فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت امام حسین (علیه السلام) / بررسی روایات / طائفه اولی (روایات دالّ بر وجوب) / بررسی دلالی و سندی روایت اوّل و دوّم

موضوع: فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت امام حسین (علیه السلام) / بررسی روایات / طائفه اولی (روایات دالّ بر وجوب) / بررسی دلالی و سندی روایت اوّل و دوّم

در ادامه مباحث مربوط به شعائر زیارت حضرت اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام)، بحث پیرامون طوایف مختلف روایات وارد شده در این باب است. طائفه اول، روایاتی هستند که زیارت آن حضرت را به عنوان فریضه و واجب معرفی نموده‌اند.

روایت نخست از این طائفه که توسط مرحوم شیخ طوسی و مرحوم شیخ صدوق با سند موثق نقل شده است، چنین می‌باشد:

امام باقر (علیه‌السلام) به محمد بن مسلم فرمودند: مروا شيعتنا بزيارة قبر الحسين عليه ‌السلام، فإن إتيانه يزيد في الرزق، و يمد في العمر، و يدفع مدافع السوء، و إتيانه مفترض على كل مؤمن يقر له بالامامة من الله.[1]

به نظر ما، این روایت دارای سند معتبر و دلالت صریح و روشن بر لزوم زیارت حضرت است.

تحقیق در مفهوم زیارت قبر و تعیین حریم آن

نکته قابل تأمل در روایت مذکور، عبارت «مُروا شِیعَتَنا بِزِیارَةِ قَبرِ الحُسَینِ» است. در اینجا سؤالی مطرح می‌شود که مراد از «زیارت قبر حسین (علیه‌السلام)» چیست و حریم قبر آن حضرت چه مقدار است؟ به عبارت دیگر، زائر باید در چه محدوده‌ای قرار گیرد تا عنوان «زیارت قبر» بر عمل او صدق کند؟

بدیهی است وقتی دستور به زیارت «قبر» داده می‌شود، مراد زیارت از راه دور نیست؛ زیرا نفرموده‌اند «زیارت کنید امام حسین را» تا شامل زیارت بعید شود؛ بلکه تصریح به «قبر» و سپس «إتیانُهُ» (آمدن به سوی آن قبر) شده است که نشان‌دهنده لزوم حضور فیزیکی و زیارت از نزدیک است. حال باید دید طبق روایات، حریم این قبر چه میزان است.

بررسی روایات وارده در تعیین مسافت و حریم قبر

روایت اول: صحیحه اسحاق بن عمار (تحدید به بیست و پنج ذراع)

اولین روایت در کتاب تهذیب شیخ طوسی و همچنین در کامل الزیارات نقل شده است. این روایت دارای چند سند است که ما به دو سند معتبر آن اکتفا می‌کنیم.

طریق اول، سند مرحوم شیخ طوسی است: «عَنهُ عَن مُحَمَّدِ بنِ جَعفَرٍ الرَّزّازِ عَن مُحَمَّدِ بنِ الحُسَینِ بنِ أبِی الخَطّابِ عَنِ الحَسَنِ بنِ مَحبوبٍ عَن إسحاقَ بنِ عَمّارٍ قالَ سَمِعتُ أبا عَبدِ اللهِ علیه‌السلام یَقولُ...».

شیخ طوسی به اسناد خود از ابی‌القاسم جعفر بن محمد (ابن قولویه) نقل می‌کند. طریق شیخ به ابن قولویه چنین است: «ما ذَکرتُهُ عَن أبِی القاسِمِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ قولَوَیهِ فَقَد أخبَرَنی بِهِ الشَّیخُ أبُو عَبدِ اللهِ (شیخ مفید) وَ الحُسَینُ بنُ عُبَیدِ اللهِ (غضائری) جَمیعاً عَن جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ قولَوَیهِ». تمامی افراد این سند ثقه هستند؛ جعفر بن محمد بن قولویه، محمد بن جعفر رزاز و سایرین تا آخر سند، لذا روایت معتبر است.

طریق دوم، نقل مرحوم ابن قولویه در کتاب مزار است: «مُحَمَّدِ بنِ جَعفَرٍ الرَّزّازِ عَن مُحَمَّدِ بنِ الحُسَینِ بنِ أبِی الخَطّابِ عَنِ الحَسَنِ بنِ مَحبوبٍ عَن إسحاقَ بنِ عَمّارٍ». این سند نیز بدون محذور است.

متن روایت

(١٣٤) ٣ ـ وعنه قال: حدثني محمد بن جعفر الرزاز عن محمد بن الحسين بن ابي الخطاب عن الحسن بن محبوب عن اسحاق بن عمار قال سمعت: ابا عبد الله عليه‌السلام يقول: ان لموضع قبر الحسين عليه‌السلام حرمة معروفة. من عرفها واستجار بها اجير، قلت فصف لي موضع‌ها جعلت فداك؛ قال: امسح من موضع قبره اليوم خمسة وعشرين ذراعا من قدامه. وخمسة وعشرين ذراعا من عند رأسه، وخمسة وعشرين ذراعا من ناحية رجليه. وخمسة وعشرين ذراعا من خلفه.

وموضع قبره من يوم دفن روضة من رياض الجنة ومنه معراج فيه باعمال زواره إلى السماء فليس ملك في السماء ولا في الارض إلا وهم يسألون الله في زيارة قبر الحسين عليه‌السلام ففوج ينزل وفوج يعرج.[2]

اسحاق بن عمار می‌گوید: «سَمِعتُ أبا عَبدِ اللهِ علیه‌السلام یَقولُ: إنَّ لِمَوضِعِ قَبرِ الحُسَینِ علیه‌السلام حُرمَةً مَعروفَةً، مَن عَرَفَها وَ استَجارَ بِها أُجیرَ». (برای موضع قبر امام حسین (ع) حریم شناخته‌شده‌ای است که هر کس آن را بشناسد و به آن پناه ببرد، پناه داده می‌شود).

راوی می‌گوید عرض کردم: «فَصِف لِی موضع‌ها»؛ موضع این حرمت را برایم توصیف کنید. طبعاً بارزترین مصداق زیارت در همین محدوده است.

حضرت فرمودند: «امسَح مِن مَوضِعِ قَبرِهِ خَمسَةً وَ عِشرینَ ذِراعاً» (از موضع قبر بیست و پنج ذراع اندازه‌گیری کن). با احتساب اینکه هر ذراع تقریباً نیم متر است، این مسافت حدود ۱۲.۵ متر می‌شود.

حضرت ادامه دادند: «مِن ناحِیَةِ رِجلِهِ وَ خَمسَةً وَ عِشرینَ ذِراعاً مِن ناحِیَةِ رَأسِهِ» (از سمت پا و سر مبارک). در برخی تعابیر آمده است: «خَمسَةً وَ عِشرینَ ذِراعاً مِن قُدّامِهِ... وَ مِن خَلفِهِ». یعنی از هر چهار جهت (روبرو، پشت سر، سمت سر و سمت پا) به اندازه ۲۵ ذراع.

در پاسخ به این سؤال که آیا زیر و عمق زمین هم محاسبه می‌شود باید گفت بله؛ وقتی گفته می‌شود ۲۵ ذراع از هر طرف، چه قبر بالا در نظر گرفته شود و چه پایین، تفاوتی نمی‌کند و به صورت یک عمود از هر طرف محاسبه می‌شود.

در ادامه روایت آمده است: «وَ مَوضِعُ قَبرِهِ مِن یَومِ دُفِنَ رَوضَةٌ مِن رِیاضِ الجَنَّةِ وَ مِنهُ مِعراجٌ یُعرَجُ فیهِ بِأعمالِ زُوّارِهِ إلَى السَّماءِ. وَ ما مِن مَلَکٍ فِی السَّماءِ وَ لا فِی الأرضِ إلّا وَ هُم یَسأَلونَ اللهَ أن یَأذَنَ لَهُم فی زِیارَةِ قَبرِ الحُسَینِ علیه‌السلام، فَفَوجٌ یَنزِلُ وَ فَوجٌ یَعرُجُ».

روایت دوم: صحیحه حسن بن محبوب

این روایت را کلینی و صدوق نقل کرده‌اند.

نقل کلینی: «وَ رَواهُ الکلَینِیُّ عَن عِدَّةٍ مِن أصحابِنا عَن سَهلِ بنِ زیادٍ وَ أحمَدَ بنِ مُحَمَّدٍ (بن عیسی) جَمیعاً عَنِ الحَسَنِ بنِ مَحبوبٍ».

نقل صدوق در ثواب‌الاعمال: «عَن مُحَمَّدِ بنِ موسَى بنِ المُتَوَکِّلِ عَن عَبدِ اللهِ بنِ جَعفَرٍ عَن أحمَدَ بنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الحَسَنِ بنِ مَحبوبٍ».

هر دو سند معتبر و صحیح هستند. متن روایت از امام صادق (علیه‌السلام) چنین است:

«قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‌ إِنَّ لِمَوْضِعِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ ع حُرْمَةً مَعْرُوفَةً مَنْ عَرَفَهَا وَ اسْتَجَارَ بِهَا أُجِيرَ فَقُلْتُ لَهُ تَصِفُ لِي موضع‌ها جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ امْسَحْ مِنْ مَوْضِعِ قَبْرِهِ الْيَوْمَ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً مِنْ نَاحِيَةِ رَأْسِهِ وَ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً مِنْ نَاحِيَةِ رِجْلَيْهِ وَ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً مِنْ خَلْفِهِ وَ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً مِمَّا يَلِي وَجْهَهُ».[3]

تفاوت جزئی در تعبیر وجود دارد؛ در روایت کلینی عبارت «مِمّا یَلی وَجهَهُ» آمده، در حالی که در روایت قبلی (شیخ طوسی) تعبیر «مِن قُدّامِهِ» بود، که در معنا تفاوتی ندارند.

روایت سوم: معتبره عبدالله بن سنان (تحدید به بیست ذراع)

سند روایت: شیخ طوسی «به اسناده عن عبدالله بن سنان عن ابی‌عبدالله علیه‌السلام قال سمعته یقول...».

بررسی سندی: عبدالله بن سنان از ثقات و اصحاب صاحب‌کتاب و امامی است. در این سند ممکن است بحث‌هایی پیرامون محمد بن سنان مطرح شود، اما نظر ما این است که جرم محمد بن سنان نقل روایات فضائل اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بوده که برخی تاب تحمل آن را نداشته و او را متهم به غلو کرده‌اند.

با این حال، طریق شیخ طوسی به عبدالله بن سنان متعدد و معتبر است:

۱. «أخبَرَنا بِهِ جَماعَةٌ عَن مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ بنِ بابَوَیهِ (صدوق) عَن أبیهِ عَن سَعدِ بنِ عَبدِ اللهِ عَن إبراهیمَ بنِ هاشِمٍ عَن یَعقوبَ بنِ یَزیدَ وَ مُحَمَّدِ بنِ الحُسَینِ بنِ أبِی الخَطّابِ عَن مُحَمَّدِ بنِ أبِی عُمَیرٍ عَن عَبدِ اللهِ بنِ سِنانٍ». این سند صحیح است.

۲. «أخبَرَنا الحُسَینُ بنُ عُبَیدِ اللهِ عَن أبِی مُحَمَّدٍ الحَسَنِ بنِ حَمزَةَ العَلَوِیِّ عَن عَلِیِّ بنِ إبراهیمَ عَن أبیهِ عَنِ ابنِ أبِی عُمَیرٍ عَن عَبدِ اللهِ بنِ سِنانٍ».

۳. «أخبَرَنا جَماعَةٌ عَن أبِی الفَضلِ عَنِ ابنِ بَطَّةَ عَن أبِی عَبدِ اللهِ مُحَمَّدِ بنِ أبِی القاسِمِ عَن مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ عَنِ ابنِ سِنانٍ».

۴. «أخبَرَنا بِهِ جَماعَةٌ عَنِ التَّلَّعُکبَرِیِّ عَنِ ابنِ عُقدَةَ عَن جَعفَرِ بنِ عَبدِ اللهِ العَلَوِیِّ عَنِ الحَسَنِ بنِ الحُسَینِ عَن عَبدِ اللهِ بنِ سِنانٍ».

مرحوم آیت‌الله خویی در معجم رجال الحدیث[4] می‌فرمایند طریق شیخ طوسی و شیخ صدوق به کتاب عبدالله بن سنان صحیح است.

متن روایت

«قَبرُ الحُسَینِ علیه‌السلام عِشرونَ ذِراعاً مُکَسَّراً رَوضَةٌ مِن رِیاضِ الجَنَّةِ»[5] . «عِشرونَ ذِراعاً مُکَسَّراً» یعنی بیست ذراع در بیست ذراع (مساحت مربعی که حاصل‌ضرب طول و عرض باشد). یعنی از هر طرف ۲۰ ذراع.

در اینجا بین این روایت (۲۰ ذراع) و روایات قبلی (۲۵ ذراع) اختلاف در مقدار مشاهده می‌شود که نیاز به جمع دارد.

روایات ضعیف در باب تعیین حرم (پنج فرسخ و یک فرسخ)

روایت چهارم:

«مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بِإسنادِهِ عَن أبِی القاسِمِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ عَن حَکیمِ بنِ داوودَ عَن سَلَمَةَ بنِ الخَطّابِ عَن مَنصورِ بنِ العَبّاسِ رَفَعَهُ إلَى أبِی عَبدِ اللهِ علیه‌السلام». این روایت از نظر سندی معتبر نیست؛ زیرا حکیم بن داود مهمل، منصور بن عباس ضعیف و روایت مرفوعه است.

متن روایت: «حَرَمُ الحُسَینِ علیه‌السلام خَمسَةُ فَراسِخَ مِن أربَعِ جَوانِبِهِ».[6] حرم امام حسین پنج فرسخ از چهار جانب است.

نکته: این روایت مربوط به «حرم» است، نه «موضع قبر»؛ لذا با روایات قبلی که مربوط به موضع قبر بود مانعةالجمع نیستند. حرم احکام خاصی دارد (مثل تخییر در نماز بین قصر و تمام) که ممکن است دایره وسیع‌تری داشته باشد. در برخی نسخه‌ها تعبیر «حریم» آمده که تفاوتی در اصل معنا (حد و مرز) ایجاد نمی‌کند.

روایت پنجم:

«عَنهُ عَن أبیهِ عَن سَعدٍ عَن مُحَمَّدِ بنِ عیسَى بنِ عُبَیدٍ عَن مُحَمَّدِ بنِ إسماعیلَ فَهَدٍ البَصریِّ عَمَّن رَواهُ عَن أبِی عَبدِ اللهِ علیه‌السلام».

این سند نیز به دلیل وجود «عَمَّن رَواهُ» (مجهول) و محمد بن اسماعیل فهد بصری (مهمل)، اعتبارش ثابت نیست.

متن روایت: «حَرَمُ الحُسَینِ علیه‌السلام فَرَسَخٌ فی فَرَسَخٍ مِن أربَعِ جَوانِبِ القَبرِ».[7]

جمع‌بندی روایات و دیدگاه شیخ طوسی

تا بدین جا، دو دسته روایت معتبر پیرامون موضع قبر داشتیم:

۱. روایات دال بر ۲۵ ذراع (صحیحه اسحاق بن عمار و...).

۲. روایت دال بر ۲۰ ذراع (معتبره عبدالله بن سنان).

و دو روایت غیرمعتبر پیرامون حرم (۵ فرسخ و ۱ فرسخ).

شیخ طوسی در تهذیب پس از ذکر این اخبار می‌فرماید: وَ لَیسَ فی هَذِهِ الأخبارِ تَناقُضٌ وَ لا تضادٌّ.[8] ایشان معتقدند تناقض و تضادی در این اخبار نیست و جمع زیبایی برای آن ارائه می‌دهند.