فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) / حدیث لا تشدّ الرحال / بررسی مدارک در منابع شیعی

موضوع: فقه شعائر / بررسی مصادیق شعائر / زیارت / زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) / حدیث لا تشدّ الرحال / بررسی مدارک در منابع شیعی

همانطور که قبلاً گفته شد ابتدا بحثی در اصل زیارت داشته باشیم، که اصل زیارت به نظر اغلب عقلا و نقلاً مستحب است. گاهی زیارت ممکن است واجب هم بشود، که در بحث زیارت امام حسین (علیه السلام) بیان خواهد شد. اما بحث مستحب بودن زیارت را عمدتاً به بحث زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بردیم و گفتیم تمام مسلمانان در استحباب زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نکته‌ای ندارند و همه قائل به آن هستند، الا وهابیت. آن هم به شکل خاص و با تمسک به چند روایت، که به 2 روایت اشاره کردیم.

روایت اول: لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: مَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِي هَذَا وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى،[1] که البته چند بیان داشت و شامل مسجد النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) و مسجد الحرام و مسجد الاقصی بود.

روایت دوم: لَا تَتَّخِذُوا قَبْرِي عِيدًا،[2] که از نظر دلالت، به محتملات این حدیث اشاره کردیم، که به نظر می‌رسد احتمال سوم، از سایر احتمالات، اقوی باشد، که نهی از بی‌حرمتی هنگام زیارت قبر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و پرداختن به لهو و لعب و امثالهم است. چنان‌که در زمان‌ها یا مکان‌های عید مرسوم بوده و ادب و احترام، آنگونه که شایسته مقام با عظمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است، باید رعایت شود و زائر باید خودش را در محل مزور و زیارتگاه قبر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حالی ببیند که انگار در زمان حیات ایشان است. ﴿لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ﴾[3] (صلی الله علیه و آله و سلم)، بالاتر از صدای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نباید صدا را بلند کنیم و نباید به لهو و لعب بپردازیم، چه در زمان حیات و چه بعد از رحلت ایشان.

روایت سوم: در وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی از عالم مهم سنی‌ها به نام سمهودی، که حدیثی است که از امام سجاد (علیه السلام) نقل می‌کند که حضرت (علیه السلام) می‌فرمایند دیدم فردی هر روز صبح به زیارت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌رود و کنار قبر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ایستاده و دعا می‌کند، گو اینکه این کار را برای خودش فرض و واجب کرده، یعنی هر روز می‌آید و می‌رود و این کار برایش مشقت شده، به گمان اینکه اگر در حرم نبوی نباشد، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دعا و سلام و درودش را نمی‌شنوند و به ایشان نمی‌رسد. حضرت (علیه السلام) خواستند به او بفهمانند که درود و سلامت از خانه هم، مثل نزد قبر به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌رسد و نیازی نیست که خودت را به سختی بیاندازی، برای اینکه هر روز بیایی. و صلوا عليّ حيثما كنتم؛ فإن صلاتكم تبلغني،[4] صلوات و درود بر من (پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)) بفرستید، چون هر جا باشید، صلوات شما به من می‌رسد. امام سجاد (علیه السلام) هم به همین نکته اشاره فرمودند.

بررسی مدارک حدیث شدّ رحال در منابع امامیه

روایت لا تشدّ الرحال را در مدارک شیعه بررسی می‌کنیم. در مدارک شیعه، وسائل الشیعه در باب عدم استحباب السفر للصلاة في شيء من المساجد إلاّ المسجد الحرام ومسجد الرسول (صلى ‌الله‌ عليه ‌و آله) ومسجد الكوفة، پس ما هم این روایت را در مدارک‌مان داریم، البته به جای مسجد الاقصی، مسجد کوفه است.

صورت اول

[٦٤٩٦] ١ ـ محمّد بن علي بن الحسين في (الخصال) عن أبيه ومحمّد بن علي ماجيلويه، عن محمّد بن يحيى، عن محمّد بن أحمد بن يحيى، عن بعض أصحابنا، عن الحسن بن علي وأبي الصخر جميعاً يرفعانه إلى أمير المؤمنين عليه‌السلام قال: لا تشدّ الرحال إلاّ إلى ثلاثة مساجد: المسجد الحرام، ومسجد الرسول صلى‌الله‌عليه‌وآله، ومسجد الكوفة.[5]

سند اول روایت: محمد بن علی بن الحسین (مرحوم شیخ صدوق) فی الخصال عن ابیه (علی بن حسین بن بابویه) و محمد بن علی ماجیلویه (امامی ثقه) عن محمد بن یحیی عطار (امامی ثقه) عن محمد بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری (امامی ثقه) عن بعض اصحابنا (روایت را مرسل کرده است) عن الحسن بن علی (مجهول) و ابی الصخر (گفته‌اند احمد بن عبدالرحمن عبد ربه بوده، اما مجهول است) جمیعاً یرفعانه الی امیرالمؤمنین علی (علیه السلام). این 2 مرفوعه به امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ذکر کردند، یعنی این روایت از نظر سندی در مدارک ما معتبر نیست.

سند دوم روایت: محمد بن علی بن الحسین قال قال امیرالمؤمنین علی (علیه السلام).

پس در اینجا 2 نقل داریم:

1- نقل خصال

2- نقل من لا يحضره الفقيه، که در الفقیه فرمود، قال قال امیرالمؤمنین علی (علیه السلام).

مرحوم علامه (مجلسی اول) در روضه المتقین در شرح این حدیث می‌فرمایند و قال امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) الی قوله مساجد، یعنی لا تشد الرحال الا الی ثلاثه مساجد. الظاهر أن الحصر حقيقي بالنظر إلى المساجد و لا يشد إلى غيرها حتى المسجد الأقصى كما روي عنه صلوات الله عليه أنه منع رجلا أراد الأقصى و قال له لازم مسجد الكوفة و ذكر له فضلا كثيرا.[6] لازم نیست این راه دور را بروی، بلکه ملازم مسجد کوفه باشد که فضل فراوان دارد.

أما شد الرحال إلى النبي و الأئمة المعصومين، فمن ضروريات المذهب و سيجي‌ء فضله و صنف بعض المتعصبين من الكفرة كتابا في النهي عن الزيارات حتى زيارة رسول الله صلى الله عليه و آله مع أن صحاحهم مشحونة منها، و إجماع الأعصار و الأمصار على خلافه.[7]

صورت دوم

در وسائل الشیعه، جلد 14، صفحه 562، باب 84 باب عدم استحباب السفر الی زیارت شیء من القبور غیر قبور النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) ا و الائمه (علیهم السلام)، سفر برای زیارت قبور، مستحب نیست (نمی‌گوید حرام نیست) الا سفر برای زیارت قبور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ا و ائمه (علیهم السلام).

این‌ها در عناوین دیگر داخل می‌شود. مثلاً قبر پدر انسان در شهر دیگری است و انسان به کنار قبر پدر رفته و دعا می‌کند و قرآن می‌خواند و روایت داریم که کنار قبر والدین، یکی از جاهایی است که دعا مستجاب است. از این روایات، استفاده استحباب نمی‌شود، بلکه فقط سفر به زیارت قبر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم السلام) استحباب دارد.

[١٩٨٢٨] ١ ـ محمد بن علي بن الحسين في (الخصال) وفي (عيون الاخبار) عن أحمد بن زياد بن جعفر الهمداني، عن علي بن إبراهيم، عن أبيه، عن ياسر الخادم قال: قال علي بن موسى الرضا عليه‌السلام: لا تشد الرحال إلى شيء من القبور (در اینجا سخنی از مساجد نیست) إلا إلى قبورنا، ألا وإني مقتول بالسم ظلما ومدفون في موضع غربة، فمن شد رحله إلى زيارتي استجيب دعاؤه وغفر له ذنوبه.[8]

محمد بن علی بن الحسین (امام سجاد (علیه السلام)) در خصال و احمد بن زیاد بن جعفر الهمدانی در عیون الاخبار عن علی بن ابراهیم عن ابیه عن یاسر الخادم، اولین نقل برای امام باقر (علیه السلام) و دومین نقل برای امام رضا (علیه السلام)، که روات سند، امامی ثقه است و مشکلی ندارد.

حضرت (علیه السلام) برای سفر به قصد زیارت قبر ما (اهل بیت (علیهم السلام)) کاملاً تأکید می‌کنند.

قبورنا هم اختصاص به معصومین ندارد، بلکه قبور امامزادگان هم مثل قبور اهل بیت (علیهم السلام) است. چون خودشان نسبت به زیارت امامزادگان، بعضاً سفارش هم کرده‌اند، پس معلوم می‌شود که معنای قبورنا، نفی قبور دیگران، مثل امامزاده‌ها نیست و اگر هم عام است، تخصیص خورده است.

مثلاً من زار عبدالعظیم بری کان کمن زار الامام حسین (علیه السلام) بکربلا یا من زارنی (پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)) و لم یزر عمی حمزه باحد فقد جفانی. این تأکیدات از ناحیه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) برای زیارت خوبان هم آمده است. پس معنایش این است که شامل کسانی که مرتبط با اهل بیت (علیهم السلام) هستند و زیارت آنها هم در راستای زیارت ما قلمداد می‌شود، مانعی ندارد.