92/06/03
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی استثناء اخراج زن از خانه در زمان عده/ سکنی و عدم اخراج زن از خانه در زمان عده /آیات الاحکام

موضوع: آیات الاحکام/ سکنی و عدم اخراج زن از خانه در زمان عده / بررسی استثناء اخراج زن از خانه در زمان عده
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تفسیر استثناء در آیه طلاق و احکام اخراج مطلقه
زبدة البیان، صفحه ۷۳۶، سطر پنجم: ﴿إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ﴾[1] ، مستثنی عن الاول، ای الا ان تفعل المرأة فاحشة ظاهرة او مظهرة[2] .
در آیهای که میخواندیم، دستور داده شده بود که مطلقه را از بیتش خارج نکنید و او هم از بیت خارج نشود. حالا استثنایی میآید: ﴿إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ﴾[3] . این استثنا از اولی است یا استثنا از دومی؟ استثنا از ﴿لَا تُخْرِجُوهُنَّ﴾ است که اولی است، یا استثنا از ﴿لَا يَخْرُجْنَ﴾ است که دومی است؟
ابتدا ایشان میفرماید که استثنا از اول است؛ یعنی استثنا از ﴿لا تخرجوهن﴾ است. بعد در یازده یا دوازده سطر بعد میگوید: «و يحتمل الاستثناء عن الثاني»[4] ، یعنی احتمال دارد که استثنا از ﴿لا یخرجن﴾[5] باشد.
هر دو احتمال را طرح میکند؛ منتها احتمال اینکه مستثنایی از اولی باشد، در نظرش قویتر است و بحث را در آن بیشتر ادامه میدهد.
پس الان بحث ما در این است که: خارجشان نکنید، مگر اینکه اتیان کنند به فاحشه مبینه. ﴿لا یخرجن﴾ را مطرح نمیکنیم، بعد در آخر ﴿لا یخرجن﴾ را هم مطرح میکنیم انشاءالله.
معانی فاحشه مبینه
خب، حالا آن فاحشهای که مجوز اخراج میشود چیست؟ در ابتدا میگویند: «قيل: هي أن تبذو على الزوج»[6] .
بعد در هشت سطر بعد میگویند: «أو أن تزني و تفعل ما يوجب حدها»[7] . بعد در دو خط بعد از آن هشت سطر بعد، میگوید: «و يحتمل كون الفاحشة مطلق المعصية»[8] .
سه احتمال در اینجا نقل میکند درباره فاحشه، که فاحشه چیست:
یکی احتمالی است که اول میگوید «تبذو علی الزوج» و تؤذیه و تؤذی اهله؛ یکی هم «تزنی و تفعل ما یوجب الحد»؛ یکی هم «مطلق المعصیة».
اولین معنایی که میکند این است که فحاشی کند بر زوج و اذیت کند اهل خانه را. دیگر میبینند که به حرج افتادهاند، بیرونش میکنند؛ چون حرج نفی میشود.
این بالاخره ساکنین خانه یا آن شوهر، به حرج میافتد بر اثر این رفتاری که این زن میکند. چون حرج منفی است، پس اخراج که دافع حرج است، مجاز است.
قول دوم هم یا احتمال دوم این است که زنا کرده باشد یا کاری که احتیاج به اجرای حد دارد انجام داده باشد؛ خب میبرندش بیرون از خانه برای اینکه اجرای حد کنند. حالا برمیگردانندش یا برنمیگردانندش، سر برگشتنش هم حرف است.
احتمال سوم این است که معصیت بکند، هر چیزی؛ مطلق معصیت باعث میشود که بتوانند از خانه اخراجش کنند.
این سه احتمال را ذکر میکند. در این بین هم قولی از قاضی نقل میکند که انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
صفحه ۷۳۶ رسیدیم سطر پنجم: ﴿إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ﴾[9] میفرمایند: این مستثنا است از اولی، یعنی از ﴿لَا تُخْرِجُوهُنَّ﴾؛ از اول یعنی از آن نهی اول، چون دو نهی داشتیم: یکی ﴿لَا تُخْرِجُوهُنَّ﴾ بود، یکی هم ﴿لَا يَخْرُجْنَ﴾ بود.
حالا این را استثنا میگیریم از آن اولی: «أَيْ: إِلَّا أَنْ تَفْعَلَ الْمَرْأَةُ فَاحِشَةً ظَاهِرَةً أَوْ مُظْهَرَةً»[10] . مگر اینکه زن کار بدی انجام بدهد که آن کار بد ظاهر بوده یا بعداً ظاهر شده است.
مثلاً فرض کنید که رفتوآمد با مرد میکند، خب این ظاهر است. یا مخفیانه مرتکب زنا میشود، بعداً روشن میشود. فحش میدهد، این ظاهر است.
کار مثلاً بد میکند، شراب میخورد، کاری میکند که اجرای حد لازم دارد، این را مخفی انجام میدهد ولی به طوری اتفاقاتی میافتد، ظاهر میشود.
میفرمایند فرق نمیکند، چه ظاهر باشد چه ظاهر بشود. کلمه مبینه شامل هر دو میشود: مبین باشد بذات، یعنی بیّن یعنی ظاهر؛ یا مبین باشد به وسیله اتفاقاتی که میافتد، یعنی مظهر. فاحشهای را که ظاهر است یا مظهر است اتیان کند؛ اگر اتیان کرد، از خانه میشود اخراجش کرد.
«قيل: هي»، یعنی این فاحشه، «أن تبذو على الزوج»، این است که فحش به زوج بدهد. «بذیء» یعنی فحاش؛ در فقه میخواندیم، «تبذو» هم یعنی فحش بدهد، «علی الزوج». «و تؤذیه»، «تؤذیه» یعنی با فحش اذیتش کند یا با هر وسیله دیگر. «و تؤذی أهله»، یعنی اهل منزل، اهل خانه را اذیت کند.
«و حينئذ يجوز الإخراج»، اخراج جایز است «بهذا النص»؛ به هذا النص یعنی به همین تکه از آیه که فرموده ﴿إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ﴾[11] .
«و الضرر»[12] ، یعنی «و یجوز الاخراج للضرر»؛ عطف است بر «بهذا النص»، عطف است بر «هذا النص».
جایز است اخراج به خاطر ضرر، یعنی به خاطر دفع ضرر؛ ضرری که هم عقل نفیاش میکند، هم نقل نفیاش میکند.
بررسی سقوط یا بقای حق سکنی
خب، پس اخراج جایز شد. اخراج جایز شد به معنای اینکه حقی که داشت ساقط شد، یا نه؟ اینکه زن در منزل سکنی داده میشود، حقی است که برای زن قرار داده شده و خدا هم قرار داده است. این حق زناشویی نیست، این نفقه نیست. نفقه حق زناشویی است؛ این بعد از زناشویی است، این بعد از طلاق است، یک حق جدیدی است. نفقه را نشوز ساقط میکند؛ یعنی اگر زن ناشزه بشود، حقی که در نکاح داشته که نفقه و سکنی و لباس باشد—که همه را با هم، این سه تا را میگوییم نفقه—این ساقط میشود. اما آیا با نشوز، آیا این حق که مربوط به طلاق است—حق جدیدی که سکنای در بیت است—این هم ساقط میشود یا نه؟
اگر حق ساقط بشود، دیگر لازم نیست ما این زن را برگردانیم به خانه. اما اگر حق ساقط نشود، خب این زن اگر آن مزاحمتش برطرف شد، حقش باقی است، برمیگردد به خانه. پس نشوز نفقه را ساقط میکند. آیا این فاحشه... نشوز حق نفقه را ساقط میکند؛ آیا فاحشه حق سکنای در بیت را ساقط میکند یا نه؟
اگر ساقط کند، دیگر لازم نیست زن را برگردانند به خانه؛ حقش ساقط شده و تمام شده است، هر چند آدم خوبی بشود و دیگر اذیت نکند. ولی اگر حق ساقط نشده باشد، این زن حقش باقی باشد، خب تا وقتی مزاحمت و فحاشیاش هست بیرونش میکنند، وقتی مزاحمت برطرف شد بازمیآید. الان این بحث ما نیست؛ بحثی که الان گفتم مال بعد است. بحثی که الان میخواهیم مطرح کنیم بحثی است که قاضی مطرح کرده، بیضاوی مطرح کرده است.
نقد کلام قاضی بیضاوی توسط محقق اردبیلی
بیضاوی گفته است که حق ساقط میشود و سقوط حق در اینجا مثل سقوط حق به نشوز است.
مرحوم محقق اشکال میکند: میفرماید که نشوز دلیل سقوط این حق نمیشود، قاضی هم نگفته دلیل میشود. قاضی گفت که این اتیان به فاحشه مثل نشوز است؛ در چه مثل نشوز است؟
در اینکه حق زن را ساقط میکند؛ یعنی نشوز حق نفقه را که حق زن در نکاح است ساقط میکند، این فاحشه حق سکونت را که حق مربوط به زمان طلاق است ساقط میکند. ولی نگفت نشوز باعث سقوط میشود.
از عبارت قاضی برمیآید که فاحشه را مثل نشوز حساب میکند، حکم نشوز به آن میدهد؛ لذا مرحوم محقق به او اشکال میکند.
ظاهر عبارت قاضی این است: همانطور که نشوز حق نفقه را ساقط میکند، این اتیان به فاحشه هم حق سکنی را ساقط میکند؛ نمیخواهد بگوید اتیان به فاحشه نوعی نشوز است. میخواهد تشبیه کند: آن مسقط است، این هم مسقط است؛ ولی حالا فاحشه نسبت به نشوز چه نسبتی دارد، هیچ بیانی نمیکند. ظاهر عبارت قاضی این است.
ولی مرحوم محقق میفرماید: از کلام قاضی استفاده میشود که اگر زن ناشزه بود، حق سکنی ندارد، حق سکنایش ساقط میشود. این را استفاده میکند، بعد میگوید: «و لیس کذلک»، در حالی که اینجور نیست؛ یعنی نشوز حق سکنی را ساقط نمیکند.
بررسی کلام قاضی بیضاوی و نقد محقق اردبیلی
خب توجه کردید که از کلام قاضی میشود مطلبی را به دست آورد که اشکال مرحوم محقق هم به آن وارد بشود.
قاضی میگوید: «فَإِنَّهُ كَالنُّشُوزِ فِي إِسْقَاطِ حَقِّهَا»، یعنی به منزله نشوز است؛ یعنی نشوز به حساب میآید.
پرسش: قاضی یا بیضاوی؟
پاسخ: به هر حال قاضی میگوید بله، قاضی میگوید. من اسمها را گاهی اشتباه میکنم، حالا آن که خیلی مهم نیست معلوم میشود، گاهی معناها را هم اشتباه میکنم؛ دیگر اینها را خودتان اصلاح کنید دیگر، معلوم است، اشتباهات روشن است.
خوب کاری میکنید، دستتان درد نکند؛ جاهایی که من اشتباه میکنم تذکر بدهید.
بله، قاضی میگوید که اتیان به فاحشه «کالنشوز» است، یعنی کانّه مصداقی از مصادیق نشوز است؛ لذا مرحوم محقق به او اشکال میکند.
چون از کلامش این را—اگرچه به زحمت—ولی میشود درآورد. عرض میکنم ظاهر کلامش طوری نیست که اشکال مرحوم محقق به آن وارد باشد، ولی میشود بالاخره کلام قاضی را به سمت آن چیزی که محقق به آن اشکال میکند هُل داد، سوق داد.
مرحوم محقق میفرماید: که از کلام قاضی استفاده میشود که حق سکونت برای مطلقه گذاشتند چون ناشزه نیست؛ حق سکونت به خاطر عدم نشوز است، به صورتی که اگر نشوز بیاید این از بین میرود.
بعد خود محقق میفرماید: ولی حق، این حرف درست نیست. سببی که سببِ حق سکونت، نص است، نه عدم نشوز. پس اگر نشوز آمد، سبب از بین نمیرود؛ چون سبب سکنی، سبب حق سکنی، عدم نشوز نبود که اگر عدم نشوز تبدیل به وجود نشوز شد این حق از بین برود؛ سبب، نص بود، نص هم که از بین نرفته است.
ولو این زن ناشزه بشود، آن نصی که ما داریم که میگوید ﴿لَا تُخْرِجُوهُنَّ﴾[13] ، این که ساقط نمیشود؛ نص به قوت خودش باقی است و خروج را اجازه نمیدهد.
پس حق سکنی به خاطر این نیامده است که این شخص... این زن ناشزه نیست، تا با نشوزش از بین برود.
بله، اگر ناشزه شد، نفقه ساقط میشود؛ ولی حق سکنی ساقط نمیشود، مگر نشوز نوعی فاحشه باشد؛ آن وقت از باب اینکه اتیان به فاحشه کرده، از حق سکنی ساقط میشود.
عبارت زبدة البیان در رد نظریه قاضی
«وَ قَالَ فِي الْقَاضِي: فَإِنَّهُ كَالنُّشُوزِ فِي إِسْقَاطِ حَقِّهَا»[14] ، مرحوم محقق میفرماید: «وَ فِيهِ تَأَمُّلٌ»؛ کلام قاضی درست نیست؛ «إِذْ يُفْهِمُ»—به همین صیغه باب افعال خوانده میشود—«إِذْ يُفْهِمُ»، یعنی کلام قاضی میفهماند که سبب سکنای زن مطلقه این بوده که «كَوْنَهَا زَوْجَةً غَيْرَ نَاشِزَةٍ»؛ چون ناشزه نبوده، حق سکنی پیدا کرده است.
ولی ظاهرمرحوم محقق میفرماید: «وَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ»، اینطور نیست که حق سکنی به خاطر ناشزه نبودن درست بشود، «بَلْ سَبَبُهُ النَّصُّ»، یعنی سبب حق سکنی، نصِ همین آیه قرآن است.
«وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ مُسْتَحِقَّةً لِلنَّفَقَةِ لِنُشُوزِهَا»، ولو اگر ناشزه بشود مستحق نفقه نیست، ولی مستحق سکنی هست؛ چون سکنی را دلیل جدا که همین آیه است دارد اثبات میکند. «وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ مُسْتَحِقَّةً لِلنَّفَقَةِ»، ولو مستحق نفقه نبوده است «لِنُشُوزِهَا».
خب، بعضی نشوزها خودش فاحشه است، اتیان به فاحشه است. میفرماید آنها بله، آنها باعث میشود که ما بتوانیم اخراجش کنیم؛ ولی اگر نشوز به حد فاحشه نرسد و مصداق فاحشه قرار نگیرد، ما نمیتوانیم به صرف نشوز او را از خانه بیرون کنیم؛ بلکه در خانه نگهش میداریم، فقط وجوب نفقه از بین میرود که وجوب نفقه با آن طلاق هم از بین رفته بوده است.
پرسش: نص این است که فاحشه نباشد نه اینکه ناشزه نباشد، نص اینکه فاحشه نباشد زوجه ای که فاحشه نباشه حق سکنی دارد.
پاسخ: تأیید دارید میکنید ایشان را؟
پرسش: نص اشاره به کلش دارد. اینکه میگوید سببش نص است فقط اشاره به ﴿لَا تُخْرِجُوهُنَّ﴾[15] ، ندارد اشاره به کلش دارد چرا نگوییم به عدم فاحشه بودنش هم دارد.
پاسخ: من فرمایشتان را متوجه نمیشوم. فعلاً...
بله، «وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ مُسْتَحِقَّةً لِلنَّفَقَةِ»[16] ؛ دوباره فرمودید ولی من متوجه نشدم، حالا انشاءالله بعداً اگر...
«إِذْ يُفْهَمُ أَنَّ سَبَبَ سُكْنَاهَا كَوْنُهَا زَوْجَةً غَيْرَ نَاشِزَةٍ»، میفهماند کلام قاضی که سبب سکنای این زن، یعنی سبب این حقی که پیدا کرده این است که زوجه غیرناشزه بوده است. حالا که ناشزه شده، آن سبب از بین رفته است، پس حق سکنی از او ساقط میشود.
مرحوم محقق میفرماید که: «وَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ»، اینطور نیست که سبب سکنی این باشد که از کلام قاضی استفاده میشود، «بَلْ سَبَبُهُ النَّصُّ»، یعنی سبب حق سکنی نص است، یعنی همین آیه قرآن؛ «وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ مُسْتَحِقَّةً لِلنَّفَقَةِ»، ولو زن به خاطر ناشزه بودنش مستحق نفقه نباشد، ولی مستحق سکنی هست و این حق را برایش همین نص ثابت کرده است؛ «وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ مُسْتَحِقَّةً لِلنَّفَقَةِ لِنُشُوزِهَا بِوَجْهٍ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ فَاحِشَةٌ».
ضمیر «عَلَيْهِ» و «أَنَّهُ» به نشوز برمیگردد. نشوز باید در حدی باشد که صدق نکند بر آن نشوز که انه فاحشة؛ اگر صدق کند بر نشوز که فاحشه است، با وجود نشوز از خانه بیرون میرود و حق سکنایش ساقط میشود، آن هم به خاطر اینکه این نشوزش فاحشه بوده است و اتیان به فاحشه ساقطکننده حق سکناست.
اختصاص سکنی به بیت طلاق و وجوب آن در طلاق بائن
«وَ لِهَذَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ فِي الْبَيْتِ»؛ «لِهَذَا» یعنی چون حق سکنی یک حق جدایی است، غیر از حق نفقه است؛ بنابراین اگر حق نفقه با نشوز ساقط میشود، حق سکنی چون حق جدایی است با نشوز ساقط نمیشود، مگر نشوز به حد فاحشه برسد.
«لِهَذَا»، یعنی چون حق سکنی به خاطر ناشزه نبودن نیست بلکه سببش نص است، به همین جهت: «يَجِبُ أَنْ تَكُونَ فِي الْبَيْتِ الَّذِي طُلِّقَتْ وَ هِيَ فِيهِ»، در بیتی که طلاق داده شده در حالی که این زن در آن بیت بوده است.
اگر فقط این حق سکنی به خاطر غیرناشزه بودن بود—یعنی در واقع مصداقی از نفقه بود—بر مرد لازم بود به او سکنی بدهد، یعنی به زن سکنی بدهد؛ همانطور که در حال ازدواج به زن سکنی میداد، یک سکنای خاصی معین نمیشد، در حالی که در اینجا سکنای خاص معین شده است.
فرموده شده است که باید در همان خانهای که طلاق داده شده سکنی داده شود؛ معلوم میشود اصل سکنی لازم نبوده است، و الا اصل سکنی اگر لازم بود، میتوانست ببردش یک خانه دیگر سکنایش کند. باید در همین خانه که طلاقش داده است نگهش دارد. پس غرض اصل سکنی نیست که بگوییم با ناشزه بودن از بین میرود؛ غرض این سکنای خاص است، آن با ناشزه بودن از بین نمیرود.
«وَ لِهَذَا»، یعنی چون سبب، نص است نه اینکه سبب این باشد که زوجه غیرناشزه بوده است، به این جهت گفته شده است که واجب است «أَنْ تَكُونَ فِي الْبَيْتِ الَّذِي طُلِّقَتْ وَ هِيَ فِيهِ»، «أَنْ تَكُونَ» یعنی تسکن، آن زن در بیتی که طلاق داده شده در حالی که این زن در آن بیت بود.
دلیل دیگر بر اینکه نص، عامل ثبوت این حق است نه ناشزه نبودن و چیزهای دیگر، دلیل این است که: ولو طلاق، طلاق بائن باشد، که در طلاق بائن دیگر نفقهای مطرح نیست، باز این سکنی مطرح است، باز این سکنی واجب است.
پس این سکنی که واجب شده است، نه از باب نفقه است، نه از باب ناشزه نبودن زن است؛ بلکه یک حق جدایی است. لذا در طلاق بائن هم میبینید این حق موجود است، اختصاص به طلاق رجعی ندارد، که در طلاق رجعی نفقه هست، حالا شاید نفقه باشد.
«وَ أَنَّهُ يَجِبُ السُّكْنَى وَ إِنْ كَانَتْ» این زن «بَائِنَةً مَعَ عَدَمِ اسْتِحْقَاقِهَا لِلنَّفَقَةِ وَ السُّكْنَى»؛ نفقه و سکنی را استحقاق ندارد، ولی سکنای در بیتی که طلاق داده شده است احتیاج دارد. معلوم میشود این سکنایی که در بیت است، غیر از آن سکنایی است که در زمان ازدواج واجب بود.
میفرماید: «وَ هُوَ ظَاهِرٌ». تمام شد. این یک بحثی بود که ما با قاضی داشتیم، تمام شد.
معنای دوم و سوم فاحشه و مسئله رجوع به مسکن
«وَ هَذَا الْمَعْنَى»؛ گفتیم برای فاحشه سه معناست:
یک معنا: معنایی بود که «تبذو على الزوج و تؤذيه و تؤذي أهله»، این یک معنا بود.
حالا مرحوم محقق میفرماید: «وَ هَذَا الْمَعْنَى مَرْوِيٌّ عَنْ أَهْلِ الْبَيْتِ عَلَيْهِمُالسَّلَامُ». این معنایی که ما برای فاحشه کردیم، از اهلبیت (علیهمالسلام) هم نقل شده است؛ که زن فحاشی کند و اذیت کند، این معنیِ فاحشه است.
دوم: «أَوْ أَنْ تَزْنِيَ»، این یک معنای دیگری است؛ عطف بر «أن تبذو» است. «قيل: هي أن تبذو»، حالا عطف میگیریم: «أَوْ أَنْ تَزْنِيَ». یا زن زنا کند، «وَ تَفْعَلَ»، انجام دهد «مَا»، یعنی گناهی را که «يُوجِبُ حَدَّهَا»، باعث حد زدن میشود؛ یعنی باید حد برایش اجرا کنیم.
«فَتُخْرَجَ»، این زن اخراج میشود «إِلَى أَنْ يُقَامَ»، تا حد بر او وارد شود، اجرا شود.
پرسش: خب، حالا این سؤال مطرح است که: زن بعد از اینکه از خانه خارج شد یا اخراج شد، برمیگردد یا برنمیگردد؟
پاسخ: میفرمایند معنای اول را میگیرید یا معنای دوم را؟ اگر مراد از فاحشه معنای دوم باشد، خب برمیگردد؛ بردندش بیرون برای حد زدن، پس وقتی حدش تمام شد برمیگردانند سر جای خودش.
پس بنا بر دومی، بعد از اینکه حاجت خروج برطرف شد، دومرتبه برمیگردد این زن به منزل. اما در اولی چه؟ در اولی میفرمایند: نه دیگر، فحاش بود، موذی بود، بیرونش کردند؛ حالا دیگر دومرتبه برگشتنش چه معنی دارد؟ بعد هم احتمال رجوع میدهند، میگویند احتمال دارد که اگر خوب بشود و دیگر اذیت نکند، به او اجازه بازگشت بدهند.
«وَ الظَّاهِرُ أَنَّهَا»، یعنی زن، «تُرْجَعُ»، برگردانده میشود به بیت، «فِي الثَّانِي»، یعنی در صورتی که فاحشهاش زنا یا عمل موجب حد باشد؛ «دُونَ الْأَوَّلِ»، اول یعنی آنجایی که فاحشهاش «تبذو على الزوج و تؤذيه و تؤذي أهله» باشد. بعد میفرمایند: «وَ يُحْتَمَلُ فِيهِ الرُّجُوعُ أَيْضاً»، یعنی در اولی هم احتمال رجوع هست؛ «أَيْضاً»، یعنی همانطور که در دومی رجوع هست.
اما به شرطی که عالم باشیم که این زن آن کارهای قبلی را انجام نمیدهد: «بِشَرْطِ»، «و يحتمل الرجوع فيه»، یعنی در اولی هم احتمال رجوع هست، احتمال جواز رجوع هست، «أَيْضاً»، یعنی همانطور که در دومی گفتیم رجوع هست. اما در اولی کی برمیگردانند به خانهاش؟
«مَعَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ حُصُولِ مَا حَصَلَ أَوَّلًا». اگر علم داشته باشیم به اینکه آنچه که از او صادر شده بود، سابقاً صادر شده بود، دیگر صادر نمیشود؛ فحش نمیدهد، اذیت نمیکند. این تمام شد.
احتمال سوم را نقل میکنند: گفتیم احتمال دارد که فاحشه به معنی فحش دادن باشد، احتمال دارد فاحشه به معنی زنا دادن باشد، حالا میگوییم: «وَ يُحْتَمَلُ كَوْنُ الْفَاحِشَةِ مُطْلَقَ الْمَعْصِيَةِ». مطلق معصیت؛ گاهی هم ممکن است کسی بگوید فاحشه مطلق معصیت است. اگر این زن به مطلق معصیت گرفتار شد، از خانه بیرونش میکنند.
بعد میفرمایند: «وَ يُحْتَمَلُ كَوْنُ الْفَاحِشَةِ مُطْلَقَ الْمَعْصِيَةِ». این عطف بر آن قبلیهاست و وجه سوم برای تفسیر فاحشه است:
اول بود «ظاهرة أو مظهرة»، بعداً بود... اول بود «أن تبذو»، دوم بود «تزني و تفعل»، سوم هست: فاحشه، مطلق معصیت است، «کما قیل». این بحث تمام شد.
احتمال بازگشت استثناء به ﴿لا یخرجن﴾ و مبالغه در نهی از خروج
تا حالا ما ﴿إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ﴾[17] را استثنا از اولی، یعنی از ﴿لا تخرجوهن﴾ گرفتیم؛ حالا میگوییم که عیبی هم ندارد که استثنا باشد از دومی.
یعنی از ﴿لَا يَخْرُجْنَ﴾. ﴿لَا يَخْرُجْنَ﴾، یعنی «لا يجوز لهن الخروج، إلا أن يأتين بفاحشة»[18] ؛ یعنی مگر معصیت کنند و خارج بشوند.
که اگر استثنا از خروج بگیریم، تأکید را میرساند؛ یا به قول ایشان، مبالغه را میرساند. چرا مبالغه را میرساند؟
چون اطلاق کرده فاحشه را بر خروج. معنی در صورت دوم اینطور میشود: ﴿لَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ﴾[19] .
یعنی خارج نشوند از بیت، مگر اینکه فاحشهای که همان خروج است اتیان کنند. خب ببینید تعبیر فاحشه کرده از خروج، و این مبالغه است در حرمت، در حرمت خروج.
«وَ يُحْتَمَلُ الِاسْتِثْنَاءُ عَنِ الثَّانِي»[20] ، یعنی این ﴿ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ﴾[21] استثنا باشد از ثانی که ﴿لَا يَخْرُجْنَ﴾ است.
خب، استثنا از ثانی باشد مفادش چیست؟ «مُبَالَغَةً فِي النَّهْيِ»؛ نهی را مبالغه میکند، نهی از خروج را؛ چرا که بر این خروج، اطلاق فاحشه میکند.
یعنی «لَا يَجُوزُ لَهَا»، یعنی للمرأة، «الْخُرُوجُ وَ لَا يَقَعُ مِنْهَا»، از او خروج هم واقع نمیشود؛ یعنی خارج شد دوباره برمیگردانند سر جایش، خروجش واقع نمیشود؛ «إِلَّا أَنْ تَفْعَلَ فَاحِشَةً وَ هِيَ»، و آن فاحشه خروج است؛ «قَالَهُ الْبَيْضَاوِيُّ».
تفسیر ﴿تلک حدود الله﴾ و مفهوم ظلم به نفس
﴿تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾[22] این روشن است. ﴿تِلْكَ﴾ اشاره به چیست؟ میفرمایند به تمام احکامی که ذکر شد؛ ﴿تِلْكَ﴾ اشاره است به تمام احکامی که ذکر شد، حتی عدم خروج مرأه به اذن زوج هم، همه اینها حدود خدایند و از آنها نباید تجاوز بشود.
«وَ ظُلْمُ الْخَارِجِ»[23] ، مبتدا است. آیه میگوید که ﴿وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ﴾، یعنی کسی که از حدود خدا خارج بشود و تجاوز کند، ﴿فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾، به خودش ظلم کرده است. حالا ایشان میخواسته که ظلم کردن آن شخصی که خارج از حدود الله است به خودش، به چه معناست؟
میفرمایند به معنای این است که خود را در معرض عقاب قرار داده؛ کسی که خود را در معرض عقاب قرار داده باشد، به خودش ظلم کرده است.
«وَ ظُلْمُ الْخَارِجِ»، «الْخَارِجِ» الف و لامش الف و لام موصوله است، یعنی شخصی که خارج شده از حدود الله؛ «ظُلْمُ الْخَارِجِ عَنْ حُدُودِ اللَّهِ»، این «ظُلْمُ الْخَارِجِ» است که مبتدا است، به اعتبار «أَنَّهُ عَرَّضَهَا لِلْعِقَابِ» خبر است.
ظلم کردنِ شخص خارج، شخصی که خارج باشد از حدود الله، مطلقاً—مطلقاً یعنی چه آن حدود الله همین حدود مذکور در این آیه باشد یا نه، حدود دیگر باشد، هر حقی شد—«نَفْسَهُ»، «نَفْسَهُ» مفعولِ «ظلم» است؛ «الْخَارِجِ» که مضافالیه «ظلم» است، فاعلِ «ظلم» است؛ «نَفْسَهُ» مفعول است.
ظلم کردن شخصی که خارج از حدود الله است خودش را، ظلم به خودش کردن، به اعتبار این است که خودش را، به اعتبار این است که شأن این است «عَرَّضَهَا لِلْعِقَابِ»؛ خودش را، یعنی نفسش را، در معرض عقاب، در معرض سخط خدا و در معرض غضب خدا قرار داده است. آن وقت گفتیم حدود هم مطلقاً، یعنی چه حدود مذکوره باشد—حدودی که در این آیه ذکر شده است—چه حدود مذکوره نباشد.
«فَهُوَ»، با این توضیحی که ما برای این آیه دادیم، «فَهُوَ»، یعنی این تکه از قول خدا، «يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ إِطْلَاقِ ظَالِمٍ عَلَى مَنْ فَعَلَ مَعْصِيَةً».
هر کس معصیت کند، به او میشود گفت ظالم. ایشان میخواهد یک استفادهای از این اطلاق بکند، که آیه اطلاق کرده ظلم را بر کاری که این شخصِ خارج من حدود الله انجام داده است؛ و کسی که معصیت میکند، خارج از حدود الله میشود، پس ما میتوانیم بر او اطلاق ظلم کنیم و به او بگوییم ظالم.
«فَهُوَ»، یعنی این قسمت از آیه با این بیانی که ما کردیم، دلالت میکند بر اینکه اطلاق ظالم بر «مَنْ فَعَلَ مَعْصِيَةً» جایز است. بعد میفرمایند که ممکن است دایره معصیت را ضیق کنیم، بگوییم اطلاق ظالم بر مرتکب هر معصیتی جایز نیست، ولی اطلاق ظالم بر مرتکب معصیت کبیره جایز است؛ «وَ يُمْكِنُ تَخْصِيصُهَا»، یعنی تخصیص معصیت، «بِكَوْنِهَا كَبِيرَةً».
بعد میفرمایند: «وَ لَكِنَّ الظَّالِمَ لَهُ إِطْلَاقَاتٌ وَ أَفْرَادٌ»؛ ظالم اطلاقات دیگر هم دارد، در هر اطلاقی هم افرادی دارد.
حکمت نهی از تعدی حدود الله و تفسیر ﴿لا تدری﴾ لعل الله یحدث بعد ذلک امرا
خب، حالا غرض از اطلاق ظالم بر چنین کسی چیست؟ چرا خدا بر چنین کسی اطلاق ظالم کرده است؟
«وَ الْغَرَضُ التَّأْكِيدُ وَ الْمُبَالَغَةُ فِي تَرْكِ الْمَنّهِيَّاتِ وَ فِعْلِ الْمَأْمُورَاتِ»؛ خواسته است مبالغه کند که حتماً منهیات را ترک بکنید و الا ظالمید؛ حتماً مأمورات را انجام بدهید و الا ظالمید؛ خصوصاً احکام مذکوره در این آیه را انجام بدهید. خواسته است مبالغه کند و با مبالغه و تأکید بیان کند که منهیات را ترک کنید، مأمورات را انجام بدهید، گرفتار معصیت نشوید و الا ظالم به حساب میآیید.
وجوه تفسیری در عبارت ﴿لا تدری﴾
قسمت بعدی آیه را میخوانیم: ﴿لَا تَدْرِي﴾[24] ، خطاب به حضرت پیغمبر است؛ لذا «یا ایها النبی» را مرحوم محقق اضافه میکند تا بفهمانند که خطاب به پیغمبر است.
بعد تفسیر دیگر میکنند تا بگویند اصلاً ﴿لَا تَدْرِي﴾ خطاب نیست، بلکه صیغه غایب مؤنث است، ضمیرش هم برمیگردد به نفس؛ چون فرمود ﴿فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ﴾، حالا فرموده است ﴿لَا تَدْرِي﴾، یعنی این نفس ﴿لا تدری﴾.
پس ﴿لَا تَدْرِي﴾ میتواند صیغه مخاطب باشد و میتواند صیغه غایب باشد: ﴿لَا تَدْرِي﴾ «أيّها النبيّ أو لا تدري النفس»[25]
«عَوَاقِبَ الْأُمُورِ وَ الْحَوَادِثَ» دیگر خبر ﴿لَا تَدْرِي﴾[26] است؛ حالا چه ﴿لَا تَدْرِي﴾ را غایب بگیرید، چه ﴿لَا تَدْرِي﴾ را مخاطب بگیرید، «عَوَاقِبَ الْأُمُورِ وَ الْحَوَادِثَ»[27] مفعولش میشود: نمیدانی عواقب امور را و حوادثی که بعداً اتفاق میافتد.
ولی ﴿لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ﴾[28] الطلاق ﴿أَمْراً﴾؛ نمیدانی چه خواهد... چه اتفاق خواهد افتاد، ولی شاید این اتفاق بیفتد که خداوند بعد از طلاق، امری را احداث کند. آن امر چیست؟ آن امر چه چیزی است که خداوند بعد از طلاق ایجادش میکند؟
«رَغْبَةً فِي الرَّجْعَةِ»[29] ؛ عرض کردم اینجور جاها ما «أَی» را تقدیر میگیریم. امر را تفسیر میکند به: «رَغْبَةً فِي الرَّجْعَةِ».
خداوند دومرتبه یک رغبتی در دل مرد و زن میاندازد که رجوع کنند و دومرتبه زندگی را ادامه بدهند.
چهجوری رغبت را ایجاد میکند؟ «بِرَفْعِ مَا يُكْرَهُ مِنَ الْجَانِبَيْنِ»، به رفع و برداشتن آنچه که باعث کراهت شده بود. این را از هر دو طرف برمیدارد؛ «مِنَ الْجَانِبَيْنِ» مربوط به «رفع» است. یعنی «مَا يُكْرَهُ» را هم از طرف زن برمیدارد، هم از طرف مرد برمیدارد؛ آن وقت رغبت حاصل میشود.
پرسش: میگوید زمانی که پیامبر حفصه را طلاق دادند دوباره رجوع کردند....
پاسخ: یعنی حفصه را پیامبر طلاق دادند، وقتی این آیه آمد، از آنچه که باعث کراهتشان بود صرفنظر کردند و رغبت برایشان حاصل شد و رجوع کردند.
حالا آن تعیین مصداق است؛ این تعیین مصداق است، و الا آیه مطلقه است.
پیامدهای تکوینی و دنیوی خروج از حدود الهی
«فَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ»، ایشان آیه را—البته با احتمال—اشاره میگیرند به اینکه اگر کسی خارج از حد الهی شود، کار ناپسندی انجام داده است و این کار نه تنها در آخرت عقاب دارد، بلکه در دنیا هم ندامت... شاید ندامت داشته باشد، باعث ندامت بشود.
خب، خارج از این حدود باعث ندامت میشود؛ باعث ندامت میشود چطوری؟ چطوری شخصی که زنش را طلاق داده است پشیمان میشود؟ میفرمایند به این صورت که: رغبت در اجتماع برایش حاصل میشود—رغبت در اجتماع یعنی رغبت به اینکه با زن دوباره همراه بشود، دومرتبه ازدواج کند—ولی اتفاقی افتاده که جلوی این عمل... جلوی اعمال رغبت را میگیرد؛ مثلاً زن ازدواج کرده با یک مرد دیگر، این دیگر نمیتواند دوباره ازدواج کند، باعث پشیمانیاش میشود.
﴿لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ أَمْراً﴾[30] ، یعنی امری را که عبارت از رغبت است احداث کند، و تو مردی که طلاق دادی راه برایت بسته باشد و نتوانی این رغبتت را عمل کنی، پشیمان میشوی. پس اصلاً طلاق نده تا پشیمان نشوی، یا از حدود الهی خارج نشو.
«فَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ»[31] به اینکه خروج از حدود الله تعالی شیئی است که «يُنْكَرُ»، یعنی ناپسند است؛ «وَ يُؤْذِي صَاحِبَهُ»، صاحبش را—یعنی خارجشونده را—اذیت میکند؛ «وَ يُوجِبُ النَّدَامَةَ فِي الدُّنْيَا أَيْضاً»، یعنی همانطور که اذیت میکند صاحبش را و عقابی در آخرت برای صاحبش درست میکند، همچنین در دنیا هم موجب ندامت میشود و اینجا هم عذابی بر او وارد میکند که عذاب ندامت است.
«إِذْ قَدْ تَحْصُلُ الرَّغْبَةُ فِي الِاجْتِمَاعِ»، رغبت به اجتماع—یعنی رغبت به اینکه دوباره یک زندگی مشترکی با این زن داشته باشد—برایش پیدا میشود، «وَ قَدْ حَصَلَ مَا لَا يُمْكِنُ وَ لَا يَحْسُنُ مَعَهُ ذَلِكَ»، واوِ «وَ قَدْ حَصَلَ» حالیه است؛ در حالی که حاصل شده است «مَا»، یعنی مانعی، مثلاً مثل ازدواج این زن، «كه لَا يُمْكِنُ وَ لَا يَحْسُنُ مَعَهُ»—ضمیر «مَعَهُ» به «مَا» برمیگردد یعنی به مانع برمیگردد، «ذَلِكَ» اشاره به اجتماع دارد—در حالی که حاصل شده مانعی که با وجود آن مانع، «لَا يُمْكِنُ وَ لَا يَحْسُنُ ذَلِكَ»، یعنی اجتماع. رغبت به اجتماع پیدا کرده است، ولی مانعی به وجود آمده که دیگر نمیگذارد او به این اجتماع وارد بشود و اجتماع را درست کند. خب پشیمانی شروع میشود.
بنابراین خروج از حدود الله نه تنها عقاب اخروی دارد، بلکه پشیمانی دنیوی هم دارد. «فَالْخُرُوجُ عَنْ حُدُودِ اللَّهِ مُوجِبٌ لِلنَّدَامَةِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ»، هم در دنیا ندامت است، هم در آخرت؛ آخرت هم ندامتش شدیدتر است. «وَ الْخُسْرَانِ فِيهِمَا»، لازمهاش این است که در دنیا و آخرت برای شخص خسران پیش بیاید؛ «فِيهِمَا» یعنی در دنیا و آخرت، «وَ هُوَ ظَاهِرٌ».
پس خروج عن حدود الله هم باعث عذاب اخروی میشود، هم باعث عذاب دنیوی میشود؛ بنابراین باید سعی بشود که از حدود الله خارج نشویم.
ببینید عبارت آیه اینطور بود: ﴿لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْراً﴾[32] ﴿أَمْراً﴾ را به معنی «رَغْبَةً»[33] گرفتیم، آن وقت آیه با این تفسیر اشاره کرد به اینکه اگر از حدود الله خارج بشوید پشیمان میشوید، و پشیمان شدن هم به این است که امری را حادث میکند، رغبتی را حادث میکند و شما نمیتوانید به این رغبت جواب مثبت بدهید.
از اینجا استفاده کرد ایشان، از آیه استفاده کرد که مخالفت حدود الهی نه تنها ضرر اخروی دارد، بلکه ضرر دنیوی هم دارد.
﴿فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ﴾[34] ، اول مطلب را میگذاریم انشاءالله برای جلسه بعد.