92/06/10
بسم الله الرحمن الرحیم
سبب ذکر «بأنفسهنّ» در آیه 228 سوره بقره/ احکام طلاق/آیات الاحکام

موضوع: آیات الاحکام/ احکام طلاق/ سبب ذکر «بأنفسهنّ» در آیه 228 سوره بقره
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
زبدة البیان، صفحه ۷۴۴، سطر بیستم:
«وقالوا أیضاً فی ذکر التربّص بأنفسهنّ إشارةٌ إلی أنّ العدّة والصبر عن التزویج صعبٌ علی النساء فکأنّهنّ یحملن بالقوّة والجور أنفسهنّ علی الصبر فی تلک المدّة»[1] .
بحث سر آیه چهارم داشتیم که ﴿وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ﴾[2] بود. مطلبی که الان مطرح میشود این است که چرا کلمه ﴿بِأَنْفُسِهِنَّ﴾ در آیه آمده است؟ بعضیها احتمال دادهاند که علت آمدن این کلمه این باشد که صبر در این مدت بر نفس زن سنگین است؛ چون باید بعضی تروک را انجام بدهد، بعضی تقیدات را داشته باشد و به طور کلی اصلاً تقید داشتن کار سختی است، بالاخره یک نوع تحمیل است، آزادی را سلب میکند.
پس این تربص و صبر در این مدت برای زن سخت است. چون سخت بوده، خداوند فرموده است نفسشان را به تربص وادارند؛ ﴿يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ﴾ کأنّه معنایش این است که با نفسشان این کار را انجام بدهند، یعنی بر نفسشان تحمیل کنند صبر در این مدت را. پس کلمه صبر بر این آمده است که بفهماند این کار شاق بوده بر نفس این زنها، ولی با وجود این مشقت داشتن، خوب است که... یعنی و لازم است لازم است که عمل شود و مشقت را بر نفس تحمیل کنند.این مطلبی است که ایشان میفرماید.
صفحه ۷۴۴، سطر بیستم: «قالوا أیضاً فی ذکر التربّص بأنفسهنّ»[3] ؛ گفتند، یعنی مفسرین گفتند یا کشاف گفته است، که این در کشاف هم آمده است.
قول کشاف در ذکر تربص: در ذکر تربص گفته ﴿بِأَنْفُسِهِنَّ﴾[4] که در آیه ذکر شده، در این ذکر «إشارة إلی أنّ العدّة والصبر عن التزویج»[5] در مدت عده «صعبٌ علی النساء». بالاخره عرض کردم تقید است، و خود تقید سختی دارد، علیالخصوص که مسئلهای است که از درون هر انسانی به آن مسئله ترغیب میشود، جلوی این امر «مرغوبٌ فیه» گرفتن سخت است؛ لذا این کار «صعب علی النساء فکأنّهنّ یحملن علی أنفسهنّ. یحملن أنفسهنّ»، گویا این زنها وادار میکنند «أنفسهنّ»، خودشان را بر صبر، نفسشان را بر صبر وادار میکنند، منتها «بالقوّة والجور»، یعنی با فشار، با ستمی که به ظاهر بر نفس میخواهد وارد بشود.
اگرچه این بعداً مفید است برایشان، اما الان به نظرشان میرسد که ستمی است که باعث رنجشان است.
بالاخره نفسشان را حمل میکنند و وادار میکنند بر «صبر فی تلک المدّة». «تلک المدة» یعنی مدت عده.
طرح دو بحث درباره واژه «قروء» در آیه
این تمام شد. بحث بعدی این است که در آیه داد ﴿ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ﴾[6] . این «قروء» جمع است.
دو تا بحث دربارهاش داریم:
یکی: اینکه مراد از مفرد قروء، حیض است یا طهر؟ وقتی میگوید در سه قرء عده نگهداری، یعنی سه تا حیض یا سه تا طهر؟ خب فرق میکند از نظر زمانی. کدامش مراد است؟
این یک بحث است که ما در این بحث انتخاب میکنیم که منظور از قروء، اطهار است، طهرهاست، و مثل زمخشری و بعضیها ادعا دارند که مراد حیض است.
زمخشری ادلهای اقامه میکند: برای اینکه مراد حیض است، ما بعضیهایشان را میآوریم جواب میدهیم. این بحث اولمان است، که مراد از «قرء» در اینجا چیست؟
بحث دوم اینکه چرا «جمع قله» آمده است؟ میتوانست «جمع کثرت» بیاورد، چرا «جمع قله» آورده است؟ این هم توضیح میدهیم.
پس دو تا مطلب در آن قروء در اینجا داریم: یک مطلب درباره این است که به چه معناست؟ چون قرء «مشترک» است بین حیض و طهر، کدام یک از این دو اراده شده است؟ این یک بحث است.
یک بحث دیگر اینکه «جمع قله» چرا آمده است، «جمع کثرت» نیامده است؟ که ما این بحثها را مطرح میکنیم، حرف قاضی را هم نقل میکنیم، در آن مناقشه میکنیم، بعداً توجیهش میکنیم، دیگر حالا این بحثی است که در پیش داریم.
پرسش: استاد، با توجه به اینکه طلاق باید در طهر [نامفهوم] مواقعه در آن نشده، معمولاً زمان اگر ما این را طهر، سه تا طهر قرار بگیریم، زمان زودتر تمام میشود؟
پاسخ: اگر طهر قرار بدهیم، بله. با توجه به اینکه طلاق باید در طهر واقع بشود، اگر این طهری هم که طلاق در آن واقع میشود یک طهر حساب بشود، دو تا طهر بعدی که میآید، عده تمام میشود. اما اگر حیض اندازه عده باشد، سه تا حیض لازم باشد، این که در طهر طلاق داده، اگر سه تا حیض پشت سرش بیاید عده تمام میشود. اگر طلاق باید در طهر واقع شود که این را قبول هم داریم، سنیها هم قبول دارند، اگر طلاق باید در طهر واقع بشود، عدهای که با طهر حساب بشود قهراً کمتر خواهد بود از عدهای که با حیض حساب بشود. در این بیان ایشان هست، انشاءالله [نامفهوم] میفهمید.
بررسی معنای «قرء» و ادله قول به «طهر»
«والقروء جمع قرء» یا قرء «بالفتح والضم»[7] . و شکی نیست در اینکه «قرء» «مشترک» است، پس اطلاق میشود بر حیض و طهر با هم، هر دو؛ بر هر دو اطلاق میشود و اطلاقش بر هر دو جایز است.
حالا یا به «اشتراک» هم میشود، که یک دفعه وضع شده برای طهر، یک دفعه وضع شده برای حیض؛ یا «حقیقت» و «مجاز» است، مثلاً وضعش برای طهر حقیقت است، استعمالش در حیض مجاز است یا بالعکس. بالاخره حالا یا «اشتراک» است یا «حقیقت» و «مجاز»، علیایحال حیض و طهر هر دو از قرء استفاده میشود.
این هم شکی در آن نیست. منتها «وأنّ المراد هنا هو الطهر»؛ این «لا شکّ» هم بر سر «أنّ المراد» در میآید. «ولا شکّ فی إطلاقه علی الحیض والطهر» که در لغت اطلاق بر هر دو قابل است که بشود، در عرف هم همینطور.
بعد «وأنّ المراد»، یعنی «ولا شکّ أنّ المراد هو الطهر عند الأصحاب». این قید «عند الأصحاب» مطلب را روشن میکند؛ یعنی عند الأصحاب و شافعی و کذا شکی نیست، و إلا در اصل شک هست، چون اختلاف دارند در اینکه قرئی که در اینجا گفته شده به معنای حیض است یا به معنای طهر است.
پس «لا شک»: «عند الأصحاب»، «لا شک» است. «وأنّ المراد هنا هو الطهر عند الأصحاب والشافعی وزید بن ثابت وعائشة وابن عمر ومالک وأهل المدینة إلا سعید بن المسیّب» از اهل مدینه، که ایشان قائل است به اینکه مراد از قرء در اینجا حیض است.
«ولعلّ دلیلهم» دلیل کسانی که قائلاند به اینکه مراد در اینجا طهر است، یا دلیل اصحاب و گروه بعدی نقل الإجماع والأخبار باشد. «وإن کان بعضها» یعنی بعض الأخبار «یدلّ» بر اینکه «أنّه» یعنی این قرئی که در آیه آمده است حیض است. ولو بعضی اخبار اینطور گفتند، ولی «اجماع» و بعضی اخبار دیگر دلالت میکنند بر اینکه مراد از قرء، طهر است.
مرحوم محقق میفرماید: تأویل اخبار و جمع بین اخباری که بعضیهایشان دلالت کردند بر اینکه قرء به معنای طهر است، بعضی دلالت کردند بر اینکه قرء به معنای حیض است، این جمع و تأویل «مذکور فی محله» در کتب فقهی آمده است؛ اینجا بحث فقهی ما نداریم، بحث تفسیری داریم، منتها «آیاتالاحکام» است، بحث ما در آیاتالاحکام است، بحث ما در حکم خالص نیست. لذا این را حواله میدهیم به جای خودش که عبارت است از علم فقه.
بررسی ادله قائلان به معنای «حیض» و اشکالات بر زمخشری
خب، بعضیها معتقد شدند که مراد از «قرء» در اینجا حیض است. زمخشری قول اینها را در کشاف نقل کرده است و دلایلی هم بر مدعا آورده است. یکی از دلایلش را مرحوم محقق بعداً اشاره میکنند که در روایت آمده است: «دَعِی الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ»[8] .
منظور از «أیّام أقرائک» یعنی ایام حیض، نه ایام طهر؛ «قرء» در آنجا به معنای حیض آمده است، نه به معنای طهر. مرحوم محقق بعداً به آن اشکال میکند؛ میگوید خب آنجا به معنای حیض آمده است، چه دلیلی داریم بر اینکه اینجا به معنای حیض است؟ شما میخواهید استدلال کنید، اینجا را میخواهید «قرء» اینجا را به معنای حیض بگیرید به دلیل اینکه در روایت به معنای حیض آمده است؟ خب خیلی جاها هم به معنای طهر آمده است! چرا [نامفهوم] قرار نمیدهید؟ این تنها دلیل کشاف نیست، دلیل دیگری هم دارد.
بعد کشاف یک «إن قلت» را مطرح میکند. در «إن قلت» میگوید که اگر عده عبارت از حیض باشد، قول خداوند که میفرماید: ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[9] معنایش این است که آنها را طلاق بدهید در وقت حیض.
اینطور میشود دیگر! ﴿لِعِدَّتِهِنَّ﴾ گفتیم لام، «لام توقیت» است. پس اگر عده در حیض بخواهد واقع بشود، چنانچه شما صاحب کشاف گفتید، لازمش این است که ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾ به این معنا باشد: آنها را طلاق بدهید در زمان حیض؛ در حالی که طلاق در زمان حیض باطل است حتی به نظر خود شماها که اهل سنتید. ﴿طَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾ باید به این معنا باشد: طلاقشان بدهید در ایام عده که طهر است.
آیه دلالت میکند بر اینکه ایام عده طهر است؛ اگر دلالت کند بر اینکه ایام عده حیض است، لازم است طلاق هم در حال حیض واقع بشود که خودتان قبول نمیکنید.
کشاف جواب میدهد. میگوید لام در اینجا «لام توقیت» نیست. در اینجا ما استقبال را «تقدیر» میگیریم، اینطور میگوییم. خودش اینجا میگوید: معناه طلّقوهنّ «مستقبلات لعدّتهنّ» «مستقبلات» را «حال» میگیرد.
طلاق بدهید آنها را در حالی که آنها استقبال عدهشان میروند؛ یعنی الان در طهر طلاقشان بدهید که آنها به استقبال حیضی که زمان شروع عده است بروند. نه الان در طهر طلاقشان میدهید و عدهشان هم در طهر است؛ عدهشان مستقبل است، یعنی مال زمان حیضشان است، اما طلاقشان در طهر. اینطوری «تقدیر» گرفته تا عبارت را درست کند.
مرحوم محقق میفرماید بعید است که ما این حمل را در اینجا بیاوریم؛ صرفاً به خاطر اینکه شما میخواهید قول ابوحنیفه را درست کنید دارید این «تقدیر» را میگیرید، و إلا آیه در آن تقدیر «مستقبلاتٌ» نیست، «مستقبلاتٍ».
بررسی استدلال به آیه «فطلقوهن لعدتهن» و نقد توجیه کشاف
«وقوله تعالی» ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[10] ، که به معنای وقت عدّتهنّ است، «وقوله تعالی» ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾، أی لوقت عدّتهنّ واللام للتوقیت إذ ظاهره»[11] دلیل است.
مرحوم محقق عکس کشاف استفاده میکند. من کلام کشاف را گفتم، حالا فرمایش محقق را هم بگویم. محقق میفرماید که ﴿طَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[12] یعنی آنها را در وقت عده طلاق بدهید. قبلاً گفت عده به معنای طهر است، پس طلاق باید در طهر باشد. حالا وارونه میکند؛ میگوید طلاق باید در زمان طهر واقع بشود، این که یقینی است؛ پس عده هم که گفته زمانش با زمان طلاق است، آن هم باید عبارت از طهر باشد، نه عبارت از حیض.
«وقوله تعالی»[13] ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[14] یعنی «وقت عدّتهنّ»[15] و لام هم «للتوقیت» است. این قول خداوند میرساند که قرء به معنای طهر است.
این «قوله تعالی» را در عبارت مرحوم محقق، ما داریم «مستأنفه» میگیریم، اما اگر عطفش بگیرید بر اخبار بد نیست: «لعلّ دلیلهم نقل الإجماع والأخبار وقوله تعالی».
اینطور هم بگیرید عیب ندارد. آن وقت «إذ ظاهره» دلیل است؛ دلیل است بر اینکه این «قوله تعالی» دلیل میشود بر اینکه عده عبارت از طهر است.
پرسش: اگر اینطور باشد بهتر نیست؟ چون قبلش ایشان همین بحث را فرمودند، که اصلاً بحث اینکه در واقع طلاق باید در یک وقت خاص... صادر به معنای عده باشد، نه، از آنجا این معنا فهمیده نمیشود.
پاسخ: از آنجا این معنا فهمیده نمیشود؟ بله. الان فقط من در ترکیبش عرض میکنم، و إلا معنا هم همان است که قبلاً گفته بودیم دیگر، نمیخواهم آن را عوض کنم.
آنجا استدلال کرده بود به اینکه طلاق باید در طهر واقع بشود، حال استدلال میکند که عده باید طهر باشد، ولی مطلب یک مطلب است، آنجا هم همین معنا را گفت اینجا هم همین معنا را، هر دو برداشتشان و استدلالش یکی است.
پرسش: منظورم همین عطفی که فرمودید...
پاسخ: عطف خوب است، بله، عطف خوب است؛ «مستأنفه» نگیریمش بهتر است. «مستأنفه» هم معنا میشود، منتها «إذ ظاهره» که دارد تعلیل میکند نشان میدهد تعلیل یک چیزی است؛ یک مدعایی را گفته، این «قوله تعالی» را به عنوان دلیل آورده، حالا میخواهد این دلیل را با مدعایش تطبیق کند. اینطور به نظر میرسد، لذا به نظر میرسد «قوله» را عطف بگیریم بهتر است.
پرسش: ببخشید استاد، از آنجا که وارد [نامفهوم] شدند، تفسیر [نامفهوم] کشاف را استدلال کردند، اینجا هم همعرض آن قول کشاف میآید و بالاخره مناقشهاش...
پاسخ: میخواهید بگویید «وقوله تعالی» عطف بشود بر آن مناقشاتی که ما میخواهیم بر کشاف وارد کنیم؟
پرسش: عطف بر هر دو تا، مثلاً [نامفهوم] عیبی ندارد دیگر، و قوله تعالی اینجا هم که هست معنایش این است، نه دیگر کشاف....
پاسخ: عیبی ندارد، ولی ببینید ایشان وارد مطالب اجنبی هم شدند. آن حرف شما درست است، ولی ایشان وارد مطالب اجنبی هم شد، آن وقت بین این حرفها خیلی فاصله میشود. آنجا گفت اشکال بر کشاف و قاضی وارد میکنیم، بعد دیگر گذشت تمام شد، اشکالش را وارد کرد تمام شد؛ مطلب اجنبی آورد، حالا دو مرتبه میگوید...
پرسش: استدراک...
پاسخ: نه، این «استدراک» نیست! ببینید هر جا مطلبی را گفته، اشکالش را همانجا آورده است. اینجا هم الان مطلب را میگوید اشکالش را دارد مینویسد. ولی شما میگویید به آن اشکالاتی که از اول بحث شروع کرده، اینها عطف میدهیم بر آن اشکال؟
پرسش: عیبی ندارد، آیهای که معنا میکند ناظر به....
پاسخ: بله، مطلب را گفته، حالا میخواهد اشکال کند. و «قوله تعالی» شما میفرمایید اشکال است؛ یعنی و کلام کشاف که ما مطلبش را نقل و نقد کردیم، اشکال دارد «إذ ظاهره»، این هم خوب است عیبی ندارد؛ که عطف نمیگیرید بر قبل، بلکه اشکال میگیرید.
یعنی کلام کشاف اشکال دارد، شاهدش هم قوله تعالی است، و چرا اشکال دارد؟ «إذ ظاهره» مطلب بدی نیست منتها خب یک خرده استفاده کردنش از عبارت سنگین است که ما بفهمیم ایشان دارد اشکال میکند به کشاف، اگرچه بعدش نشان میدهد، ولی الانش مشکل است.
پرسش: چون قبلش فرمود حرف قاضی را نقل میکنیم، درش مناقشه میکنیم، اینجا هم حرف کشاف را میخواهد... سیاق عبارت ایشان...
پاسخ: اگر هر جا مناقشه میکند تذکر میدهد، اینجا اصلاً تذکر نداده است، من که الان مناقشه میکنم...
پرسش: عبارت بعدی نشان میدهد.
پاسخ: بله، آن از بعد فهمیده میشود. از بعد فهمیده میشود که اشکال است، ولی از اول مشخص نمیکند که اشکال دارد. حال عرض کردم آن هم حرف شما درست است منتها یک مقداری سخت میکند عبارت را.
بله، «وقوله تعالی» ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[16] یعنی وقت عدّتهنّ، با توجه به اینکه لام «للتوقیت» است. خب چرا این قوله تعالی اشکالی است بر کشاف به قول شما، و دلیلی است بر اصحاب به بیانی که اول عرض شد؟
«إذ ظاهره وجوب وقوع الطلاق فی زمان یحصل فیه العدّة»[17] ؛ ظاهرش این است که طلاق باید واقع بشود در زمانی که در آن زمان عده واقع میشود. خب طلاق باید در آن زمان واقع بشود، «ومعلوم من الإجماع» که طلاق در حیض جایز نیست، نتیجه میدهد پس عده هم حیض نیست.
این هم بیان میکند که قرء باید بر طهر حمل بشود که ما گفتیم «ولعلّ دلیلهم نقل الإجماع والأخبار» هم اشکالی میشود بر کشاف؛ خب میتوانید این قوله تعالی را هم عطف بر آنجا بگیرید، هم به قول خودتان اشکالی برای کشاف بشود.
از «ویبعد حمله» به آن طرف دیگر مستقیم اشکال بر کشاف است. کشاف حمل کرده همهاش را که گفتیم ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[18] عده را حمل کرده بر حیضها، آن وقت طلاق در طهر است، عبارت آیه این است که طلاق با عده یکی است؛ کشاف مشکل پیدا میکند: یا باید طلاق را در حیض اجازه بدهد، یا باید ﴿لِعِدَّتِهِنَّ﴾ را حمل کند بر طهر.
ایشان هیچ کدام از این دو تا کار را انجام نداده است؛ نه در ﴿طَلِّقُوهُنَّ﴾ تصرف کرده که بگوید میتواند در حیض واقع بشود، نه در ﴿عِدَّتِهِنَّ﴾ تصرف کرده و نگفته که عده طهر است؛ بلکه آیه را توجیه کرده است. گفته ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ﴾ در طهر در حالی که «مستقبلات»اند این زنها ﴿لِعِدَّتِهِنَّ﴾، یعنی به استقبال عده که حیض است میروند.
ایشان میفرماید «ویبعد حمل»[19] این آیه بر اینکه «یستقبله العدّة»؛ یعنی عده مستقبل طلاق باشد. اینطور میشود دیگر، ضمیر «یستقبله» به طلاق برمیگردد. عبارت را اگر خوب معنا کنیم: بعید است حمل کنیم آیه را بر اینکه عده مستقبل طلاق باشد، و طلاق مستقبل عده باشد! البته این دومی از عبارت در نمیآید، اولی در میآید.
«وإن کان یجیء بعد مدّة طویلة»؛ ولو عده بعد از مدت طولانی بیاید، بالاخره با طلاق باید به استقبال عده رفت، ولو عده طولانی بشود، بعد از مدت طولانی بیاید؛ یعنی ممکن است اول طهر طلاق داده باشد، باید به انتظار حیضی که فرض کنید مدتی دیگر میآید، نزدیک یک ماه دیگر میآید بنشیند. خب طولانی میشود دیگر فاصله بین طلاق و عده.
پرسش: استاد، «وإن کان یجیء» ضمیرش برمیگردد به طلاق یا عده؟...
پاسخ: به عده.
پرسش: «وإن کان یجیء» طلاق! چون ما میگوییم که عده به استقبال طلاق رفته، یعنی این شخص الان حیض است... .
پاسخ: نه، زن... .
پرسش: همین شخص که زن است، این شخص الان حیض است، دارد به استقبال طلاق میرود، منتظر است که حیضش تمام بشود. حیضش باید به استقبال طلاق برود، یعنی بعد از اینکه حیضش تمام شد. چون لام استقبال گرفتیم دیگر؛ ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾[20] ، یعنی بعد از اینکه عدهشان تمام شد شما طلاقشان بدهید؛ استقبال اینطور میشود دیگر! عده تمام شد طلاقشان بدهید!
پاسخ: یعنی عده تمام شد.
پرسش: یعنی حیضشان تمام شد، ایشان میفرماید الان حال است عده یعنی حیض. خب عده ما بعد طلاق است، چطور میگویید عده تمام شد طلاق بدهید؟عده در اینجا به معنای حیض نیست؟
پاسخ: حیض است.
پرسش: عده زن از وقتی شروع میشود که طلاق بدهد، نه وقتی در حیض است... !
پاسخ: آخر شما ... آیه را از حیض میگیرید! میگوید ﴿فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ﴾ یعنی صبر کنید حیض تمام بشود، استقبال طلاق بروید؛ الان که حیض است به استقبال طلاق بروید و وقتی طهر شد طلاق را اجرا کنید، شما اینطور معنا میکنید؟ این خیلی سخت است.
پرسش: پس اینجا «یستقبله العدّة»[21] معنایش چیست؟
پاسخ: نه، آن «مستقبلات لعدّتهنّ»[22] صریح کلام چیز است، صریح کلام کشاف است؛ من کنار کتابم نوشتهام، الآن معنایش را نوشتم. «مستقبلات لعدّتهنّ»؛ خود تفسیر کشاف را من اینجا به کشاف مراجعه کردم، برخلاف اینکه خیلی جاهای دیگر مراجعه نمیکنم، اینجا مراجعه کردم.
کشاف «إن قلت» داشت، در «إن قلت»ش مطلب را گفته بود، در جواب گفته بود: «لأنّهنّ مستقبلات لعدّتهنّ» یا «مستقبلات»؛ یعنی زنها «مستقبلات لعدّتهنّ».
حالا اینجا «علی أن یستقبله العدّة»[23] یعنی طلاق به استقبال عده برود! این را من معنا کردم؟
پرسش: بله، اینجا روی زن است، اینجا روی طلاق است، «فاعل» هم «یستقبله» است.
پاسخ: نه، «یستقبله» ضمیرش به طلاق میخورد.
پرسش: پس عده به استقبال طلاق میرود نه طلاق به استقبال عده؟
پاسخ: نه، استقبال کند طلاق را عده. اینطور معنا کردم دیگر.
پرسش: خب یعنی عده به استقبال طلاق برود؛ عین همان میشود.
پاسخ: استقبال کند طلاق را عده... چطور معنا کردم؟ من خوب کردم معنا کردم؟ یادم نیست چه معنا کردم! معنا کردم دوباره گفتم اینطور نباشد. آن معنایی که من اول کردم معنایش این بود که طلاق به استقبال عده میرود. البته باید همینطور هم معنا کرد، چون کشاف اینطور گفته است؛ حالا مرحوم محقق... .
پرسش: «یستقبله» به معنی «یستعقبه» نیست؟ یعنی بعد از طلاق عده بیاید؟ بله، «یستعقبه»...
پاسخ: «یستقبله العدّة» یعنی «یستعقبه»؟ [نامفهوم]، نه، «یستعقبه» عده؛ یعنی طلاق مُستَقبِل عده باشد، این خوب است؛ شاید هم همینطور معنا کردم. طلاق مستقبل عده باشد، یعنی عده مُستَقبِل بشود، طلاق مُستَقبَل بشود. برعکس گفتم! برعکس گفتم: طلاق مُستَقبِل بشود، عده مُستَقبَل بشود؛ این درست است.
پرسش: این را میشود حمل بر «قبل» هم کرد؟ یعنی طلاق قبل عده، یعنی طلاق واقع شود «قبل العدّة»؟ «قبل» را بعد با آن لام بگیریم به عنوان مستقبلات عده؟
پاسخ: شاید.
پرسش: چون «قبل» هم از ریشه «استقبل» است. یعنی عده در آینده طلاق باشد دیگر؟
پاسخ: بله، عده در آینده طلاق باشد، بله.
ادامه نقد توجیه کشاف و بررسی دلیل دوم وی
«وإن کان یجیء بعد مدّة طویلة»، یعنی ولو اینکه این عده بعد از مدت طویله بیاید، این حمل بعید است، «کما حملها علیه صاحب الکشاف».
این «یبعُد حملُها علی» بر سر «أن یستقبله العدّة وإن کان یجیء بعد مدّة طویلة» بر همه اینها درآمده است. این «وإن کان یجیء بعد مدّة طویلة» دنبال حرف کشاف است، اگرچه کشاف این را نگفته است، ولی مرحوم محقق میفرماید از کلامش این هم بر میآید؛ که ولو اینکه طلاق بعد از مدت طویله بیاید، باز هم طلاق در طهر و عده در حیض.
پرسش: «وإن کان یجیء العدّة» خواندید؟
پاسخ: من به عده زدم، «وإن کان یجیء» عده «بعد مدّة طویلة». «کما حملها» یعنی حمل آیه را «علیه» بر همین «أن یستقبله» تا آخر که گفتیم، «صاحب الکشاف».
دلیل اول: ین کار را کرده «لیوافق مذهب الحنفی» تا با مذهب حنفی موافقت کند، این یک دلیل.
دلیل دوم: «ولوجوده بهذا المعنی»؛ این لوجوده عطف بر لیوافق است، دلیل دوم است برای اینکه قرء حمل شود بر حیض.
«ولوجوده بهذا المعنی» یعنی لوجود قرء به هذا المعنی یعنی به معنای حیض «فی بعض الأخبار». در بعضی اخبار قرء به معنای حیض آمده است، مثل «دَعی الصَّلاةَ أیّامَ أقرائِکِ»[24] . به زن گفته میشود نمازت را در ایام اقرائت ترک بکن؛ «دعی» یعنی ترک بکن. ایام اقراء که طهر نیست؛ نماز را حق ندارد در زمان طهر ترک کند، او باید نماز را در زمان حیض ترک بکند؛ پس اقراء در اینجا به معنای حیض آمده است. این را کشاف میگوید.
مرحوم محقق میفرماید: «ولیس ذلک دلیلاً»[25] . یعنی این آمدن قرء به معنای حیض در بعضی اخبار دلیل نمیشود بر اینکه در آیه هم قرء به معنای حیض است! خب در یک جا کلمه مشترک است؛ در یک جا ممکن است به معنای حیض باشد در یک جا ممکن است به معنای طهر باشد. به دلیل اینکه در یک جا حیض بوده، در جای دیگر هم حمل کنیم بر حیض؟ که نمیشود، یعنی دلیل نمیشود. پس «ولیس ذلک دلیلاً»؛ استعمال لفظ مشترک در یک جا به معنای خاص دلیل نمیشود که در جای دیگر هم لفظ مشترک به همان معنا استعمال شده است. این بحث تمام شد.
بررسی نکته تعبیر به «قروء» به جای «أقراء»
«ولعلّ النکتة» وارد بحث دوم میشود؛ که چرا در اینجا تعبیر به «قروء» شده است که «جمع قلة» است، تعبیر به «أقراء» که «جمع کثرت» است نکرده، با اینکه مطلقاتی که به وسیله اقراء یا به وسیله قروء یا به عبارت دیگر به وسیله قرء عده نگه میدارند زیادند؟ البته این توجیه کلام قاضی بود که الان اینجا آورده میشود. با اینکه در اینجا «جمع کثرت» ممنوع نیست، چرا «جمع قله» آورده است؟
پرسش: استاد فرمودید... .
پاسخ: بله، «جمع کثرت» آورده چرا «جمع قله» نیاورده است، من برعکس گفتم. دیگر این جابهجاییها را خودتان دیگر اصلاح کنید!
ایشان میفرماید که خواسته است بیان کند مراد از قروء، اطهار است نه حیضها، چون قرء به معنای حیض را با «أقراء» جمع میبندند. این با «قروء» جمع بسته شده است تا بفهماند که مراد در اینجا از قرء، حیض نیست بلکه مراد طهر است؛ یعنی این تذکر یک ردّ دیگری هم بر کشاف میشود.
«ولعلّ النکتة» با «لعلّ» البته میگوید چون یقینی نیست؛ لعلّ نکته در تعبیر به قروء که «جمع کثرت» است، تعبیر کرده به قروء نه به اقراء که «جمع قله» است، با اینکه «جمع قله» هم مناسبت داشته است، نکته التنبیه؛ «التنبیه» خبر «لعلّ» است.
«لعلّ النکتة» در این تعبیر، تنبیه بر این است که «عدم إرادة الحیض»، یعنی از قرء حیض اراده نشده است؛ زیرا که «حیث جُمع بالأقراء القرء الذی یکون المراد منه الحیض»، جمع بسته میشود اقراء در صورتی که قرء به معنای حیض باشد: «حیث جمع بالأقراء قرء الذی یکون المراد منه الحیض. فتنبّه»؛ این «فتنبّه» مثل «فتأمّل» است ظاهراً.
«علی أنّ کلّاً» مطلب دیگر است. «علی أنّ کلّاً من جمعی الکثرة والقلّة یستعمل فی مقام الآخر»؛ میخواهد بیان کند که حالا فرقی ندارد که «جمع کثرت» بیاید یا «جمع قله». ابتدا نکته درست کرد، حالا میگوید نه، تفاوتی ندارد؛ هر کدام را دوست دارد میآورد، حالا کثرت آورده است، میتوانست قله بیاورد.
پرسش: در عبارت اولی که ایشان آورد، پس این کار را کرد یعنی «قروء» را آورد که در واقع... .
پاسخ: بله، احتمالش هست؛ احتمال هست که به خاطر این باشد که بفهماند مراد از قرء در اینجا طهر است نه حیض.
ایشان بعد میگوید که تحقیق بر این است که هر دو به جای هم میتوانند استعمال بشوند، جای «جمع کثرت» و «قله» هر دو هست در اینجا؛ منتها برای اینکه آن نکته را هم بفهماند کثرت را انتخاب کرده است.
پرسش: نحوه دلالتش به چه شکل است؟ جمع قله باشد دلالت میکند بر اینکه مراد طهر است و جمع کثرت باشد دلالت میکند بر...
پاسخ: نه، این اصطلاحاً در لغت عرب اینطور شده است که آن قرئی که به معنای حیض است به قروء جمع بسته نمیشود، به اقراء جمع بسته میشود.
پرسش: این که حداکثرش ده است...
پاسخ: نیافتیم، ولی...
پرسش: حداقلش تا ده است، درست است؟ جمع قله است...
پاسخ: شاید حالا جهتش این باشد. بالاخره قرء به معنای حیض به اقراء جمع بسته میشود، و چون در اینجا قروء است، به اقراء جمع بسته نشده است، معلوم میشود مفردش به معنای طهر است، به معنای حیض نیست.
پرسش: و دلیل این هم که [نامفهوم] عادت و قروء خود صفات...
پاسخ: نه، ایشان به طور کلی میگویند: به طور کلی چرا قرئی که به معنای حیض است به اقراء جمع بسته میشود؟ به خاطر اینکه حیض زمانش ده روز است، و ده روز هم قلیل است لذا «جمع قله» بسته شده است. حالا این یک استحسان است، خیلی لطفی ندارد.
پرسش: اما مناسبت جمع قله...
پاسخ: «جمع قله» مناسبت...
پرسش: این است که ده روز است، مضروب جمع قله است از سه تا ده، چون حداقل هم از سه تا ده بیشتر [نامفهوم] جمع کثرت...
پاسخ: بله، بعید نیست مناسبت همینطور که شما معنا میکنید بیان کنیم؛ یعنی بگوییم مناسبت آوردن «جمع قله» در اینجا اینطور باشد که بالاخره ایام حیض سه تا ده است، سه تا ده هم تقریباً مفاد «جمع قله» است... مفاد «جمع کثرت» سه تا آخر است نه تا ده؛ «جمع قله» سه تا ده است.
شاید از این جهت بتوانیم بگوییم که اقراء را جمع میبندند، «جمع قله» میبندند، چون حیض زمانش سه تا ده است، «جمع قله» هم سه تا ده را شامل میشود. عرض میکنم یک استحسان است.
پرسش: مناسبت جمع قله مربوط به حیض است، مربوط به بحث ما که نیست! ما میفهمیم اینجا چرا قروء فرمود و اقراء نفرمود. در حالی که بحث ما سه تا قروء بود، مناسبت با جمع قله داشت، نه با حیض! مناسبت جمع قله مربوط به حیض نیست، چرا اینجا مثلاً ایشان به جای اینکه «ثلاثة أقراء» بفرماید، ﴿ثلاثة قروء﴾[26] فرمود؟ با اینکه اینجا بحث ما با قله سازگار است. بعد ایشان علتش را این گفت که قروء آورد که با آن اقرایی که در حیض استفاده میشود ... .
پاسخ: بله، شما مناسبت را اینطور میگیرید که کلمه ثلاثه وجود دارد.
پرسش: حالا چه ثلاثه بفرماید چه نفرماید...
پاسخ: بله، بعضیها مناسبت را اینطور گرفتند که سه تا ده ایام حیض است و سه تا ده هم مقدار «جمع قله» است، از این جهت خواستند مناسبت را درست کنند. عرض کردم این فقط یک استحسان است؛ حالا استحسان خیلی دلیل هم لازم ندارد. آنی که شما میفرمایید بهتر است، که چون قید ثلاثه دارد، با قروء سازگارتر است.
بله، «فتنبّه»[27] گفتم یعنی «فتأمّل». بعد «علی أنّ کلّاً من جمعی الکثرة والقلّة یستعمل فی مقام الآخر» بیان مطلب دیگری است که «جمع کثرت» و «قله» هر کدام را میشود به جای دیگر به کار برد. بنابراین در اینجا آزادیم که اقراء بیاوریم یا قروء بیاوریم.
بررسی کلام قاضی درباره «جمع کثرت» در آیه و پاسخ محقق
بعد قاضی مطلبی گفته است که آن مطلب را میخواهد نقل کند؛ قاضی خواسته بیان کند که «جمع کثرت» در اینجا مناسبتر است، لذا خدا هم قروء گفته است. دلیلش این است که تمام مطلقات ذات اقراء در اینجا مرادند، و تمام مطلقات ذات اقراء زیادند، پس جا دارد که در موردشان «جمع کثرت» به کار ببریم. این کلام قاضی است. مرحوم محقق این کلام را سه جور معنا میکند: در دو معنا اشکال میکند، یعنی بر قاضی اشکال میکند، در یک معنا میگوید حرف قاضی درست است ولی این معنا تکلف دارد.
معنای اول این است که مراد از اینکه میفرماید ﴿وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ﴾[28] ، مراد از مطلقات «کلّ مطلّقة مطلّقة»[29] باشد. درست است که تعدادشان کثیر است، ولی در اینجا واحد واحد حساب میشود؛ «کلّ مطلّقة مطلّقة» در آن حساب میشود. پس کثرت تعداد مطرح نیست؛ بنابراین آن استحسانی که شما کردید و گفتید «جمع کثرت» در اینجا مناسب است یا مناسبتر است، این درست نیست.
معنای دیگری میکنند برای این آیه، نه برای مطلقات؛ مطلقات را معنا کردند به «کلّ مطلّقة مطلّقة». معنای دیگری که برای آیه میکنند این است که... یعنی توجه دیگری که به آیه میکنند، میگویند آیه دارای کلمه ﴿ثَلَاثَةَ﴾[30] است. و چون ﴿ثَلَاثَةَ﴾ اضافه شده به ﴿قُرُوءٍ﴾، پس بیش از سه تا مراد نیست. کثرتی را که شما، که قاضی هستید، آوردید از کجا آوردید؟ معنای سوم هم به وقت درس نمیرسد.
«قال القاضی ولعلّ الحکم لمّا عمّ المطلّقات»[31] ذات الأقراء، حکمی که خداوند کرده است که ﴿يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ﴾[32] تا آخر است، شامل تمام مطلقات ذات اقراء میشود، چون شامل همه میشود «تضمّن»[33] این آیه معنای کثرت را، یا «تضمّن» این صیغه مطلقات معنای کثرت را، «فحسُن بناؤها»؛ پس نیک شد بنای آن «جمع کثرت». پس نیک شد بنای آن «جمع کثرت»، یعنی الان جای «جمع کثرت» است. چرا؟ چون مطلقات کثیراند.
مرحوم محقق جواب میدهند، میفرمایند که فیه مناقشة: إذ لا شکّ که مراد از مطلقات، مراد از حکم بر مطلقات، حکم «علی کلّ مطلّقة مطلّقة» هست؛ حکم به این است که عدّتها قروء. بر هر مطلقهای حکم میکند به اینکه عدهاش قروء است.
نه همه مطلقات را جمع کرده باشد و یک حکم، حکمی که کثیر باشد صادر کرده باشد! بر هر مطلقهای گفته سه قرء. پس سه قرء درباره یک نفر است؛ نمیتوانید تکثرش بگیرید و بگویید «جمع کثرت» آمده به خاطر این کثرت. هر یک نفر یک نفر ﴿ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ﴾[34] ؛ یعنی این ﴿ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ﴾ «جمع کثرت» در مورد یک نفر به کار رفته است، نه در مورد افراد کثیر. آخر شما چطور میتوانید بگویید مناسبت دارد این یک نفر با «جمع کثرت»؟
«لا شکّ أنّ المراد الحکم علی کلّ مطلّقة مطلّقة»[35] حکم میکنیم «بأنّ عدّتها قروء» وهو ظاهر، «فلا ینفع کثرتهنّ»، کثرت زنها فایده ندارد و استفاده ندارد. کثرت قروء را باید شما ملاحظه کنید، نه کثرت زنها را.
«وأنّ القروء أطلق علی الثلاثة التی أضیفت إلیها»؛ یعنی قروء حمل بر ثلاثه میشود، ثلاثهای که اضافه شده به قروء، «وهی» و این ثلاثه «تمیّزها»، یا این قروء تمییز آن ثلاثه را، «تمییز عدد» است دیگر؛ قروء «تمییز عدد» است، بنابراین باید سه را تربص کنیم، «فلیس ما یطلق علیه إلّا ثلاثة».
آنچه که بر آن اطلاق میشود... آنچه که بر هر مطلقهای واجب میشود، ثلاثه قرء است. «فلا یحسن وجودها فی أفراد کثیرة من النساء». شما گفتید حالا که در افراد کثیره یافت میشود، پس خوب است که «جمع کثرت» آورده بشود؛ ایشان میفرماید «فلا یحسن وجودها فی أفراد کثیرة من النساء».
«ولعلّ مقصوده» معنای بعدی است که مرحوم محقق میخواهد عبارت قاضی را با آن معنا کند. میفرماید که شاید قاضی مرادش این باشد که هر زنی سه قرء دارد، وقتی تعداد زنها زیاد بشود تعداد ثلاثة قروء زیاد میشود؛ چون تعداد زیاد میشود، جای «جمع کثرت» هست.
«ولعلّ مقصود» قاضی این باشد که «إذا جاز الحکم... فی کثیر من النساء»؛ وقتی این حکم یعنی حکم طلاقی که در این آیه آمد... نه، عده، در کثیر از نساء حاصل باشد، «فصار أفراد الثلاثة الأقراء کثیرة»؛ نه ثلاثه افرادش کثیر میشود، ثلاثة اقراء داشتن کثیر میشود تعدادش.
«فیوجد أفراد... فوُجد أفراد الجمع الکثرة فیه باعتبار أفراده»؛ «جمع کثرت» در این قول جمع شده به اعتبار افرادش، و «فحَسُنَ» که کثرت آورده بشود. چرا؟ چون درست است که هر فردی سه قرء است، ولی وقتی افراد را شما ملاحظه میکنید با هم، قرءها کثیر میشوند.
چون کثیر میشوند جا دارد که «جمع کثرت» برایشان به کار ببرد. این توجیهی است که برای کلام قاضی میکنیم ولی میفرماید «وفیه تکلّف». بقیهاش را بگذاریم برای جلسه بعد.