فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) / استحباب زیارت قبر پیغمبر اکرم، اهل بیت و اولیاء الهی / بررسی حدیث اللهم لاتجعل قبری وثنا

موضوع: فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) / استحباب زیارت قبر پیغمبر اکرم، اهل بیت و اولیاء الهی / بررسی حدیث اللهم لاتجعل قبری وثنا

نتیجه مباحث گذشته این شد که اصل مطلوبیت زیارت پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله) بین همه مسلمانان ثابت شده و بدون اشکال است؛ اما وهابی‌ها به روایات و ادله‌ای تمسک کرده بودند که ما ۲ دلیل را اشاره کردیم:

روایت اول: بار سفر بستن برای زیارت قبر مطهر پیامبر اسلام (صلی الله و علیه و آله) جایز نیست چرا که أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: مَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِي هَذَا وَ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى،[1] در مدارک شیعی هم، همین سه مورد وجود دارد که سومین آنها مسجد کوفه است. این روایت در منابع اهل سنت و امامیه سنداً و دلالتاً بررسی شد.

روایت دوم: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: لَا تَتَّخِذُوا (لا تجعلوا) قَبْرِي عِيدًا،[2] که این روایت را هم کامل بررسی کردیم.

روایت سوم: (بحث امروز) رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: «اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَناً يُعْبَدُ. اشْتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ».[3] البته یعبد در بعضی نسخه‌ها موجود است. خداوند قبر مرا وَثَن (بت) قرار نداده تا بخواهد معبود قرار بگیرد و عبادت شود.

معناشناسی وَثَن

1. مصباح المنیر می‌گوید: الْوَثَن الصَّنَمُ سَوَاءٌ كَانَ مِنْ خَشَبٍ أَوْ حَجَرٍ أَوْ غَيْرِهِ؛[4] وَثَن به‌معنای بت است، چه از سنگ ساخته بشود با از چوب و طلا و امثالهم باشد.

2. ابن کلبی در کتاب الاصنام می‌گوید: إِذَا كَانَ مَعْمُولا من خشب أَو ذهب أَو من فِضَّةٍ صُورَةَ إنسانٍ فَهُو صَنَمٌ وَإِذَا كَانَ مِنْ حجارةٍ فَهُوَ وَثَن؛[5] بت به‌صورت و شکل انسان اگر از چوب، طلا یا نقره باشد، به آن صنم گفته می‌شود. اما بت به صورت انسان اگر از سنگ باشد، به ان وَثَن گفته می‌شود.

پس وَثَن در این روایت به معنای بت است؛ چه سنگی باشد و چه اعم از سنگ و چوب و طلا و ... .

ابن تیمیه و پیروان او برای اثبات عدم مشروعیت و بدعت بودن سفر به قصد زیارت قبر مطهر پیامبر گرامی اسلام (صلی الله و علیه و آله) به این حدیث استناد کردند، چون مسافران گویا قبر نبی مکرم (صلی الله و علیه و آله) را بت قرار می‌دهند و قبر را عبادت می‌کنند.

بررسی سندی در مدارک عامه

این روایت از طرقی از ابوحریره و زید بن اسلم و بعض دیگر نقل شده است.

۱. مالک در موطأ،[6] از زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ نقل می‌کند که پیامبر گرامی اسلام (صلی الله و علیه و آله) اینگونه فرمودند.

۲. عبد الرزاق في المصنف (1/ 406: 1587) عن معمر، عن زيد بن أسلم، عَنِ النَّبِيِّ -صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- قَالَ: اللهم لا تجعل قبري وثنًا يُصلى إليه، اشتد غضب الله على قوم اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد.[7] عبدالرزاق (متوفی ۲۱۱ قمری) از بن ابی شبیه (متوفی ۲۳۵ قمری)، یعنی هم‌عصر با امام عسکری (علیه السلام) بودند، در نقل این دو از زید بن اسلم عبارت وَثَناً يُعْبَدُ را اینطور آورده‌اند که وثنًا يُصلى إليه، یا وَثَنا یصلی له؛ که نماز برای این وَثَن یا بسوی ان خوانده شود.

۳. حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: اللهُمَّ لَا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا، لَعَنَ اللهُ قَوْمًا اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ.[8] احمد بن حنبل (متوفی ۲۴۱ قمری) در مسند از ابوهریرة نقل می‌کند.

۴. حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ أَبِي إِسْرَائِيلَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: لَا تَجْعَلُنَّ قَبْرِي وَثَنًا، لَعَنَ اللَّهُ قَوْمًا اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ.[9] ابو یعلی (متوفی ۳۰۷ قمری) هم همین مطلب را اورده منتهی با عبارت لا تجعلن.

بررسی سندی در منابع امامیه

۱. [٦٢٢٢] ٣ ـ محمّد بن علي بن الحسين قال: قال رسول الله صلى ‌الله ‌عليه ‌و آله: لَا تَتَّخِذُوا قَبْرِي قِبْلَةً وَ لَا مَسْجِداً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ الْيَهُودَ حِينَ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ.[10] مرحوم صدوق از زراره از امام باقر (علیه السلام) نقل می‌کند.

کیفیت استدلال به این حدیث

وهابیت به استناد این حدیث از اقامه نماز نزد قبر مطهر پیامبر اسلام و دعا در کنار قبر ایشان نهی کرده‌اند. لذا اگر شخصی به قصد زیارت قبر مطهر پیامبر بیاید و در کنار ان نماز بخواند و دعا کند، این سفر حرام و نامش وع است، چون منهی‌عنه است‌.

اشکال به استدلال وهابیت

معنای حدیث، نهی از اقامه نماز به سمت قبر پیامبر اسلام (صلی الله و علیه و آله) به جهت بزرگداشت و تکریم قبر و یا خود ایشان است. چراکه این عمل برای امت‌های پیشین روش و سنتی برای پرستش قبر اموات و تشریک بوده است، لذا نبی مکرم (صلی الله و علیه و آله) از خداوند متعال تقاضا می‌کنند تا امت ایشان این عمل را انجام ندهند که مبادا امت ایشان هم دچار لغزش و انحراف امم سابقه شود.

پس از بررسی سیاق این روایت با لحاظ اختلاف تعابیر به این نتیجه می‌رسیم که مفاد آن، نهی از سجده به سوی قبر و یا برای قبر پیامبر اسلام (صلی الله و علیه و آله) است؛ و مراد روایت این است که قبر را بت قرار ندهیم و آن‌ را پرستش نکنیم؛ لذا قبر ایشان نباید همچون بت‌ها مورد پرستش قرار بگیرد.

در نتیجه با این معنا و بیان، ضعف و فساد استدلال وهابیت روشن می‌شود؛ علاوه بر این، در این روایت اصلا نماز و دعا نزد قبر منهی‌عنه نیست، چون ما برای خود قبر بخصوصه که نماز و دعا نمی‌خوانیم.

لذا وقتی نماز و دعا نزد قبر مطهر اشکالی نداشت، طبعا سفر به این قصد و نیّت هم اشکالی ندارد؛ چرا که نماز و دعا نزد قبر برای خداوند متعال و به سمت کعبه مکرّمه انجام می‌شود.

البته اگر قبر را هم به عنوان محل سجود بگیریم _با توجه به ذیل روایت که از ان نهی کرده است لَعَنَ اللَّهُ قَوْمًا اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ _ این عمل اشکال دارد. لذا اگر سجده به نیّت خصوص قبر مطهر باشد، این عمل به استناد ذیل روایت مشروع و جایز نیست.

پس نماز، زیارت و دعا نزد قبر مطهر پیامبر گرامی اسلام (صلی الله و علیه و آله) از باب تیمّن و تبرّک است و به قصد بت قرار دادن و پرستش نیست. لذا سومین روایت از ادله‌ای که وهابیت برای حرمت شدّ رحال به نیّت زیارت قبر پیامبر گرامی اسلام (صلی الله و علیه و آله) به آن استناد کرده‌اند نیز مردود است.