کلام شیخ طوسی، شیخ کلینی و شیخ صدوق (رضوان الله تعالی علیهم)/ روایات در فضیلت سوره توحید /تفسیر سوره توحید

موضوع: تفسیر سوره توحید / روایات در فضیلت سوره توحید / کلام شیخ طوسی، شیخ کلینی و شیخ صدوق (رضوان الله تعالی علیهم)

قبل از ورود به تفسیر آیات سوره توحید، روایات فضیلت سوره توحید را از تفسیر برهان مرور می‌کردیم، تا اولاً جایگاه و اهمیت این سوره برای ما مشخص شود و ثانیاً ذکر این روایات موجب اُنس و تدبّر هر چه بیشتر ما با این سوره مبارکه شود. ۱۲ روایت رو خواندیم و گذشت.

روایت سیزدهم: 99-/12002_13- وَ عَنْهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ هَاشِمٍ الْمُكَتِّبُ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِيُّ، عَنْ عَمِّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ النَّوْفَلِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، قَالَ: «مَنْ قَرَأَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) مَرَّةً وَاحِدَةً فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ ثُلُثَ التَّوْرَاةِ، وَ ثُلُثَ الْإِنْجِيلِ، وَ ثُلُثَ الزَّبُورِ».[1]

ترجمه‌ی این روایات روشن است.

روایت چهاردهم: 99-/12003 _14- وَ عَنْهُ: عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، قَالَ: «حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ آبَائِهِ (عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ)، أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) عَلَّمَ أَصْحَابَهُ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ أَرْبَعَمِائَةِ بَابٍ مِمَّا يَصْلَحُ لِلْمُسْلِمِ فِي دِينِهِ وَ دُنْيَاهُ-وَ ذَكَرَ ذَلِكَ، وَ قَالَ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فِي ذَلِكَ-مَنْ قَرَأَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) مِنْ قَبْلِ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ مِثْلَهَا (إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ)، وَ مِثْلَهَا آيَةَ الْكُرْسِيِّ، مَنَعَ مَالَهُ مِمَّا يَخَافُ، وَ مَنْ قَرَأَ: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) وَ (إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ) قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ، لَمْ يُصِبْهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ ذَنْبٌ، وَ إِنْ جَهَدَ إِبْلِيسُ.

وَ إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ حَاجَةً فَلْيُبَكِّرْ فِي طَلَبِهَا يَوْمَ الْخَمِيسِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قَالَ: اَللَّهُمَّ بَارِكْ لِأُمَّتِي فِي بُكُورِهَا يَوْمَ الْخَمِيسِ، وَ لْيَقْرَأْ إِذَا خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ الْآيَاتِ مِنْ آخِرِ آلِ عِمْرَانَ، وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ، وَ (إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ) وَ أُمَّ الْكِتَابِ، فَإِنَّ فِيهَا قَضَاءَ الْحَوَائِجِ لِلدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.

إِذَا وَسْوَسَ الشَّيْطَانُ إِلَى أَحَدِكُمْ فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ، وَ لْيَقُلْ: آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ.

إِذَا كَسَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُؤْمِناً ثَوْباً جَدِيداً فَلْيَتَوَضَّأْ وَ لْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ يَقْرَأُ فِيهِمَا أُمَّ الْكِتَابِ، وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ، وَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) وَ (إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ) وَ لْيَحْمَدِ اللَّهَ الَّذِي سَتَرَ عَوْرَتَهُ وَ زَيَّنَهُ فِي النَّاسِ، وَ لْيُكْثِرْ مِنْ قَوْلِ: لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، فَإِنَّهُ لاَ يَعْصِي اللَّهَ فِيهِ، وَ لَهُ بِكُلِّ سِلْكٍ فِيهِ مَلَكٌ يُقَدِّسُ لَهُ، وَ يَسْتَغْفِرُ لَهُ، وَ يَتَرَحَّمُ عَلَيْهِ، وَ إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمْ مَنْزِلَهُ فَلْيُسَلِّمْ عَلَى أَهْلِهِ، يَقُولُ: اَلسَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَهْلٌ فَلْيَقُلِ: اَلسَّلاَمُ عَلَيْنَا مِنْ رَبِّنَا وَ لْيَقْرَأْ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حِينَ يَدْخُلُ مَنْزِلَهُ فَإِنَّهُ يَنْفِي الْفَقْرَ».[2]

حضرت باقر (علیه السلام) فرمودند جدّم أمیر المومنین (علیه السلام) در یک مجلس، چهارصد باب را تعلیم فرمودند که برای دین و دنیای هر مسلمان لازم است (یا به اعجاز بوده یا با طی الزمان بوده و یا منظور، عناوین کلّی است که در ضمن آنها فروعات مختلف استخراج می‌شود) و در ضمن این مطلب اینطور فرمودند: اگر کسی سوره توحید، سوره قدر و آیة الکرسی را قبل از طلوع خورشید بخواند، اموال او از آنچه می‌ترسد حفظ خواهد شد، همچنین در آن روز گناهی به او نخواهد رسید اگر چه ابلیس تمام تلاش خودش را داشته باشد.

همچنین اگر شخصی حاجتی دارد، در ابتدای صبح پنج‌شنبه طلب حاجت کند، چرا که پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمودند خداوندا در اول روز پنجشنبه بر امّت من، برکت نازل کن.

هر زمان مؤمن بخواهد لباس نو و جدیدی به تن کند، وضو بگیرد و دو رکعت نماز بخواند و در آن پس از حمد، آیة الکرسی، سوره قدر و توحید بخواند و خداوند را بخاطر این نعمت پوشش و زینت در بین مردم، شکر کند که در این‌ صورت در این لباس مرتکب معصیت الهی نخواهد شد.

علاوه بر اینها در هنگام ورود به منزل، به اهل خانه سلام کند و اگر کسی در خانه نیست، بگوید اَلسَّلاَمُ عَلَيْنَا مِنْ رَبِّنَا و هنگام ورود قل هو الله احد بخواند که این کار فقر را از آن منزل دور می‌کند.

تا کنون روایاتی از مرحوم کلینی و شیخ صدوق را متذکر شدند و در ادامه به نقل از شیخ طوسی می‌پردازند.

روایت پانزدهم: 99-/12004 _15- الشَّيْخُ فِي (التَّهْذِيبِ): بِإِسْنَادِهِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ عَلِيُّ بْنِ النُّعْمَانِ: وَ قَالَ الْحَارِثُ: سَمِعْتُهُ وَ هُوَ يَقُولُ: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) ثُلُثُ الْقُرْآنِ، وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ تَعْدِلُ رُبُعَهُ، وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَجْمَعُ قَوْلَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فِي الْوَتْرِ لِكَيْ يَجْمَعَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ.[3]

با توجه به سمعته یقول، روایت مضمره است و معلوم نیست از کدام معصوم نقل حدیث می‌کند.

منظور از وتر هم مجموع شفع و وتر است که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در هر رکعت یک توحید می‌خواندند که مجموع ۳ قل هو الله احد معادل یک ختم قرآن می‌شود.

روایت شانزدهم: 99-/12005 _16- وَ رُوِيَ أَنَّهُ مَنْ قَرَأَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ مِنْ صَلاَةِ اللَّيْلِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ: اَلْحَمْدَ مَرَّةً، وَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) ثَلاَثِينَ مَرَّةً، انْفَتَلَ وَ لَيْسَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ذَنْبٌ إِلاَّ غُفِرَ لَهُ.[4]

در دو رکعت اول نماز شب، در هر رکعت ۳۰ مرتبه قل هو الله احد بخواند، نمازش تمام می‌شود در حالیکه تمام گناهانش آمرزیده شده است.

روایت هفدهم: 99-/12006 _17- وَ عَنْهُ: بِإِسْنَادِهِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) عَنِ الْقِرَاءَةِ فِي الْوَتْرِ؟ فَقَالَ: «كَانَ بَيْنِي وَ بَيْنَ أَبِي بَابٌ، فَكَانَ [أَبِي] إِذَا صَلَّى يَقْرَأُ فِي الْوَتْرِ بِ‌(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فِي ثَلاَثَتِهِنَّ، وَ كَانَ يَقْرَأُ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فَإِذَا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ: كَذَلِكَ اللَّهُ رَبِّي، أَوْ كَذَاكَ اللَّهُ رَبِّي».[5]

روایت صحیح و معتبر است. از حضرت صادق (علیه السلام) سوال پرسید که در نماز وتر چه سوره‌ای قرائت کند، امام صادق (علیه السلام) فرمودند پدرم امام باقر (علیه السلام) در ۳ رکعت نماز شفع و وتر، دائما سوره‌ی توحید را قرائت می‌کردند.

روایت هجدهم: 99-/12007 _18- وَ عَنْهُ: بِإِسْنَادِهِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنِ الْحَلَبِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، قَالَ: «كَانَ أَبِي (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) يَقُولُ: (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ كَانَ يُحِبُّ أَنْ يَجْمَعَهَا فِي الْوَتْرِ لِيَكُونَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ».[6]

روایت نوزدهم: 99-/12008 _19- وَ عَنْهُ: بِإِسْنَادِهِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، قَالَ: «الْوَتْرُ ثَلاَثُ رَكَعَاتٍ يُفْصَلُ بَيْنَهُنَّ، وَ يُقْرَأُ فِيهِنَّ جَمِيعاً ب (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)».[7]

در این روایت تصریح می‌کنند که مراد از وتر، همان ۲ رکعت شفع و ۱ رکعت وتر است.

روایت بیستم: 99-/12009 _20- مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ: عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَجَبٍ الْأَنْبَارِيِّ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «إِنَّمَا مَثَلُكَ مَثَلُ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فَإِنَّ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً، فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَيْنِ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَيِ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ. وَ كَذَلِكَ أَنْتَ، مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ كَانَ لَهُ ثُلُثُ ثَوَابِ الْعِبَادِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ كَانَ لَهُ ثُلُثَا ثَوَابِ الْعِبَادِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ كَانَ لَهُ ثَوَابُ الْعِبَادِ أَجْمَعَ».[8]

روایت عامی‌است ظاهراً، هرچند مضمون این روایت هم در منابع امامیه وجود دارد. ابن عبّاس از نبیّ مکرّم (صلی الله علیه و آله) نقل می‌کند که حضرت به امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: یا علی! مَثَلِ تو همانند (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) است؛ هر کس 1 مرتبه سوره توحید را قرائت کند، گویا یک‌سوّم قرآن را قرائت کرده است. هر کس 2 مرتبه سوره اخلاص را بخواند، ثواب قرائت دوسوّم قرآن را دارد و هر که 3 بار سوره توحید را قرائت کند، گویا یک ختم قرآن کرده است.

همچنین نسبت به تو یا علی! هر که تو را با قلبش دوست بدارد، ثواب یک‌سوّم بندگان برای اوست، و هر کس تو را با قلب و زبانش دوست بدارد، ثواب دوسوّم عباد را می‌برد و هر کسی که تو را با قلب و زبان و دستش (یاری) دوست داشته باشد، ثواب جمیع بندگان برای خواهد بود.

روایت بیست و یکم: 99-/12010 _21- وَ عَنْهُ: عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ بِشْرٍ الْكَاهِلِيِّ، عَنْ عَمْرِو ابْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ نُعْمَانَ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «مَنْ قَرَأَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) مَرَّةً فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَيْنِ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَيِ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ، وَ كَذَلِكَ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً بِقَلْبِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثُلُثَ ثَوَابِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ مَنْ أَحَبَّهُ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثُلُثَيْ ثَوَابِ هَذِهِ الْأُمَّةِ كُلِّهَا، وَ مَنْ أَحَبَّهُ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابَ هَذِهِ الْأُمَّةِ كُلِّهَا».[9]

روایت بیست و دوم: 99-/12011 _22- وَ عَنْهُ: عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): يَا عَلِيُّ، إِنَّ فِيكَ مَثَلاً مِنْ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) مَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَيْنِ فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَيِ الْقُرْآنِ، وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلاَثاً فَقَدْ قَرَأَ الْقُرْآنَ [كُلَّهُ]. يَا عَلِيُّ، مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ كَانَ لَهُ [مِثْلُ] أَجْرِ ثُلُثِ [هَذِهِ] الْأُمَّةِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ أَعَانَكَ بِلِسَانِهِ كَانَ لَهُ [مِثْلُ] أَجْرِ ثُلُثَيْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ أَعَانَكَ بِلِسَانِهِ وَ نَصَرَكَ بِسَيْفِهِ كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ».[10]

این دو روایت با همان مضمون روایت بیستم هستند الا اینکه اختلاف اندکی در تعبیر وجود دارد؛ مثلا به جای مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ، اینطور آمده است که مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ أَعَانَكَ بِلِسَانِهِ وَ نَصَرَكَ بِسَيْفِهِ.