92/06/06
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی حکم رجوع به زن در دوران عده با هدف اضرار به او (بررسی آیات طلاق)/ احکام عده زن/آیات الاحکام

موضوع: آیات الاحکام/ احکام عده زن/ بررسی حکم رجوع به زن در دوران عده با هدف اضرار به او (بررسی آیات طلاق)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
زبده البیان، صفحه ۷۴۰، سطر سوم:
﴿وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ﴾[1] «أمر للشهود بإقامة الشهادة عند الاستشهاد و الحاجة لله، لا لغرض آخر، مثل رضا المشهود له، و محبته، و بغض المشهود علیه»[2] .
در آیاتی که مربوط به طلاق بود بحث میکردیم. اولین آیه، این قسمتش را اکنون داریم مطرح میکنیم که: ﴿وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ﴾[3] .
این عبارت نشان میدهد که در وقتی که احتیاج به اقامه شهادت هست، اقامه شهادت واجب است؛ چون دارد دستور میدهد که ﴿وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ﴾؛ یعنی حالا که شما رفتید آن اتفاقی را که افتاده مشاهده کردید، یعنی تحمل شهادت برایتان حاصل شد، در وقت حاجت بروید این شهادت را ادا کنید.
بعضیها احتیاط میکنند و شهادت نمیدهند؛ احتیاط آن طرفش است. اگر شما رفتید و همهچیز را دیدید، چرا شهادت نمیدهید؟ دستور داریم که ﴿وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ﴾. اقامه شهادت و ادای شهادت واجب است؛ پس باید شهادت داد. بله، اگر در تحمل شهادت شک دارید و نمیدانید درست دیدید یا نه، خب آن حرف دیگری است؛ ولی اگر شهادتتان را درست تحمل کردید، ادا کردنش برایتان واجب میشود.
بعد میفرماید: ﴿لِلَّهِ﴾؛ یعنی شهادت را هم که اقامه میکنید، قربةً الی الله باشد؛ نه به خاطر اینکه این مشهودٌله دوستت است، یا آن مشهودٌعلیه دشمنت است. به این جهت اقامه شهادت نکنید، بلکه شهادت را برای خدا اجرا کنید و ادا کنید.
مرحوم محقق میفرماید: از اینجا به دست میآید که باید شهادت صادقانه باشد. اگر شهادت لله است، باید صادقانه باشد. به هر حال، شهادت یک وقت به خاطر نفع رفیقِ آدم است، آنجا ممکن است آدم دروغ بگوید که آن رفیقش نفعی ببرد؛ ولی هرگاه شهادت لله اقامه بشود، حتماً صادقانه خواهد بود. بنابراین این ﴿وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ﴾ علاوه بر اینکه در شهادت قصد قربت را شرط میکند، صدق را هم شرط میکند؛ با همین کلمه ﴿لِلَّهِ﴾ گفتن، صدق شهادت هم اعتبار میشود.
بعد ایشان میفرماید: حالا اگر کسی صادقانه شهادت داد، ولی قصد تقرب نداشت؛ رفیقش بر حق بود، رفت به نفع رفیقش هم شهادت داد، ولی غرضش این نبود که خدا راضی بشود، غرضش این بود که رفیقش راضی بشود، شهادت دروغ هم نداد، شهادت صادقانه داد؛ در اینجا میفرماید که شهادتش باطل نیست، ولی آن ثوابی که خداوند برای ادای شهادت وعده داده، به او نمیرسد. در هر عملی هم چنین است؛ خداوند بر عملی وعده ثواب میدهد، ما آن عمل را «قربةً الی الله» اگر انجام بدهیم، به ثوابش میرسیم، اگر انجام ندهیم به ثوابش نمیرسیم.
گاهی از اوقات میشود که ما شریک برای خدا قائل میشویم، یعنی ریا میکنیم. آنجا نه تنها ثوابی که وعده داده شده است از ما سلب میشود و ما محروم میشویم از آن ثواب، بلکه عقاب آن ریا هم که نوعی شرک است بر ما وارد میشود. اینطور نیست که هر جا ما کاری را لله انجام ندادیم فقط امتیازی را از دست داده باشیم، چه بسا که مشکلی هم که عبارت از عقاب است برایمان پیدا شده باشد.
بنابراین باید سعی کنیم که کار لله باشد؛ هم صادقانه، هم لله. اگرچه از این آیه هر دو با هم فهمیده میشود، ولی ما میتوانیم بینشان تفکیک بیندازیم: صادق باشد، لله نباشد؛ ولی به ما گفته میشود که سعی کنید تفکیک هم نیندازید، هم صادقانه باشد و هم لله.
صفحه ۷۴۰، سطر سوم: ﴿وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ﴾. میفرماید این جمله «أمر للشهود»[4] ، امر است به شاهدها؛ امر است به اینکه بروید اقامه شهادت بکنید «عند الاستشهاد و الحاجة»، در وقتی که از شما طلب شهادت میشود—استشهاد یعنی طلب شهادت—و در وقتی که حاجت برای شهود هست.
بعد از «الحاجة» وقف کنید؛ «لِلَّهِ» را متعلق به «الحاجة» نکنید. گذشته از اینکه معنا خراب میشود، اصلاً خلاف عقیده هم هست. مگر میشود حاجت برای خدا باشد؟ «و الحاجة لله» یعنی حاجت برای خدا باشد؛ هیچوقت خدا حاجت ندارد.
پس «لِلَّهِ» را جدا کنید از «الحاجة»؛ متوقفش کنید به «الشهادة» یا به «اقامة الشهادة»؛ متعلقش کنید به آنجا. امر است که شهود در وقت حاجت و در وقت استشهاد، اقامه شهادت کنند لله، «لا لغرض آخر».
غرض آخر را مثال میزند: «مثل رضا المشهود له»؛ برای مشهودٌله شهادت میدهد تا او را راضی کند. «و محبته»؛ یا محبت به مشهودٌله دارد.
غرضش هم راضی کردن او نیست؛ چون محبت دارد، شهادت به نفع او میدهد و در ضمن او هم راضی میشود؛ نه برای راضی کردن او، بلکه برای محبت داشتن به او که نتیجهاش راضی کردن هم هست.
سوم: «و بغض المشهود علیه»؛ شهادت میدهد چون نسبت به مشهودٌعلیه ناراحتی دارد، شهادت میدهد که آن ناراحتیاش جبران بشود، بغضش بالاخره اشباع بشود.
«و بالجملة لا بد من کونها لله»؛ باید این شهادت لله باشد، مثل سایر اعمال و افعال تعبدی که باید لله باشد. البته توصلیها هم میتوانند لله باشند، ولی اینطور نیست که بگوییم باید لله باشد.
«لعل فیه»؛ یعنی در این قول خداوند یا در این اعتبارِ قصد قربت در شهادت، اشاره به «ترغیب علی الصدق فی الشهادة» است؛ یعنی میخواهد ما را وادار کند یا بالاخره در ما ایجاد کند این تشویق را که صدق در شهادت خوب است و ما هم سعی کنیم که صادق در شهادت باشیم.
«لعل فیه»؛ یعنی در این قول خداوند اشاره است به ترغیب بر صدق در شهادت؛ یعنی میخواهد رغبت در صدق در شهادت در ما ایجاد کند که ما صدق در شهادت را رعایت کنیم.
«فإنها»؛ از کجا میگویید که صدق در شهادت از «لِلَّهِ» استفاده میشود؟ «فإنها»، یعنی شهادت لله است، و چیزی که لله است بهطور کلی: «لا یفعل الکذب و الإیقاع علی غیر ما هی علیه»؛ «فلا یفعل الکذب و الإیقاع علی غیر ما هی علیه».
نباید دروغی انجام شود و ایقاع بر غیر ما هی علیه واقع شود؛ یعنی شهادت... ایقاع کنیم شهادت را بر غیر آن چیزی که این شهادت بر آن چیز است؛ یعنی مطابق آنچه تحمل کردیم شهادت ندهیم.
وقتی کار، کاری است خدایی و مربوط به خداست، نباید در آن دروغ گفته بشود و نباید هم بر غیر آنچه که در واقع اتفاق افتاده انجام بگیرد.
خب، مطلب بعدی که من از خارج عرضش کردم این است که حالا فرض کنید رعایت صدق را کرد و شهادت صادقانه داد؛ اگر قصد قربت نداشته باشد ثواب نمیبرد، بلکه احتمال هم دارد عقاب بشود اگر قصد قربت نداشتنش به معنای ریا کردن باشد.
«و الظاهر أنه علی تقدیر الصدق»؛ یعنی بر فرضی که شهادتش شهادت صادقانه باشد، اگر شهادت مشوب باشد به اغراض دیگری، نه غرض الله، نه «قربةً الی الله» باشد، بلکه مشوب و مخلوط باشد به اغراض دیگری، «یحصل غرض المشهود له». در این صورت که صادقانه دارد شهادت میدهد، ولو غرضش الله نیست، غرض مشهودٌله حاصل میشود؛ یعنی مشهودٌله به نفعش شهادت داده شده و به نفعش هم حکم میشود.
«و تصح»؛ این شهادت هم تصحیح میشود. پس شهادت صحیح است، ولی یک چیزی صحیح نیست، یک چیزی تکمیل نیست: «دون ما وعد الله علی الشهادة للشاهد»؛ آنی که خداوند به شاهد وعده داده که اگر شهادت بدهی بر شهادت تو چنین جزایی را مترتب میکنم، این وعده لازم نیست حاصل بشود.
«یحصل»؛ غرضی که به خاطر آن شهادت داده شده است حاصل میشود؛ یعنی مثلاً فرض کنید طلاقی که به خاطرش شهادت داده شده حاصل میشود. و «تصح»؛ آن شهادت هم صحیح است. «دون ما وعد الله»؛ ولی آن پاداشی که خداوند بر شهادت به شاهد وعده داده است، آن حاصل نمیشود و وعدهها تحقق پیدا نمیکند؛ بلکه نه تنها احتمال دارد که وعده تحقق پیدا نکند، بلکه احتمال دارد که عقاب هم بر این شخص شاهد وارد بشود.
عرض کردم با اینکه صادقانه دارد شهادت میدهد، باز هم عقاب میشود به خاطر اینکه شاید قصد ریا کرده است، و قصد ریا نوعی شرک و حرام است.
«و یفهم اعتبار القصد بمثل هذه الآیة فی العبادة»؛ فهمیده میشود که در عبادت، از این آیه و مثل این آیه فهمیده میشود که در عبادت، قصد شرط است. اصل قصد را از این آیه میفهمیم، «لا النیة المعتبرة عند الفقهاء»؛ ولی نیت معتبر عند الفقهاء را نمیفهمیم. پس از این آیه، اعتبار قصد فهمیده میشود، ولی اعتبار نیتی که معتبر عند الفقهاء است فهمیده نمیشود. بنابراین اگر کسی دلیل دیگری برای اعتبار نیت معتبر عند الفقهاء نداشته باشد، میتواند آن نیت معتبر عند الفقهاء را رد کند.
«و قریب منها الثانیة»؛ نزدیک به آیه اول، آیه ثانیه است که آیه ثانیه قول خداوند متعال است که چنین فرمود: ﴿وَ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾[5] .
اگر زنها را طلاق دادید و آنها نزدیک به انتهای مدت طلاق رسیدند—﴿فَبَلَغْنَ﴾ یعنی مشرف بر مدت شدند، نزدیک شد به اینکه عدهشان سر بیاید—﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ﴾؛ من در آیه قبل اینطور گفتم که معنا این نیست که اگر زنها به انتهای مدت طلاق رسیدند شما آنها را امساک کنید، یعنی به ایشان رجعت کنید یا رها کنید. مسلماً وقتی به انتهای مدت عده میرسند، دیگر نمیشود امساکشان کرد؛ نمیشود به ایشان رجوع کرد مگر با عقد جدید باشد.
پس این ﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ﴾ که اجازه مراجعت میدهد، نشان میدهد که مراد از ﴿بَلَغْنَ﴾، این نیست که به آخر عده برسند، بلکه منظور این است که نزدیک به آخر عده بشوند.
آن وقت است که شخص مخیر میشود:
یا صبر کند تا عده تمام بشود و این زن آزاد بشود،
یا اگر میخواهد او را در نکاح نگاه دارد، همین الان رجوع کند و نگذارد بعد از عده؛ که بعد از عده نمیتواند رجوع کند.
آن وقت هر دو حالت، چه بخواهد زن را امساک کند یعنی رجعت کند، چه بخواهد از زن مفارقت کند، در هر دو صورت باید با رفق و مدارا باشد و ﴿بِمَعْرُوفٍ﴾ باشد؛ یعنی با آن روشی باشد که شناختهشده عند العقل و الشرع است.
«و قریب منها الثانیة»[6] ، یعنی آیه ثانیه، که آیه ثانیه قول خداوند است که فرمود:
﴿وَ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾[7] ؛ یعنی یا نگاهشان دارید، ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ﴾، ترکشان کنید و رهایشان کنید که بروند.
آیه را معنا میکند: «أی إذا طلقتم أیها الأزواج نساءکم»[8] ، زنهایتان را طلاق دادید و عده شروع شد، «فقرب انقضاء عدتهن»، اول طلاق دادید، خب عده شروع شد؛ بعد نزدیک شد که این زمان عده منقضی بشود و تمام بشود، آن وقت ﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾[9] . این در صورتی است که... خب، بفرمایید.
«و البلوغ هنا بمعنی القرب»[10] ؛ ﴿فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ﴾[11] یعنی «فقربن أجلهن». بلوغ در اینجا به معنای قرب است؛ یعنی نزدیک به آخر مدت برسند، نه اینکه به آخر مدت رسیده باشند.
اجل یعنی آخر مدت؛ نه اینکه به آخر مدت برسند، بلکه نزدیک بشوند به آخر مدت. «یقال: بلغ البلد إذا قرب منه»[12] ؛ یعنی نمونه هم در لغت داریم که «بَلَغَ» به معنای «قَرُبَ» میآید.
ولی اجل، آخر مدت است. خب، ﴿فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ﴾[13] اگر به معنای رسیدن به آخر مدت عده باشد، آن وقت است که راه بسته میشود؛ راه بسته میشود و دیگر نمیشود امساک کرد. ولی اگر نزدیک شد به آخر مدت، آن وقت راه بسته نیست و میشود امساک کرد.
﴿فأمسکوهن﴾، «أی راجعوهن بمعروف»[14] ؛ «بمعروف» یعنی به معروف عند العقل. این ﴿بِمَعْرُوفٍ﴾[15] در کتاب ما ریز نوشته شده و در علامت هم نگذاشته است؛ این ﴿بِمَعْرُوفٍ﴾ آیه قرآن است و درشت نوشته میشود: «أی راجعوهن بمعروف»[16] .
معروف را معنا میکنیم: معروف یعنی آنچه عند العقل و الشرع است؛ یعنی آن چیزی که در نزد عقل و شرع شناختهشده و پسندیده است و قرار داده شده که از آن اطاعت بشود. آن معروف عند الشرع چیست؟
«مما یتعارف عند الناس». باید ببینیم پیش مردمی که این زن در میان آن مردم زندگی میکند، چه چیزی معروف به حساب میآید. در این بابها، در باب رجعت، چه چیزی معروف به حساب میآید؟
خب، معنای آیه این میشود: «أمسکوهن علی وجه أباحه الله»؛ اضافه کنید: «و أجازه العقل».
پرسش....
پاسخ: بله، قبلاً ﴿عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾[17] اینها را گفته بود؛ حالا دارد کلیتر میگوید.
«أی أمسکوهن علی وجه»[18] ای که «أباحه الله»؛ آن وجهی که خدا مباح کرده چیست؟ «من الأخذ علی وجه تقومون بمصالحها»؛ یعنی به امساک و ادامه زندگی با این زن اخذ کنید، بهطوری که «تقومون بمصالحها»، اقدام کنید به مصالح زن؛ «و بما یجب علیکم من حقوقها»، این عطف بر «مصالحها» است: «تقومون بمصالحها و تقومون بما یجب علیکم من حقوقها»؛ حقوق واجبهای که بر شما دارد، همهاش را تأمین کنید.
بعد عبارت قرآن میآید: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾. «سَرِّحُوهُنَّ» را معنا میکند: «أی اترکوهن حتی تنقضی عدتهن»؛ رهایشان کنید تا عدهشان تمام بشود و منقضی گردد، «فیکن أملک بأنفسهن»؛ اگر رهایشان کنید تا عدهشان تمام بشود، اینچنین میباشند که «أملک بأنفسهن»، یعنی اختیار نفسشان را در دست خودشان میگیرند و اختیاردار خودشان میشوند؛ چون دیگر آزاد شدند. تا کنون اختیاردار شوهرشان بود، از این به بعد که آزاد شدند دیگر در اختیار کسی نیستند.
﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا﴾[19] ؛ آنها را برای ضرر زدن نگه ندارید. برای ازدواج کردن نگه دارید؛ عیبی ندارد رجوع کنید، در آخر عده رجوع کنید به آنها، ولی برای زندگی کردن به ایشان رجوع کنید، نه برای آسیب رساندن به آنها.
البته از ﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ این تفسیری که ما گفتیم به دست آمد، منتها آیه دارد تصریح میکند: ﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا﴾. از ﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ معلوم شد که نباید ضرری باشد؛ این نهی از آن امر به دست آمد، اما آیه دارد تصریح میکند به این نهی. میگوید ﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا﴾ یعنی «لا تراجعوهن»[20] در زنهایتان «بدون رغبة فیهن»، «لا لرغبة فیهن»؛ یعنی یک وقتی رجوع به خاطر رغبت است، یعنی میخواهد واقعاً زندگی کند، خب آن عیبی ندارد. یک وقت نه، رجوع به خاطر رغبت نیست، بلکه به خاطر اذیت است؛ میخواهد این زن را اذیت کند، لذا رجوع میکند. اذیت کردنشان هم به این صورت است که تا نزدیک به پایان عده میرسد، رجوع میکند که این زن نتواند برود ازدواج کند.
دومرتبه طلاقش میدهد، و باز هم صبر میکند که عده نگه دارد؛ بعد تا نزدیک به آخر عده شد، دوباره رجوع میکند و بعد طلاق میدهد. خب، توجه میکنید طلاق میدهد و بعد عده شروع میشود، که عده را طولانی میکند؛ مثلاً عده میخواست سه ماه بشود، میشود نه ماه. و قصدش هم اضرار است؛ اضرار به زن.
«و لطلب الإضرار بهن»؛ این ﴿ضِرَارًا﴾[21] را دارد معنا میکند؛ ﴿ضِرَارًا﴾ را به معنای «لطلب الإضرار»[22] معنا میکند تا مفعولله بشود. بعد میگوید: «أو مضرین»؛ ﴿ضِرَارًا﴾[23] را «مضرین»[24] معنا میکند تا حال بشود.
یعنی آنها را به خاطر اینکه ضرر به ایشان بزنید امساک نکنید، یا آنها را امساک نکنید در حالی که به آنها ضرر میزنید. «فهو نصب»؛ یعنی ﴿ضِرَارًا﴾[25] منصوب است، همانطور که ملاحظه میکنید. اما منصوب بودنش یا «علی العلة»[26] است، یا «علی الحال» است. علت است یعنی مفعولله، چون مفعولله منصوب است؛ یا چون حال است.
بله، «و الضرار بتطویل العدة». ضرری که طلاقدهندگان میتوانند به زنشان وارد کنند چه نوع ضرری است؟ میفرماید: ضرر این است که عده را طولانی کنند؛ عده را طولانی کنند به همان بیانی که گفتم.
«کما روی أنه کان الرجل یطلق المرأة و یترکها»؛ زنش را طلاق میداد و او را رها میکرد، «حتی تقرب انقضاء عدتها»، تا وقتی نزدیک تمام شدن عده آن زن میرسید، «ثم یراجعها»، رجوع میکرد، «لا عن حاجة»؛ هیچ حاجتی هم به زن نداشت، فقط میخواست این زن را اذیت کند. «ثم یراجعها لا عن حاجة». «لا عن حاجة»، یعنی حاجتی نداشت، «لکن لتطول العدة»؛ به خاطر حاجت رجوع نمیکرد، بلکه «لتطول العدة» رجوع میکرد، میخواست عده طولانی بشود. «فهو الإمساک ضراراً».
خب. ﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا﴾[27] ؛ آنها را نگه ندارید به خاطر ضرر زدن به ایشان. ﴿لِتَعْتَدُوا﴾، یعنی «لتظلموا»[28] ؛ یعنی به خاطر ستم کردن بر آنها، یا به خاطر مجبور کردن آنها به افتداء... «إلی الافتداء»؛ «افتداء» است نه «اقتداء»، کتاب ما «اقتداء» نوشته بود.
یعنی شما بخواهید امساک را طولانی کنید تا بر آنها ظلم وارد کنید، این یک مطلب؛ یا آنها را مجبور کنید به فدیه دادن، یعنی مثلاً بخشی از مهرشان را ببخشند، یک چیزی به شما بدهند که مثلاً جبران مهر و امثال مهر اگر هست بشود. این کارها را نکنید؛ نه ظلم به آنها بکنید، و نه آنها را مجبور کنید که از مهریهشان یا از مالشان دست بردارند.
﴿وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾[29] ؛ هر کس که اینچنین عمل کند، به خودش ستم کرده است، نه به زنش.
به خودش ظلم کرده چون نفسش را در معرض عقاب الهی قرار داده است. به زن هم ظلم کرده است، ولی در واقع چون ظلمی که خودش به خودش کرده بیش از ظلمی است که به زن کرده، لذا آن را تذکر دادهاند.
ظلمی که به خودش کرده این است که خود را در معرض عقاب قرار داده است. ﴿وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾، چه جوری به خودش ظلم کرده است؟ «بتعریضها لعقاب الله»[30] ؛ چون در معرض عقاب خدا قرار داده این نفسش را.
﴿وَ لَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا﴾[31] ...
پرسش: آیا در اینجا اشاره به این است که دو عقاب به حسابش میآید؟ یکی به جهت ضرر زدن به زن و یکی به جهت اینکه به خودش هم ظلم میکند؟ یعنی شدت عقاب را مطرح میکند؟
پاسخ: دو عقاب میآید؟ شاید؛ ولی خب عبارت صراحتی در این مطلب ندارد. فقط میفهماند اگر تو به زن ظلم کردی، در واقع به خودت ظلم کردی؛ چون خودت را در معرض عقاب گذاشتی. آن طرف، تقریباً اگر هم به او ظلم شده، ظلم دنیایی شده و مشکل دنیایی پیدا کرده است؛ تو برای خودت مشکل آخرتی درست کردی که بدتر از ظلم اوست. از اینجا میتوانیم شدت را استنباط کنیم.
پرسش: ظلم به زن یک عقاب دارد و ظلم به نفس هم عقاب دارد، یعنی هر دو عقاب دارد؟
پاسخ: اینکه هر دو عقاب داشته باشد بعید است؛ دومیاش عقاب جداگانه ندارد. دومیاش همان عقاب است؛ ظلم به نفس یعنی نفس را در معرض عقاب قرار دادن. در واقع دو تا عقاب اصلاً نیست چنین چیزی.
﴿وَ لَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا﴾؛ آیات خدا را به شوخی و مسخره نگیرید. معنای این چیست؟ «أی جدوا فی الأخذ»[32] ، یعنی اخذتان را جدی قرار بدهید. حالا چه اخذ به معنای رجعت در زن باشد، چه به هر معنای دیگر.
«و اعملوا بآیات الله»، به آیات خدا عمل کنید، «و ارعوها حق الرعایة»، یعنی آیات را رعایت کنید، حق کامل رعایت کردن. «و إلا»، اگر این دستوراتی که گفتیم اجرا نکنید، جدیت نداشته باشید، رعایت حق خدا را نداشته باشید، «فقد اتخذتموها هزواً و لعباً».
اگر جدیت نداشته باشید، خب در مقابل جدیت، هزو است دیگر؛ پس هزو خواهید داشت و لعب خواهید داشت. «یقال لمن لم یجد فی الأمر: إنما أنت لاعب»؛ این هم شاهد بر اینکه اگر جدیت نباشد، لعب هست؛ وقتی کسی جدیت نمیکند میگویند تو داری بازی میکنی.
بعد: ﴿وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ﴾[33] ؛ یاد بیاورید که خدا بر شما نعمت داد. به چه نعمت داد؟ «بالإسلام و بنبوة محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)[34] ؛ که این «بالإسلام» و «بنبوة»، هر دو متعلق هستند به «نعمت». نعمتی که خدا به شما داد بهوسیله اسلام و نبوت پیغمبر بود؛ شما این نعمتها را یاد بیاورید.
﴿وَ مَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَ الْحِكْمَةِ﴾[35] ؛ این ﴿وَ مَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَ الْحِكْمَةِ﴾ یعنی «واذکروا»؛ «واذکروا نعمت الله و اذکروا ما أنزل علیکم من الکتاب و الحکمة». کتاب و حکمت را معنا میکند: کتاب «من القرآن»[36] ، حکمت «من السنة».
پرسش: در آیه، قرائت به صورت «أَنزَلَ» است یا «أُنزِلَ»؟
پاسخ: من چه خواندم؟ «ما أَنزَلَ علیکم»؟ من «أَنزَلَ» خواندم یا «أُنزِلَ»؟ ﴿وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَ الْحِكْمَةِ﴾[37] ؛ حالا یادم نیست «أَنزَلَ» درست است یا «أُنزِلَ». کتاب ما هیچ اعرابی ندارد.
شما اگر «أَنزَلَ» نوشته شده، خب شاید آن درست باشد، نمیدانم. من «أُنزِلَ» الان خواندم، باید مراجعه بشود. چون در جمله قبل «الله» ذکر شده است، جا دارد که اینجا را «أَنزَلَ» بخوانیم. بله خب، «أَنزَلَ» است دیگر؛ وقتی اعراب گذاشته «أَنزَلَ»، این کتاب اعراب نداشته، معلوم میشود من اشتباه خواندم.
بله، ﴿من الکتاب و الحکمة﴾ را تفسیر میکند، میگوید «من القرآن و السنة»[38] . کتاب را عبارت میگیرد از قرآن، و حکمت را عبارت میگیرد از سنت.
خب حالا سؤال میشود: ما متذکر نعمت بشویم یعنی چه؟ متذکر «ما أنزل علیکم من الکتاب و الحکمة» بشویم یعنی چه؟ متذکر شدن نعمت را میگوید یعنی شکر کنید: «و ذکرها مقابلتها بالشکر»؛ «ذکرها»، یعنی ذکر نعمت عبارت است از اینکه این نعمت با شکر مقابله شود، یعنی در مقابل این نعمت شکر کنیم.
«و القیام بحقهما»؛ یعنی و ذکر ما أنزل علیکم. آنجا گفت «و ذکر نعمت»، مقابله به شکر است؛ حالا در اینجا تقدیر میگیرد: «و ذکر ما أنزل علیکم من الکتاب و الحکمة»، «قیام بحقهما و العمل بهما» است. که ضمیر «بحقهما» و «بهما» به کتاب و حکمت برمیگردد؛ ضمیر «ها» در «ذکرها» به نعمت برگشت. پس ذکر نعمت، مقابله کردن نعمت است با شکر؛ ذکر «ما أنزل علیکم»، قیام به حق این «ما أنزل علیکم»—یعنی قرآن و حکمت است—و عمل به اینهاست؛ قیام به حق اینها و عمل به اینها.
البته قیام به حق، شاید کسی بگوید همان «العمل بهما» است؛ ممکن هم هست کسی بگوید بیش از این است. قیام به حق یعنی هم احترام گذاشتن مثلاً، هم عمل کردن؛ هم شاید چیزهای دیگر مثلاً به مردم رساندن و امثال ذلک، حالا قیام به حق، حق هر چه هست. مثلاً ایمان باشد، عمل باشد؛ عمل را بعداً گفته است، قیام به حق یعنی ایمان به حق.خب، روشن شد این مطلب.
﴿يَعِظُكُمْ بِهِ﴾[39] ؛ این مطالبی که گفته شد، به عنوان موعظه به شما گفته شد. ﴿يَعِظُكُمْ بِهِ﴾، خداوند موعظه میکند شما را ﴿به﴾، یعنی «بما أنزل علیکم من الوعظ»[40] ...
این موعظههایی که در اینجا یا در قبل میشود، همه را خدا برای شما نازل کرده است که خواسته شما را موعظه کند تا از خطاها دست بکشید.
﴿وَ اتَّقُوا اللَّهَ﴾[41] ؛ «أی معاصیه»[42] ؛ از خدا پرهیز کنید، یعنی از معاصی خداوند پرهیز کنید. «معاصیه» بدل است از «الله».
حالا اگر کسی اینطوری معنا کند: «به خاطر خدا پرهیز کنید از معاصیاش»، البته عبارت این نیست؛ ولی خب اگر اینطور معنا کند، دیگر «معاصیه» میشود مفعول، نه بدل.
﴿وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾[43] ؛ این ﴿وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ حالت تهدید دارد؛ یعنی خدا همهچیز را میداند، اگر خلاف بکنید همه را میداند و جزایتان هم به جا میرسد؛ به مناسبت و در وقتش جزایتان را میدهد. ﴿وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾، این تهدید است و تأکید است برای وعظی که در آیه آمده بود: ﴿يَعِظُكُمْ بِهِ﴾.
«فدلت»[44] ، خب آیه بر چند چیز دلالت کرده است: این آیه ثانیه که از ﴿وَ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ...﴾ [45] شروع شد تا ﴿وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ ادامه پیدا کرد، این مطالب را دارد و این دلالتها را دارد: تهدید و تأکید بر وعظ را که گفتیم.
«فدلت علی وجوب الرجعة»[46] ؛ آیه دلالت میکند بر اینکه رجعت واجب است؛ امساک هم واجب است، امساک و معاشرت هم واجب است؛ اما نه خود رجعت واجب باشد و نه خود امساک واجب باشد، بلکه «بالمعروف» بودنش واجب است. یعنی باید رجعت به معروف باشد، امساک به معروف باشد، و معاشرت هم به معروف باشد؛ احتیاجی به معنا کردن اینها نیست.
«أو ادبار التسریح و الترک والإحسان»؛ یا امساکشان کنید و با آنها به معروف معاشرت کنید، یا رهایشان کنید و ترکشان کنید با احسان و نیکی و نه با ضرر. این یک مطلب؛ «فدلت» بر این مطلب هست.
«و علی النهی»، یعنی و دلت این آیه بر نهی؛ نهی از امساک ضراری، چون گفت ﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا﴾[47] .
پس دلالت کرد بر وجوب رجعت و امساک به اینکه فرمود: ﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾؛ و دلالت کرد بر نهی از امساک ضراری به اینکه فرمود: ﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا﴾.
چرا ﴿وَ لَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا﴾ را تأکید کرد؟ چرا آورد؟ «تأکیداً للتحریم»[48] ؛ تحریمی که از ﴿فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ فهمیده شده بود، آن تحریم را تصریح کرد: «تأکیداً للتحریم بعد أن علم ضمناً»؛ ضمیر «علم» به نهی برمیگردد. بعد از اینکه ضمناً نهی معلوم شد... یعنی آیه تصریح به نهی نکرده بود، بلکه قبلاً ضمناً نهی بود، حالا دارد تصریح به نهی میکند: «بعد أن علم ضمناً».
«و علی»، یعنی «و دلت علی»؛ تا کنون دو دلالت را گفتیم، حالا دلالت سوم: «و علی أن فاعل العدوان ظالم لنفسه»؛ چون فرمود ﴿وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾[49] ، معلوم میشود کسی که ظلم میکند، در واقع به خود ظلم میکند؛ چون فردا تمامی این ظلمها تبدیل به عقاب میشود.
«و علی»[50] ، یعنی «و دلت هذه الآیة» بر اینکه فاعل عدوان، ظالم لنفسه است؛ اگر کسی ظلم کند، در واقع به خودش ظلم کرده است.
«و علی»، یعنی «و دلت علی»، آیه دلالت کرده است بر اینکه حرام است آیات خدا را هزواً اخذ کنیم، یعنی به شوخی و مسخره بگیریم؛ «و عدم الجد فی فعل الأوامر و ترک المناهی»، و حرام است جدیت نداشته باشیم در فعل اوامر و ترک مناهی؛ اینها حرام است. حرام است اخذ آیات هزواً، و حرام است عدم الجد در جایی که باید جدیت به خرج داد و نباید مطلب را به شوخی گرفت.
خب، «فی فعل الأوامر و ترک المناهی»؛ چه آنجایی که امر رسیده باشد و چه آنجایی که نهی رسیده باشد.
«و علی»، یعنی و «دلت» «علی وجوب شکر نعمة الله»؛ که فرمود: ﴿وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ﴾[51] .
بله، بر چه چیز دلالت کرد آیه؟ آخر سر: «و العمل بالکتاب و السنة»[52] . آخر هم به این امر اعتقادی: که باید علم داشته باشید «بأن الله عالم بکل شیء». پس دلالت کرد بر اینکه باید عمل کنید به کتاب و سنت، و دلالت کرد بر اینکه باید علم داشته باشید ﴿بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾[53] .
پس این آیه دلالتهای متعددی دارد که دلالتهایش را، بعضیهایش را یا همهاش را گفتیم. آیه سوم بماند برای جلسه بعد.