فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت امام حسین (علیه السلام) / بررسی روایات / طائفه اولی (روایات دالّ بر وجوب) / بررسی روایت اوّل و دوّم سندا و دلالتا

موضوع: فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت امام حسین (علیه السلام) / بررسی روایات / طائفه اولی (روایات دالّ بر وجوب) / بررسی روایت اوّل و دوّم سندا و دلالتا

پس از ذکر مقدمات در بحث زیارت حضرت اباعبدالله الحسین (علیه السلام)، مسأله حکم زیارت حضرت را مطرح کردیم. حکم و قول اول مبنی بر وجوب زیارت حضرت بود؛ ولو استطاعت مالی و طریقی هم نباشد. در وجه استدلال به این احکام مختلف زیارت، ۶ طایفه از روایات وجود دارد. در جلسه گذشته بررسی طایفه اولی را شروع کردیم.

طایفه اول: روایاتی هستند که زیارت حضرت را فریضه و واجبه معرفی می‌کنند. روایت اول را خواندیم که محمد بن الحسن بإسناده عن محمد بن أحمد بن داود، عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد، عن الحسن بن متيل الدقاق و غيره من الشيوخ، عن أحمد بن أبي عبدالله، عن الحسن بن علي بن فضال، عن أبي أيوب الخزاز، عن محمد بن مسلم، عن أبي جعفر عليه ‌السلام قال: مروا شيعتنا بزيارة قبر الحسين عليه ‌السلام، فإن إتيانه يزيد في الرزق، و يمد في العمر، و يدفع مدافع السوء، و إتيانه مفترض على كل مؤمن يقر له بالامامة من الله.[1]

بررسی سندی

سند اول: در بررسی سندی روایت اول از طایفه‌ی اولی گفتیم راه و طریق این روایت از مرحوم شیخ طوسی، موثقه است؛ چون ابن فضّال موجود در بین روات، ثقه هست اما غیرامامی است.

سند دوم: در مورد این روایت سند مرحوم شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه[2] است. ایشان باسناده عن الحسن بن علی بن فضال عن ابی ایوب الخزاز عن محمد بن مسلم عن ابی جعفر (علیه السلام) است. یعنی مرحوم صدوق سند را مستقیما به حسن بن علی ابن فضال اسناد می‌دهند.

و ما كان فيه عن الحسن بن عليّ بن فضّال فقد رويته عن أبي- رضي اللّه عنه- عن سعد بن عبد اللّه، عن أحمد بن محمّد بن عيسى (شیخ القمیین)، عن الحسن بن عليّ بن فضّال‌ عن الحسن بن علی بن فضال. [3]

بعد از او هم ابی ایوب خزاز است که بزرگانی همچون جناب شیخ طوسی تصریح به وثاقت او کردند.[4] محمد بن مسلم[5] را هم که گفتیم.

لذا سند باز هم طبق نقل شیخ صدوق می‌شود موثّقه.

مرحوم مجلسی اول در روضه المتقین که شرح من لا یحضره الفقیه است، درباره این طریق می‌فرمایند و الخبر موثق كالصحيح، و ربما يوصف بالصحة؛[6] شاید چون وثاقت ابن فضال مفروغ‌عنه است، لذا گویا روایات منقول از او کالصحیح است.

مرحوم آیت الله خویی در معجم رجال الحدیث می‌فرمایند و طریق الصدوق الی الحسن بن علی بن فضال کطریق الشیخ (طوسی) الیه صحیح.[7]

سند سوم: سند مرحوم صدوق در مجالس (امالی) است، رواه الصدوق فی الجالس عن محمد بن الحسن (ابن ولید: استاد شیخ صدوق) عن الصفار عن احمد بن ابی عبدالله عن الحسن بن علی بن فضال، عن عن أبي أيوب الخزاز، عن محمد بن مسلم، عن أبي جعفر (علیه السلام)؛ روات این طریق هم معتبرند.

البته روات دیگری هم این حدیث را نقل کردند[8] و روایاتی با همین مضمون آوردند که اختلاف اندکی با این نقل دارند. لذا روایات متضافره با همین بیان و معنا بیان شده است.

بررسی دلالی

از دو فقره روایت، وجوب را استفاده می‌کنیم:

مروا شيعتنا بزيارة قبر الحسين عليه ‌السلام ...

فإن إتيانه يزيد في الرزق و ...

شیعیان ما را به زیارت امام حسین (علیه السلام) امر کنید. مرو، امر به امر است که دلالت بر وجوب دارد، زیرا ماده‌ی امر مثل صیغه‌ی امر، ظهور در وجوب دارد. در نتیجه، روایت اول سندا و دلالتا برای وجوب زیارت حضرت سید الشهدا (علیه السلام) کافی است.

روایت دوم: [١٩٥٦١] ١ ـ جعفر بن محمد بن قولويه في (المزار) عن أبيه و محمد بن الحسن، عن الحسن بن متيل و الصفار، عن أحمد بن أبي عبدالله البرقي، عن الحسن بن علي بن فضال، عن أبي أيوب إبراهيم بن عثمان الخزاز، عن محمد بن مسلم، عن أبي جعفر عليه‌ السلام قال: مروا شيعتنا بزيارة قبر الحسين عليه ‌السلام، فإن إتيانه مفترض على كل مؤمن يقر للحسين بالامامة من الله عزّ وجلّ.[9]

سند روایت

مرحوم جعفر بن محمد بن قولویه در مزار (کامل الزیارات)، عن ابیه و محمد بن الحسن (الولید)، عن الحسن بن متیل و الصفار عن احمد بن ابی عبدالله البرقی عن الحسن بن علی بن فضال عن ابی ایوب (ابراهیم بن عثمان الخزاز) عن محمد بن مسلم.

سند همان سند روایت اول است که معتبر و موثق است.

مرحوم نجاشی در رجال درباره مرحوم ابن قولویه می‌فرماید و کان ابوه یلقب مسلم من خیار اصحاب سعد بن عبدالله اشعری و كان أبو القاسم من ثقات أصحابنا و أجلائهم في الحديث و الفقه.[10]

دلالت روایت

اطلاق و عموم این روایت شامل اصل وجوب بر همه مؤمنین و مقرّین به ولایت سید الشهدا (علیه السلام) می‌شود؛ چه غنی باشند و چه فقیر. البته این روایت نسبت به دفعات زیارت که آیا هر سال واجب است، هر ۳ سال ‌اجب است یا در تمام عمر، یک بار واجب است، ساکت است.

لذا برخی از متأخرین مثل مرحوم سند در بحوث فی القواعد الفقهیه در دلالت این حدیث می‌فرمایند و روى ابن قولويه، و الكليني في الكافي بسند صحيح أعلائي عن محمد بن مسلم عن ابی جعفر الباقر (علیه السلام)؛[11] تعبیر به سند صحیح اعلائی دارند؛ چرا که می‌فرمایند حسن بن علی بن فضّال دارای عقاید صحیحی بوده و همچنین در اواخر عمر به مذهب حقّه امامیه نائل شده است. اما به نظر ما طبق کلام آقای سند، باید ثابت بشود این حدیث در زمانی از او نقل شده که معتقد به مذهب امامیه بوده، تا از این حدیث تعبیر به صحیحه کنیم. نتیجه هم که تابع اخس مقدمات است و این مطلب ثابت نیست، لذا ظاهرا تعبیر به موثقه اولی باشد.

وظاهر مفاد هذه الصحيحة القطعية الصدور، حيث أن رواتها كلّهم من زعماء الشيعة. أن توصية الإمام الباقر (ع) لمحمد بن مسلم الذي هو من فقهاء الشيعة ومراجعهم في الكوفة، أن يتصدى لحث عموم الشيعة بإقامة شعيرة زيارة الحسين (ع) رغم الظروف الصعبة التي فيها المخاطرة في الأنفس والتعرّض للمصاعب والملاحقة من المسالح (نقاط عسكرية وأمنية للتفتيش) من الدولة الظالمة الأموية والعباسية، والتضييق في المعيشة على من يعرف ويشتهر بذلك، كما تقدمت روايات بذلك.. فإن الإمام الباقر (ع) يعلّل هذا الأمر بأن الزيارة فريضة. وهذا ممّا يشير بوضوح أن الشعائر المرتبطة بالحسين (ع)، درجة الوجوب فيها- ولو كان كفائياً، فضلًا عن الوجوب العيني، والتخييري فضلًا عن التعييني- يفوق ملاك حكم حفظ النفس.[12]

ایشان فاء در فإن إتيانه را فاء علیت گرفته و می‌فرمایند چرا مرو شیعتنا بزیارت قبر الحسین؛ به علت اینکه زیارت حضرت بر هر مومنی واجب است. پس به تعبیر ایشان ظاهر مفاد این صحیحه قطعیة الصدور است. ما هم این قطعیة الصدور را قبول داریم، چرا که طرق مختلف وجود دارد و روات این حدیث از بزرگان شیعه هستند.

با توجه به مشکلات راه، امنیت و معیشت و دشواری‌هایی دولت ظالمه اموی و عباسی که موجود بوده، اینکه آقا امام باقر (علیه السلام) شخصیتی همچون محمد بن مسلم که در کوفه مرجع بوده را عهد‌ه‌دار و متصدّی تشویق، برانگیختن و امر شیعیان بر _اقامه این شعار و شعیره بزرگ شیعه یعنی_ زیارت حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) می‌کنند، نشان از اهمیّت و وجوب آن دارد.

جناب سند می‌فرمایند ولو كان كفائياً، فضلًا عن الوجوب العيني، والتخييري فضلًا عن التعييني. منتهی ظاهرا از این روایت وجوب کفایی برداشت نمی‌شود. همانطور که گفتیم اطلاق و عموم این حدیث شامل هر مؤمنی که يقر للحسين بالامامة است، می‌شود. پس تکلیف به کلّ مؤمن، انحلالی است و نسبت به هر مؤمنی حکمی وجود دارد.

ایشان به خوبی می‌فرمایند يفوق ملاك حكم حفظ النفس، نظير باب الجهاد بل هو من أعظم أبوابه، لأنه جهاد لإقامة صرح الإيمان.[13] با وجود اطلاق و عموم این روایت، حتّی در فرض احتمال و وجود خطر جانی هم این وجوب ساقط نمی‌شود. البته به شرطی که حضرت باقر (علیه السلام) در مقام بیان از این حیث بوده باشند. مگر اینکه طبق شرایط آن زمان و دولت ظلم و جور بگوییم این خصوصیت خطر جانی و ... در موضوع روایت لحاظ شده است.

در نهایت می‌گوییم قدر متیقن از این روایت این است که اگر مشکل و خطر جانی نباشد، قطعا زیارت حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) واجب است.

به تعبیر ایشان، باتوجه به این روایت، زیارت حضرت نظیر باب جهاد است. چطور جهاد بر حفظ نفس و نسل مقدّم است، همانطور زیارت امام حسین (علیه السلام) هم مقدّم بر حفظ نفس می‌باشد.

و لا يخفى أنه لم يختص هذه التوصية من الإمام الباقر (ع) لمحمد بن مسلم الفقيه، بل قد مرّ توصيته (ع) لعبد الملك بن حكيم الخثعمي، و قد كان عيناً وجيهاً ذا موقعية في الشيعة.[14]

این توصیه امام باقر منحصر به محمد بن مسلمِ فقیه نبوده و نیست، بلکه به دیگرانی مثل عبدالملک بن حکیم خثعمی هم این توصیه و امر به زیارت وجود دارد که نشان از اهمیّت و جایگاه ویژه‌ی زیارت حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) دارد.