا با توجه و تأمل به آن گوش کند؛ خداوند او را دوست می‌دارد و موجب نجات او می‌شود. همچنین قرائت سوره توحید بر سر مزار اموات ثواب بسیار زیادی دارد و حرز و امان از هر آفتی است.

روایت بیست و هفتم: 99-/12016_27- وَ قَالَ الصَّادِقُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «مَنْ قَرَأَهَا وَ أَهْدَاهَا لِلْمَوْتَى كَانَ فِيهَا ثَوَابُ مَا فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا عَلَى الرَّمِدِ سَكَّنَهُ اللَّهُ وَ هَدَّأَهُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى».[7]

هر که سوره توحید را به اموات هدیه کند، ثواب جمیع آنچه در قرآن است را به او هدیه کرده و همچنین موجب آرامش درد چشم (رمد) می‌شود.

روایت بیست و هشتم: 99-/12017_28- الرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فِي (صَحِيفَتِهِ)، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): مَنْ مَرَّ عَلَى الْمَقَابِرِ وَ قَرَأَ: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) إِحْدَى عَشْرَةَ مَرَّةً ثُمَّ وَهَبَ أَجْرَهُ لِلْأَمْوَاتِ أُعْطِيَ مِنَ الْأَجْرِ بِعَدَدِ الْأَمْوَاتِ».[8]

هر که در مزاری ۱۱ مرتبه سوره توحید را بخواند و ثوابش را به اموات هدیه کند، به تعداد اموات به او اجر داده می‌شود.

روایت بیست و نهم: 99-/12018_29- وَ عَنْهُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فِي (صَحِيفَتِهِ): «عَنْ عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِذَا صَلَّى بِنَا صَلاَةَ السَّفَرِ قَرَأَ فِي الْأُولَى الْحَمْدَ وَ (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ)، وَ فِي الْأُخْرَى الْحَمْدَ وَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)، ثُمَّ قَالَ: قَرَأْتُ لَكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ رُبُعَهُ».[9]

به نقل از امام رضا (علیه السلام) که أمیر المومنین (علیه السلام) فرمودند هر زمان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نماز سفر و شکسته می‌خواندند، در رکعت اول پس از حمد، کافرون و رکعت دوم پس از حمد، توحید را قرائت می‌کردند و سپس می‌فرمودند یک‌سوّم (توحید) و یک‌چهارم (کافرون) قرآن را خواندم.

این هم روایات ۲۹ گانه در فضیلت و ارزش سوره اخلاص که از تفسیر برهان بیان کردیم. در ادامه سایر روایات تفسیری سوره اخلاص را از کتاب تفسیر البرهان بررسی می‌کنیم و سپس از تفسیر المیزان هم نکاتی را تبیین می‌کنیم. روش مرحوم علامه طباطبایی این است که ابتدا در ضمن بیانٌ، نکات تفسیری سوره را مطرح کرده و سپس در ضمن عنوان بحثٌ رواییٌ، روایت مربوطه را اشاره می‌کنند.