فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت امام حسین (علیه السلام) / حکم زیارت امام حسین (علیه السلام) / بررسی روایات / طائفه اولی

موضوع: فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت امام حسین (علیه السلام) / حکم زیارت امام حسین (علیه السلام) / بررسی روایات / طائفه اولی

در بحث مقدمات حکم فقهی زیارت امام حسین (علیه السلام) مطالبی را بیان کردیم. مباحثی از جمله اصل استحباب و مطلوبیت زیارت معصومین را مطرح کردیم و به مناسبت، سخن وهابیت نیز مطرح شد که در جلسه قبل به روایات باب ٦٩ وسائل الشیعه رسیدیم. باب استحباب كثرة الصلاة عند قبر الحسين (عليه السلام) فرضا و نفلا عند رأسه و خلفه و الاتمام فيه سفرا.

روایاتی در جلسه قبل بیان شد که در ضمن بررسی آنها، پاسخ مخالفین هم داده شد.

روایت سوم: [١٩٧٣٢] ٧ ـ و عنه، عن علي، عن أبيه، عن ابن فضال، عن علي بن عقبة، عن عبيد الله بن علي الحلبی، عن أبي عبدالله عليه ‌السلام قال: قلت: إنا نزور قبر الحسين عليه‌ السلام فكيف نصلي عنده؟ فقال: تقوم خلفه عند كتفيه، ثم تصلي على النبي صلى‌ الله‌ عليه ‌و آله و تصلي على الحسين عليه ‌السلام.[1]

حضرت فرمودند پشت سر مبارک، نزدیک به شانه‌های حضرت بایست و نماز بخوان که طبعا در این حالت و مکان، شخص زائر، رو به قبله قرار می‌گیرد.

روایت چهارم: [١٩٧٣٣] ٨ ـ و عن محمد بن جعفر عن محمد بن الحسين، عن أيوب بن نوح، عن ابن المغيرة، عن أبي اليسع، عن أبي عبدالله عليه ‌السلام أن رجلا سأله عن الصلاة إذا أتى قبر الحسين عليه ‌السلام؟ قال: اجعله قبلة إذا صليت، و تنح هكذا ناحية.[2]

حضرت می‌فرمایند در یک ناحیه خاصی بایست و قبر را قبله‌ی خودت قرار بده. این بیان هم به همان مطالب گذشته برمی‌گردد که در پشت قبر مطهر حضرت و رو به قبله قرار بگیر؛ لذا یعنی قبر و قبله در یک موازات قرار بگیرند.

اشکال: از تنح هكذا ناحية چنین برداشتی نمی‌شود، و روایت اجمال دارد.

پاسخ این است که با پذیرش اجمال، کار راحت‌تر است و بیان مجمل، نمی‌تواند مستمسک مخالفین قرار بگیرد. هرچند ما اجمال را قبول نداریم، چرا که انصافا از عبارت اجعله قبلة إذا صليت، پشت به قبله بودن و رو به قبر مطهر ایستادن برداشت نمی‌شود. بلکه همان موازات قبر و قبله استظهار می‌شود. خصوصا با روایات زیادی که شرط صحت هر نمازی را روبه قبله بودن می‌دانند و اگر مصلی، پشت به قبله نماز بخواند باید نمازش را اعاده کند. عن أبي جعفر عليه ‌السلام أنّه قال: لا تعاد الصلاة إلاّ من خمسة: الطهور، و الوقت، و القبلة، و الركوع، و السجود.[3]

در کتاب بحار الانوار و دروس مطلبی آمده که آیا می‌توان پشت به قبر مطهر و رو به قبله بایستد و نماز بخواند یا نه؟ و لو استدبر القبلة و صلى جاز و إن كان غير مستحسن إلا مع البعد.[4] هرچند این کار جالب نیست اما جایز است، مگر اینکه در مکانی دورتر باشد.

زیارت حضرت امام حسین (علیه السلام)

حکم فقهی زیارت حضرت امام حسین (علیه السلام)

در مورد حکم فقهی زیارت حضرت، حداقل چهار احتمال در مساله وجود دارد:

احتمال اول: وجوب عینی زیارت سید الشهدا علیه السلام. یعنی حداقل یک بار در تمام عمر باید به زیارت حضرت مشرّف شد. حتی استطاعت مالی و طریقی هم شرط این وجوب نیست. لذا اگر در مسیر راه، آزار و اذیت هم به انسان می‌رسد یا وسع مالی ندارد هم باید طی مسیرکند و به زیارت ایشان نائل شود. چون در بعضی از تعابیر اینطور آمده که وجب علیه ان یقترض، اما برای حج چنین تعبیری وجود ندارد که اگر استطاعت مالی ندارید، باید برای فریضه حجة الاسلام قرض کنید. در حج، استطاعت مالی و طریقی لازم است.

تفصیلات گوناگونی در روایات نسبت به زیارت حضرت سید الشهدا (علیه السلام) وجود دارد؛ از قبیل بُعد و قُرب منزل، فقر و غنای زائر، زیارت هر ساله، یا سه سال یک بار و ... که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.

احتمال دوم: وجوب کفایی است. اگر قبور ائمه معصومین (علیهم السلام) و به طور خاص کربلای معلّی، خالی از زوّار باشند، باید غربت و خلوت این مزارات جبران شود و بر بعضی از شیعیان، زیارت این مشاهد مشرّفه تا حدّ کفایت واجب است.

احتمال سوم: استحباب مؤکّد زیارت حضرت است.

احتمال چهارم: وجوب زیارت علی الاحوط است.

بررسی طوائف شش‌گانه روایات

طایفه اولی: روایاتی‌ست که زیارت را فرض و واجب معرفی کردند.

روایت اول: [١٩٤٨٣] ٨ ـ محمد بن الحسن بإسناده عن محمد بن أحمد بن داود، عن محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد، عن الحسن بن متيل الدقاق و غيره من الشيوخ، عن أحمد بن أبي عبدالله، عن الحسن بن علي بن فضال، عن أبي أيوب الخزاز، عن محمد بن مسلم، عن أبي جعفر عليه ‌السلام قال: مروا شيعتنا بزيارة قبر الحسين عليه ‌السلام فإن إتيانه يزيد في الرزق، و يمد في العمر، و يدفع مدافع السوء، و إتيانه مفترض على كل مؤمن يقر له بالامامة من الله.[5] از لحاظ اصولی، این روایت امر به امر است.

و رواه الصدوق بإسناده عن الحسن بن علي بن فضال نحوه، إلا أنه قال: و زيارته مفترضة.[6]

بررسی سند روایت

محمد بن الحسن (مرحوم شیخ طوسی) باسناده عن محمد بن احمد داود عن محمد بن الحسن بن احمد بن الولید عن الحسن بن متيل الدقاق و غيره من الشيوخ، عن أحمد بن أبي عبدالله، عن الحسن بن علي بن فضال، عن أبي أيوب الخزاز، عن محمد بن مسلم عن أبي جعفر عليه ‌السلام؛

سند اول: سند مرحوم شیخ طوسی به محمد بن احمد بن داود قمی که يكنّى أبا الحسن، له كتب منها: كتاب المزار كبير حسن و كتاب الذخائر الّذي جمعه كتاب حسن،[7] اخبرنا بکتبه و روایاته جماعه، منهم الشیخ محمد بن نعمان (شیخ مفید) و حسین بن عبید الله (غضائری) احمد بن عبدون که همه ثقه هستند.

پس سند مرحوم شیخ طوسی به محمد بن احمد بن داوود صحیح است. نجاشی در رجال و علامه حلّی در خلاصه الاقوال درباره خود محمد بن احمد بن داود قمی اورده است که شيخ هذه الطائفة و عالمها، و شيخ القميين في وقته و فقيههم،[8] که بیان از فوق وثاقت است.

- محمد بن حسن احمد بن ولید که استاد شیخ صدوق بوده و شخصیت ممتاز و ثقه هستند.

- وثاقت حسن بن متیل الدقاق هم از دو راه اثبات می‌شود:

۱. نجاشی در مورد ایشان می‌فرماید: وجه من وجوه اصحابنا، کثیر الحدیث.[9]

۲. نقل اجلا از اصحاب که به نظر ما دال بر وثاقت اوست.

- غیره من الشیوخ عن احمد بن ابی عبدالله: مراد از غیره من الشیوخ با توجه به نقل‌های دیگر در کتب بزرگان، جناب صفّار است که امامی ثقه است. نجاشی درمورد صفار می‌گوید كان وجها في أصحابنا القميين، ثقة، عظيم القدر، راجحا.[10]

- احمد بن محمد بن خالد برقی: تقه جلیل القدر است.

حسن بن علی بن فضال است که امامی نیست اما ثقه و مورد اطمینان است.

- أبي أيوب الخزاز ابراهیم: شیخ طوسی در فهرست به وثاقت ایشان تصریح می‌کند[11] و شاگردانی مثل حسن بن محبوب، محمد بن ابی عمیر دارد؛ که محمد بن ابی عمیر جز مشایخ ثلاثه‌ای است که عرفوا بانهم لا یروون و لا یرسلون الا عن ثقه و جز اصحاب اجماع هم هست.

- محمد بن مسلم: نجاشی در رجال می‌فرماید وجه أصحابنا بالكوفة، فقيه، و رفع صحب أبا جعفر و أبا عبد الله عليهما ‌السلام، و روى عنهما و كان من أوثق الناس.[12]

پس همه روات امامی ثقه هستند الاّ حسن بن علی بن فضّال که امامی نیست اما ثقه است؛ لذا روایت موثقه است.

سند و طریق دوم: از مرحوم صدوق است که در جلسه بعد به آن اشاره می‌کنیم.