کلام شیخ طوسی، شیخ کلینی و شیخ صدوق (رضوان الله تعالی علیهم)/ روایات در فضیلت سوره توحید /تفسیر سوره توحید

موضوع: تفسیر سوره توحید / روایات در فضیلت سوره توحید / کلام شیخ طوسی، شیخ کلینی و شیخ صدوق (رضوان الله تعالی علیهم)

در زمینه تفسیر سوره توحید، ابتدا آیات توحیدی در توصیف صفات الهی را از بحار الانوار مطرح کردیم و در ادامه هم تفسیر آیه شریفه بسم الله الرحمن الرحیم بیان شد. از امروز وارد تفسیر آیات دیگر این سوره خواهیم شد.

تفسیر برهان، روایاتی را در فضیلت این سوره مبارکه جمع‌آوری کرده که با ذکر آنها جایگاه ویژه و اهمیت این سوره بیش از پیش روشن می‌شود.

البته این روایات نیازی به بررسی سندی ندارد؛ چراکه اولاً کثرت و تظافر این روایات نشان از عظمت این سوره دارد و ثانیاً ما قائل به تسامح در ادلّه‌ی سنن هستیم. یعنی ما نسبت به آن دسته از ادلّه‌ای که آداب و مستحبات و از جمله فضائل یک عمل و یک سوره و... را بیان می‌کند، تسامح می‌کنیم و مثل ادله‌ی دال بر محرّمات و واجبات نیاز به بررسی دقیق سندی ندارد. هرچند مراقبیم روایاتی که در بین راویان آنها، افراد کذاب وجود دارد، آنها را نقل نکنیم.

روایات تفسیر برهان در فضیلت سوره توحید[1]

روایت اول: 99-/11990_1- مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ جَعْفَرٍ، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): مَنْ قَرَأَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) ِ ائَةَ مَرَّةٍ حِينَ يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ، غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَ خَمْسِينَ سَنَةً».[2]

از کافی کلینی نعمان که حضرت صادق (علیه السلام) به نقل از نبی مکرم (صلی الله و علیه و آله) می‌فرمایند اگر کسی قبل از خواب ۱۰۰ مرتبه این سوره مبارکه را قرائت کند، خداوند متعال گناهان ۵۰ سال او را می‌آمرزد.

يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ: اخذ به معنای شروع است و یعنی وقتی شروع می‌کند و به سمت محل خواب و استراحت می‌رود.

روایت دوم: 99-/11991_2- عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، قَالَ: «مَنْ مَضَى بِهِ يَوْمٌ وَاحِدٌ فَصَلَّى فِيهِ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ وَ لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا ب‌(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) قِيلَ لَهُ: يَا عَبْدَ اللَّهِ، لَسْتَ مِنَ الْمُصَلِّينَ».[3]

حضرت امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند هر کس در روز ۵ وعده نماز بخواند و در هیچ‌کدام از آنها سوره توحید را نخواند، به او گفته می‌شود ای بنده خدا، تو از نمازگزاران نیستی! لذا مراجع در رساله‌های عملیه فتوا به استحباب می‌دهند که در رکعت اول پس از حمد، سوره قدر و در رکعت دوم سوره توحید خوانده شود.

روایت سوم: 99-/11992_3- وَ عَنْهُ: بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، قَالَ: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلاَ يَدَعْ أَنْ يَقْرَأَ فِي دُبُرِ الْفَرِيضَةِ بِ‌(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) فَإِنَّ مَنْ قَرَأَهَا جَمَعَ اللَّهُ لَهُ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ، وَ غَفَرَ لَهُ وَ لِوَالِدَيْهِ وَ مَا وَلَدَ».[4]

کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد، نباید قرائت سوره توحید پس از هر نماز را ترک کند، اگر کسی بعد از هر نماز واجب قل هو الله احد را بخواند، خداوند متعال خیر دنیا و آخرت را برایش جمع می‌کند و خودش، والدینش و فرزندانش را می‌آمرزد.

روایت چهارم: 99-/11993_4- وَ عَنْهُ: عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) صَلَّى عَلَى سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَقَالَ: لَقَدْ وَافَى مِنَ الْمَلاَئِكَةِ سَبْعُونَ أَلْفاً وَ فِيهِمْ جَبْرَئِيلُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) يُصَلُّونَ عَلَيْهِ، فَقُلْتُ لَهُ: يَا جَبْرَئِيلُ، بِمَا يَسْتَحِقُّ صَلاَتَكُمْ عَلَيْهِ؟ فَقَالَ: بِقِرَاءَتِهِ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) قَائِماً، وَ قَاعِداً، وَ رَاكِباً، وَ مَاشِياً، وَ ذَاهِباً، وَ جَائِياً».[5]

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) بر بدن سعد بن معاذ همراه با هفتاد هزار ملک نماز میت خواندند که جناب جبرئیل هم جزء آنان بود. پیامبر از او پرسیدند چه چیزی باعث شد شما بر بدن سعد نماز بخوانید؟ و او پاسخ داد که او در همه احوال و در هر فرصتی بر قرائت سوره توحید اهتمام داشت.

روایت پنجم: 99-/11994_5- وَ عَنْهُ: عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ إِدْرِيسَ الْحَارِثِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «يَا مُفَضَّلُ، احْتَجِزْ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ ب (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) وَ بِ‌(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) اقْرَأْهَا عَنْ يَمِينِكَ، وَ عَنْ شِمَالِكَ، وَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْكَ، وَ مِنْ خَلْفِكَ، وَ مِنْ فَوْقِكَ، وَ مِنْ تَحْتِكَ، وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَى سُلْطَانٍ جَائِرٍ فَاقْرَأْهَا حِينَ تَنْظُرُ إِلَيْهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، وَ اعْقِدْ بِيَدِكَ الْيُسْرَى، ثُمَّ لاَ تُفَارِقْهَا حَتَّى تَخْرُجَ مِنْ عِنْدِهِ».[6]

یا مفضل از همه مردم، به سوره توحید پناه ببر و از ۶ جهت این سوره را قرائت کن. همچنین اگر با حاکمی جائر و ظالم روبه‌رو شدی، ۳ مرتبه این سوره را قرائت کن تا آسیبی از سمت آن سلطان ظالم به تو نرسد.

روایت ششم: 99-/11995_6- وَ عَنْهُ: عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُوسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي عَلِيِّ بْنِ رَاشِدٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): جُعِلْتُ فِدَاكَ، إِنَّكَ كَتَبْتَ إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ تُعْلِمُهُ أَنَّ أَفْضَلَ مَا يُقْرَأُ فِي الْفَرَائِضِ بِ‌(إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ) وَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)، وَ إِنَّ صَدْرِي لَيَضِيقُ بِقِرَاءَتِهِمَا فِي الْفَجْرِ. فَقَالَ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «لاَ يَضِيقَنَّ صَدْرُكَ بِهِمَا، فَإِنَّ الْفَضْلَ وَ اللَّهِ فِيهِمَا».[7]

روای به حضرت گفت شما به محمد بن فرج نامه نوشتید و فرمودید که افضل سوره هایی که در نماز خوانده می‌شود سوره قدر و توحید است. اما بر من سخت است که در نماز صبح بر این دو سوره مداومت داشته باشم. اما حضرت پاسخ دادند که افضل سوره‌ها، همین دو سوره هستند.

روایت هفتم: 99-/11996_7- وَ عَنْهُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي نَصْرٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): اَلرَّجُلُ يَقُومُ فِي الصَّلاَةِ فَيُرِيدُ أَنْ يَقْرَأَ سُورَةً، فَيَقْرَأُ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) وَ (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ)؟ فَقَالَ: «يَرْجِعُ مِنْ كُلِّ سُورَةٍ إِلاَّ مِنْ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) وَ (قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ)».[8]

کسی در نماز، در یک رکعت پس از حمد، سوره توحید را می‌خواند و در رکعت بعد هم سوره کافرون را می‌خواند، حضرت فرمودند پس از حمد اگر سوره‌ای را قرائت کند، می‌تواند در اثناء قرائت، آن را رها کند و سوره‌ی دیگری بخواند الا این دو سوره (توحید و کافرون) که اگر شروع کرد نباید آنها را قطع کند و باید تا پایان آنها قرائت کند.

روایت هشتم: 99-/11997_8- وَ عَنْهُ: عَنْ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، بِإِسْنَادِهِ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) يَقُولُ: «صَلاَةُ الْأَوَّابِينَ كُلُّهَا ب (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)».[9]

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند نماز توبه‌کنندگان همراه با سوره توحید است.

روایت نهم: 99-/11998_9- وَ عَنْهُ: عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَسَدِيِّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيِّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «يُكْرَهُ أَنْ يُقْرَأَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بِنَفَسٍ وَاحِدٍ».[10]

برخی فقها فتوا دادند که خواندن سوره‌ی توحید با یک نفس مکروه است. هرچند کراهت در عبادات به معنای اقل ثوابا است.

روایت دهم: 99-/11999_10- وَ عَنْهُ: عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): «مَنْ قَرَأَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) حِينَ يَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ عَشْرَ مَرَّاتٍ، لَمْ يَزَلْ فِي حِفْظِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كِلاَءَتِهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى مَنْزِلِهِ».[11]

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند هر کس هنگام خروج از منزل، ۱۰ مرتبه سوره توحید را بخواند، در حفظ و حمایت خداوند متعال است تا زمانی‌که به خانه برگردد.

روایت یازدهم: 99-/12000_11- ابْنُ بَابَوَيْهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو نَصْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْمَرْوَانِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ بِفَارِسَ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ، قَالَ: حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ: أَنَّ النَّبِيَّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بَعَثَ سَرِيَّةً، وَ اسْتَعْمَلَ عَلَيْهَا عَلِيّاً (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، فَلَمَّا رَجَعُوا سَأَلَهُمْ عَنْهُ؟ فَقَالُوا كُلَّ خَيْرٍ فِيهِ، غَيْرَ أَنَّهُ قَرَأَ بِنَا فِي كُلِّ الصَّلَوَاتِ بِ‌(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)! فَقَالَ: «يَا عَلِيُّ لِمَ فَعَلْتَ هَذَا؟» فَقَالَ: «لِحُبِّي لِ‌(قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ)» فَقَالَ النَّبِيُّ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «مَا أَحْبَبْتَهَا حَتَّى أَحَبَّكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ».[12]

حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در یکی از جنگ‌هایی که خودشان حضور نداشتند، آقا امیرالمؤمنین (علیه السلام) را به عنوان فرمانده‌ی سپاه معرفی کردند. وقتی برگشتند، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از سپاهیان درباره امیر مومنان (علیه السلام) پرسیدند؛ آنها گفتند هر خیری در ایشان بود الاّ اینکه در تمام نمازها، سوره توحید را می‌خواندند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) وجه این عنایت حضرت امیر (علیه السلام) را به سوره توحید پرسیدند و ایشان هم در مقام پاسخ، محبتشان را به این سوره خاطرنشان کردند.

روایت دوازدهم: 99-/12001_12- وَ عَنْهُ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ): «مَنْ قَرَأَ (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ) حِينَ يَأْخُذُ مَضْجَعَهُ، غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَ خَمْسِينَ سَنَةً».[13]

همان روایت اول است منتهی به طریق دیگر، روایت اول از مرحوم کلینی و این روایت از مرحوم صدوق است. و اینکه در این روایت ذکر عدد و تعداد قرائت سوره اخلاص نشده است.