90/09/19
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی ادعای نسخ آیه 110 سوره اسراء و مبانی آن/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /بررسی ادعای نسخ آیه 110 سوره اسراء و مبانی آن
بررسی ادعای نسخ آیه ۱۱۰ سوره اسراء و مبانی آن
صفحه ۱۳۰، سطر هفدهم: «وذهب قوم إلى أن الآية منسوخة بقوله: ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[1] ».[2]
درباره آیه ۱۱۰ سوره اسراء یعنی ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[3] بحث داشتیم. اقوالی را در توضیح این آیه ذکر کردیم و قول چهارم را انتخاب کردیم، و بعد هم توضیحاتی دادیم. حالا یک قول دیگری هم درباره این آیه هست که قول پنجم به حساب میآید، آن را اکنون میخواهیم ذکر بکنیم و رد کنیم.
آن قول این است که این آیه منسوخ است؛ این آیه خواندهشده منسوخ است به آیه دیگری که ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[4] است، آیه ۵۵ سوره اعراف. منسوخ به این آیه است؛ چون این آیه میگوید که «خفیةً» بخوانید. آن آیه قبل گفت ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾[5] و ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾؛ هر دو را نفی کرد، «جهر» را نفی کرد، «اخفات» را نفی کرد، ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾ را اثبات کرد.
این آیه، خفیه بودن را اثبات میکند؛ و خفیه با ابتغاء سبیل بین ذلک فرق میکند، هر دو یکی نیستند. ابتغاء سبیل یعنی «وسط» را انتخاب کن؛ خفیه یعنی یکی از دو طرف را انتخاب کن. ببینید، دو طرف داریم: جهر، خفیه؛ وسط هم ابتغاء السبیل است که کنایه است از وسط.
پس اینها سه تا میشوند: «جهر» و «اخفات» و «وسط»؛ و وسط هم با جهر مخالف است هم با اخفات، پس با خفیه مخالف است. وقتی مخالف است با هم درگیر میشوند، یکی باید دیگری را نسخ کند؛ خفیه، ابتغاء السبیل را نسخ میکند.
مستفاد از آیه ۱۱۰ سوره اسراء که میفرماید ﴿لَا تَجْهَرْ﴾ و ﴿لَا تُخَافِتْ﴾ و ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ﴾، مستفادش همان ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ﴾ است. آن ﴿لَا تُخَافِتْ﴾ و ﴿لَا تَجْهَرْ﴾ را ما مقدمه میگیریم، ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾ را اصل حکم میگیریم.
پس آیه میگوید: ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾؛ این ابتغاء سبیل که کنایه از حد وسط است، این مطلوبِ آیه مذکوره است. آنوقت وقتی ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[6] میآید، این نسخ میکند آن را، چون مخالفت دارند با هم. اگر ابتغاء سبیل با خفیه یکسان بودند، ما بینشان جمع میکردیم؛ بین دو خبر که بین دو تا آیه جمع میکردیم و مشکلی نبود.
اما چون ابتغاء سبیل مقابل خفیه است، همانطور که ابتغاء سبیل مقابل جهر است، پس اختلاف و تعارض بین این دو آیه واقع میشود و قابل جمع نیستند، یکی را «ناسخ» قرار میدهیم بر دیگری. پس علت نسخ این است که این دو تا با هم نمیسازند؛ مفاد آیه قبل که «وابتغ» هست، بین ذلک ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ﴾[7] است، و این آیه که مفادش دعای «خفیةً» است، این دو تا با هم نمیسازد، چون وسط با خفیه ناسازگار است، قابل جمع نیستند. پس چون ناسازگارند باید یکی را ناسخ دیگری قرار بدهیم؛ به همین جهت ادعا میکنیم که این دومی ناسخ آن اولی است و اولی «منسوخ» شده است.
عبارت را توجه بفرمایید، صفحه ۱۳۰، سطر هفدهم: «وذهب قوم إلى أن الآية منسوخة بقوله»،[8] خداوند، آیه همین آیهای که در آن بحث داریم، آیه ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾،[9] منسوخ است به قول خدا: ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾.[10]
کأنّهُ کسی میگوید چرا نسخ بشود؟ چرا نسخ بشود این آیه ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[11] به توسط ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾؟[12] اصلاً چرا نسخ باشد، چرا با هم جمع نشوند؟ میفرماید: «وابتغاء السبيل»؛[13] این «وابتغاء السبیل» جواب آن «دخل مقدر» است.
چرا این آیه نسخ بشود به این آیه دوم؟ چرا با هم جمع نشوند؟ جواب این است که ابتغاء السبیل کنایه از وسط است و وسط با خفیه سازگار نیست؛ پس خفیه باید ناسخ باشد ابتغاء السبیل را، یا ابتغاء السبیل باید ناسخ باشد خفیه را. پس باید اینجا ما ناسخ و منسوخ داشته باشیم، چون نمیتوانیم جمعشان بکنیم.
عبارت را توجه بفرمایید: «وابتغاء السبيل مثل لانتهاء نهج الوسط في القراءة»، یا «مِثلٌ لانتهاء»، هر دو جور میتوانید بخوانید. انتهاء به معنای انتخاب، اختیار کردن، اعتماد کردن؛ اکنون اعتماد کردن یک خرده ممکن است مشکل باشد، ما به معنای انتخاب میگیریمش، البته در لغت به معنای اعتماد گفته شده است.
ولی ما به خاطر اینکه راحتتر معنا کنیم آن را انتخاب میگیریم، چون از نظر معنا چه اینجا را چه اینجا انتهاء را به معنای اعتماد بگیرید یا انتخاب بگیرید، فرقی نمیکند، اینجا فرق نمیکند؛ ولی به معنای انتخاب بگیرید راحتتر معنا میشود.
ابتغاء سبیلی که در آیه آمده است و تمام مفاد آیه گذشته هم ابتغاء سبیل است، یعنی ﴿لَا تَجْهَرْ﴾،[14] ﴿لَا تُخَافِتْ﴾، اینها نهی است بعد فرموده است ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾، یعنی مطلوب اصلی همین ابتغاء است؛ پس کل آیه گذشته، مفادش ابتغاء السبیل است.
ایشان میگوید ابتغاء السبیل کنایه است برای انتخاب، مَثَل است یعنی کنایه است، یا مِثل است یعنی نظیر است؛ مثل این است که گفته باشد انتخاب کن وجه وسط را در قرائت. پس ابتغاء السبیل کنایه است از وجه وسط، یا نظیر این است که گفته باشد انتخاب کن وجه وسط را. عرض میکنم چه مِثل بخوانید چه مَثَل بخوانید، هر دویش درست است.
پس آیه گذشته که فرمود: ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾، مفادش این است که حد وسط را انتخاب کن؛ و مسلّم است که حد وسط با خفیه سازگار نیست. پس باید این آیه دوم را با آیه اول ناسازگار بگیریم؛ اگر ناسازگار بگیریم بحث نسخ پیش میآید، به همین جهت است که میگوییم آیه دوم، آیه اول را نسخ میکند.
پس توجه بفرمایید که این «ابتغاء السبیل»[15] کأنّهُ جواب دخل مقدر است، که گویا شخصی به این گروهی که این توجیه پنجم را برای آیه دارند، شخصی به آنها اینطور میگوید: چرا این آیه «خفیةً» را با آن آیه «ابتغاء» جمع نمیکنید؟ چرا نسخ مرتکب میشوید؟ جواب میدهد که ابتغاء السبیل یعنی انتخاب وجه وسط، و انتخاب وجه وسط با خفیه فرق دارد؛ این دو با هم نمیسازند، چون نمیسازند دو تا آیه ناسازگار میشوند، باید یکی را ناسخ قرار بدهیم یکی را منسوخ.
پرسش: آیه سوره اعراف تقدم در نزول دارد؟
پاسخ: ظاهراً باید تأخر در نزول داشته باشد آیه سوره اعراف، به همین جهت قائل به نسخش شدهاند؛ این را ناسخ گرفتهاند، «خفیةً» را ناسخ گرفتهاند، زیرا تأخر در نزول. باید اینطور باشد و الا، اکنون من مراجعه نکردهام ببینم تاریخ نزول کدام مقدم بود، تاریخ نزول کدام مؤخر؛ ولی بالاخره این ناسخ قرار داده شده است، و باید اگر ناسخ قرار داده میشود باید مؤخر باشد.
مگر این کسانی که این قول را گفتند، اگر آیه «خفیةً» تأخر نداشته باشد ممکن است مذهبشان در باب نسخ این باشد که تأخر لازم نیست؛ ممکن است بعضی این را بگویند. که این آیه «خفیةً» ممکن است مقدم باشد بر آیه «ابتغاء»، ولی این کسی که قائل به نسخ میشود تأخر در نسخ را لازم نداند؛ چون اختلاف است که اگر خاص مقدم شد عام مؤخر شد، یا برعکس شد، کدام را «تخصیص» قرار بدهیم کدام را «نسخ» قرار بدهیم.
بعضیها گفتند حتماً باید ناسخ مؤخر باشد، تازه وقت عمل به عام برسد؛ شرایطی برای نسخ گفتند، بعضی هم شرایط نداشتند. اکنون ممکن است این شخص از کسانی باشد که تأخیر ناسخ را لازم نداند، اگر «خفیةً» مؤخر نباشد؛ من میگویم مراجعه نکردهام ببینم «خفیةً» مؤخر است یا مؤخر نیست. این هم قول پنجم بود که گفته شد.
رد ادعای نسخ با سه دلیل و امکان جمع میان آیات
«وفيها ما تقدم»؛[16] در این قول سه تا اشکال وارد میکند:
اشکال اول اینکه این آیه ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[17] ربطی به صلاة ندارد، مربوط به دعاست؛ مگر شما دعا را به معنای صلاة بگیرید، و ما قبلاً گفتیم صلاة را به معنای دعا بگیرید، دعا را به معنای صلاة بگیرید، این خلاف ظاهر است. «وفيها ما تقدم»،[18] این اشکال اول است.
ما تقدم در کتاب ما دو صفحه قبل بود دیگر، صفحه ۱۲۸، سطر چهاردهم، که فرمودند: «ولا یخفی بعده ایضاً، فان المتبادر منها الصلاة الشرعیة... و ان الاخفات فی الدعاء مطلوبٌ».[19] بله، معنای ثانی این بود که مراد از صلاة دعا باشد؛ چهار تا معنا در ذیل آیه ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾[20] گفتیم، معنای دوم این بود که مراد از صلاة دعا باشد، ما گفتیم «لا یخفی بعده»،[21] این را رد کردیم.
اکنون در اینجا لازم میآید معنای صلاة دعا باشد؛ که آن آیه صلاة دارد، این آیه دعا دارد. یا باید دعا را به معنای صلاة بدانید، یا صلاة را به معنای دعا، و الا این دو تا آیه به هم ارتباط پیدا نمیکنند. «وفيها ما تقدم»[22] اشکال اول.
اشکال دوم: لازم میآید نسخ؛ و نسخ تا جایی که ممکن است باید از آن پرهیز بشود. پس این توجیهی که شما میکنید مستلزم نسخ است و نسخ چیزی است که باید از آن پرهیز بشود، پس از توجیه شما باید پرهیز بشود، مگر اینکه ناچار باشیم؛ اگر ناچار بودیم مرتکب میشویم، ولی اگر ناچار نبودیم خیر. «مع زيادة لزوم النسخ»؛ زیاده یعنی اضافه بر اشکال، این اشکال دیگر است که لازم میآید نسخ.
اشکال سوم اینکه: «على أنه غير لازم، لإمكان الجمع»؛ اصلاً نسخ در اینجا لازم نیست، چون میتوانیم جمع کنیم بین آیه ﴿وَابْتَغِ﴾[23] و بین آیه ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[24] دو جور میتوانیم جمع کنیم:
یکی اینکه آیه اول را اختصاص بدهیم به صلاة، آیه دوم را اختصاص بدهیم به دعا، که این تقریباً همان اشکال اول است، تکرار اشکال اول میشود.
دوم اینکه همانطور که جمع کردیم، بگوییم که خیلی بلند فریاد نزن، خیلی بلند هم یواش نخوان، این میشود حد وسط؛ خفیه هم یعنی همین حد وسط. خب یک خفیه داریم که به صورت «حدیث نفس» است، یا به منزله حدیث نفس است؛ آن که پذیرفته نشد، ولی یک حد وسط داریم، حد وسط با خفیه سازگار است.
چون خفیهای که در آیه ﴿لَا تَجْهَرْ وَلَا تُخَافِتْ﴾[25] نهی شده است، حدیث به منزله حدیث نفس است؛ ﴿لَا تَجْهَرْ﴾ یعنی فریاد نکش، ﴿وَلَا تُخَافِتْ﴾ یعنی به صورت حدیث نفس نگو. خب «بین ذلک» ممکن است با خفیه جمع بشود؛ این یک مطلب است.
یک جور دیگر هم ممکن است جمع کنیم، چنانچه در بعضی معانی گفتیم: صلاة شب را بلند بخوان، صلاة روز را یواش بخوان؛ باز هم با این وضع معلوم میشود معنای حد وسط، معنای حد وسط، وسط بین جهر و صلاة جهر و اخفات نیست؛ معنای حد وسط این است که بعضی افراد را بلند، بعضی افراد را یواش بخوان. خب با خفیه میسازد.
اگر حد وسط یک چیزی بود در همه نمازها و مقابل خفیه میشد، بله خب شما میگفتید نسخ باید بشود؛ اما اکنون میبینیم که حد وسط بر آن معنا، بنابر آن معنایی که ما قبولش نکردیم البته، بنابر آن معنا عبارت بود از اینکه بعضی نمازها را جهر بخوان بعضی نمازها را اخفات بخوان، پس به خفیه عمل شده بود؛ البته در بعضی نمازها، نه در همه نمازها.
علیایحال، آن دو تا معنای اولی که گفتم برای امکان جمع بهتر بود: یا اینکه میگوییم این آیه خفیه مربوط به دعاست و آن آیه ﴿لَا تُخَافِتْ﴾ مربوط به صلاة است، با همدیگر اختلافی ندارند، در دو تا موضوع بحث میکنند، به این صورت جمع میکنیم؛ یا جمع میکنیم به این نحوی که عرض کردیم، که جهری که در آن آیه نهی شده است فریاد است و اخفاتی که در آن آیه نهی شده است حدیث نفس است؛ این اخفاتی که در این آیه ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[26] گفته شده است حدیث نفس نیست، با حد وسط میسازد، یعنی خفیهای است که با حد وسط میسازد.
خفیه یعنی در میان مردم نگو، نه اینکه آنقدر یواش بگو که فقط گوش خودت بشنود. ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾ یعنی آشکار نباشد، در میان مردم بلند نگو که مردم دعایت را بشنوند. خب این میسازد با اینکه نماز را یواش بخوان، یا یک ذره جوهره صدایت هم پیدا بشود؛ چون خفیه به معنای این نیست که آنقدر یواش بخوان که فقط خودت بشنوی یا به صورت حدیث نفس باشد، خفیه به این معناست که پیش مردم آشکار نکن.
پس آن خفیه در اینجا به معنایی است، در آیهای که ما میخوانیم به معنای دیگری است؛ که این تقریباً میشود شاید یک وجه دیگری برای رفع مخالفت این دو آیه قرار داد، که خفیه در آیه ﴿لَا تَجْهَرْ﴾[27] به معنای حدیث نفس است یا چیزی که به منزله حدیث نفس باشد، اما در آیه ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ﴾[28] خفیه به معنای عدم آشکار کردن است.
پس دو تا معنا است، با هم اصطکاکی ندارند؛ آن میگوید حدیث نفس نکن، این میگوید مشهور نکن، در میان مردم دعایت را آشکار نکن. خب اینها اصلاً دو مطلباند؛ آن میگوید نمازت را حدیث نفسی نخوان، این میگوید دعایت را در ملأ عام اظهار نکن.
پرسش: یعنی میشود گفت مثلاً خفیه حتی میتواند با صدای بلند هم باشد؟
پاسخ: حتی با صدای بلند، منتها آشکار... اصلاً منظور چیز دیگری است؛ از خفیه داریم بیان میکنیم منظور از خفیه یک چیز دیگر است، که خفیه یعنی پیش مردم آشکار نکن.
پرسش: یعنی اصلاً این آیات، این دو آیه از محل بحث خارج میشوند؟
پاسخ: اصلاً این ربطی به آن بحث ما ندارد؛ این آیه ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ﴾ ربطی به بحث ما ندارد. کار به «ادعوا» و «صلات» نداریمها، از آن گذشتیم. یکی از دو یکی از وجوهی که برای عدم مخالفت این دو آیه گفتیم این بود که آیه اول مربوط به صلات، آیه دوم مربوط به دعاست؛ این گذشتیم از آن.
وجه دیگری داریم عرض میکنیم: آیه ﴿لَا تَجْهَرْ﴾[29] اخفات را مطرح کرده است و منظورش از اخفات، حدیث نفس یا «ما هو بمنزلة حدیث النفس» است؛ آیه دوم خفیه را مطرح کرده است و مرادش از خفیه آشکار نکردن مطلب است. این دو تا اصلاً با هم فرق دارند، اختلاف ندارند.
پس اینکه ما یکی را ناسخ دیگری بگیریم لازم نیست، ضرورتی نیست. «على أنه غير لازم، لإمكان الجمع»،[30] یعنی نسخ لازم نیست به خاطر امکان جمع؛ یعنی بین این آیه ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾[31] و آن آیه ﴿لَا تَجْهَرْ﴾[32] میتوانیم جمع کنیم.
نوع پنجم: آیه نهم، بررسی آیه ۵۶ سوره احزاب در کیفیت صلوات و سلام بر پیامبر
«التاسعة:﴿إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا﴾[33] ».[34]
این آیه هم یکی از آیاتی است که میخواهیم دربارهاش بحث کنیم؛ چون بحث چون کلمه ﴿يُصَلُّونَ﴾[35] دارد یا کلمه ﴿صَلُّوا﴾ دارد، مناسب بحث ما هست؛ علیالخصوص که احتمال دارد مراد از این صلوات، صلواتی باشد که در تشهد نماز میآوریم، که آن هم واجب است. «تشهد» نماز را هم یکی از مقارنات نماز حساب میکنیم، یا آن صلوات را یکی از مقارنات حساب میکنیم.
پس بحث ما در مقارنات صلاة است، به این مناسبت میتوانیم آیه را مربوط کنیم، با این توضیحی که عرض کردم میتوانیم آیه را مربوط کنیم به بحثمان؛ که هم ﴿يُصَلُّونَ﴾ دارد هم ﴿صَلُّوا﴾ دارد، و احتمال دارد که صلوات واجب منظور باشد و صلوات واجب هم در نماز هست که در تشهد است.
خب، مطالبی که در ذیل آیه گفتند، که من فکر میکنم از رو بتوانم بخوانمش خیلی احتیاج به خارج گفتن ندارد: «أي قولوا: الصلاة والسلام على رسول الله».[36] این «الصلاة و السلام علی رسول الله» کلش مقولِ «قولوا» است.
آیه وقتی میگوید: ﴿صَلُّوا عَلَيْهِ﴾،[37] بعد میفرماید: ﴿وَسَلِّمُوا﴾، هم صلاة را دستور میدهد هم سلام را دستور میدهد؛ بنابراین در تفسیرش اینطور میگوییم: «قولوا»،[38] بگویید: «الصلاة والسلام على رسول الله»؛ که هم صلاة را بیاورید، هم سلام را بیاورید، چون دستور در آیه به هر دو داده شده است.
یا اینطوری بگویید، یا بگویید «اللهم صلّ و سلّم علیه»؛ یا به صورت خبری بیاورید که «الصلاة و السلام علی رسول الله» است، یا به صورت انشایی بیاورید: «اللهم صلّ و سلّم علیه». ولی در هر صورت، چه خبری چه انشایی، بین صلاة و سلام جمع کنید زیرا که آیه هر دو را دستور داده است.
«في الكشاف: معناه الدعاء، بأن يترحم عليه ويسلم».[39] در کشاف آمده است که معنای این دو، معنای این مذکور، یعنی معنای صلاة و سلام، دعاست؛ صلوات بفرستید یا سلام کنید، یعنی دعا کنید، «بأن يترحم عليه ويسلم»، به اینکه شخص رحمت بفرستد بر پیغمبر و سلام بفرستد. نه خودش رحمت بفرستد، درخواست کند که خدا رحمت بفرستد؛ معنای صلوات این است دیگر، معنای صلوات درخواست رحمت از خداست برای پیغمبر.
«وفي رواية كعب بن عجرة»، در لغتنامههای خود «عُجْرَة» ضبط شده است، کعب بن عُجْرَه؛ صحابی پیغمبر است. اینطور است که میآید پیش پیغمبر، عرض میکند: «إنا قد عرفنا السلام عليك»، سلام بر تو را شناختیم یا رسول الله، «فكيف الصلاة؟»؛ صلاة چیست؟ وقتی این آیه را میشنود میگوید سلام را میدانیم چیست، به همدیگر سلام میکنیم؛ صلاة چیست که خدا میگوید بر تو بفرستیم؟ «فقال: قولوا: اللهم صل على محمد وآل محمد، كما صليت على إبراهيم وآل إبراهيم»؛ که این یک صلوات جامعهای است.
پس تا اینجا شد سه تا: «قولوا: الصلاة والسلام على رسول الله»[40] یک؛ «قولوا اللهم صلّ و سلّم علیه» این دو تا؛ «قولوا اللهم صلّ علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم»[41] این هم سه تا. کلام کشاف را هم بگیریم میشود چهار تا.
خب، تمام شد. این کیفیتِ سلام و صلوات بود، در آیه به ما دستور سلام و صلوات داده شده بود کیفیتش را بیان کردیم به سه کیفیت یا چهار کیفیت.
اقوال در وجوب صلوات و سلام و بررسی احکام آن در نماز و خارج نماز
حالا میخواهیم بحث کنیم که آیا از آیه «وجوب» عمل برمیآید، یا اینکه آیه میتواند «استحباب» را تنها افاده کرده باشد؟ جواب این است که ظاهرش این است که وجوب است؛ امر است دیگر، ﴿صَلُّوا﴾[42] امر است، ﴿وَسَلِّمُوا﴾ هم امر است، هر دو هم دلالت بر وجوب میکنند. پس ظاهر آیه این است که وجوب صلاة است.
خب، حالا وجوب صلاة و سلام کجا هست؟ میفرمایند صلاة که وجوبش در تشهد نماز است، چون صلوات بر پیغمبر در آن وقت واجب است، در آن حال واجب است. اما سلام؛ وجوب سلام آیا میشود توجیهش کرد؟ بر ما واجب نیست سلام کنیم؛ ما حتی از کنار قبر ایشان رد میشویم، ادب هست سلام کنیم ولی واجب نیست. پس مراد از سلام چیست؟
میفرمایند احتمال دارد منظور زمان حیات ایشان باشد؛ زمان حیات، واجب بوده است سلام، اگر بوده است، اکنون واجب نیست، این احتمال را میدهند. و احتمال میدهند که اصلاً مراد از اینجا، مراد وجوب سلام نباشد، استحباب سلام باشد؛ مثل سلامی که آخر نماز میدهند. آخر نماز سه تا سلام میدهیم، یکی از آنها سلام بر پیغمبر است، آن واجب نیست؛ بین سلام دو و سه گفتند احتمال دارد یکی واجب باشد، سلام اول را هیچکس واجب ندانسته است: «السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته»[43] که سلام اول است کسی واجب ندانسته است.
گفتند اگر این را گفتی باید آن دو تای دیگر را هم بگویی، ولی خود گفتن این سلام اول واجب نیست. پس ممکن است مراد نماز صلوات و سلام واجب باشد، که صلوات واجب در تشهد است، سلام واجب هم گفتیم شاید در زمان حیات است؛ اما ممکن هم هست مراد سلام مندوب باشد، که اگر مراد سلام مندوب باشد همان سلام آخر نماز میتواند مصداق این سلام باشد.
پرسش: از همین ترتیب نمیشود استفاده کرد در نماز؟
پاسخ: بله؟
پرسش: از همین ترتیبی که اول صلوات را آورد بعد سلام، نمیشود...
پاسخ: بله، حالا این هم یک احتمالی است که شما میدهید، بد هم نیست؛ در تشهد ما اول صلوات میخوانیم، بعد سلام میدهیم. در آیه هم اول گفته است ﴿صَلُّوا﴾[44] بعد گفته است ﴿وَسَلِّمُوا﴾؛ این ترتیبی که در آیه آمده است، اشاره دارد به همان ترتیبی که در نماز هست.
البته یک احتمال دیگری هم ایشان میدهند که ﴿وَسَلِّمُوا﴾ به معنای سلام کنید نباشد؛ سلموا تسلیم باشید، منقاد باشید، اطاعت کنید دستور ایشان را، احتمال دارد که این باشد. اگر این باشد که دیگر واجب است و لازم نیست بگردیم ببینیم کجا این سلام واجب است، که یک دفعه بگوییم در زمان حیاتشان است، یک بار هم بگوییم مستحب است منظور صلات سلامی است که با آن از نماز میخواهیم خارج بشویم؛ اصلاً احتیاج به اینها ندارد. سلموا یعنی تسلیم ایشان باشید، عملاً تسلیم باشید و مطیع باشید که میشود واجب.
توجیهات وجوب یا استحباب صلات و سلام بر پیامبر (ص)
«وظاهرها»،[45] یعنی ظاهر آیه، «وجوب الصلاة والسلام عليه (صلىاللهعليهوآلهوسلم) »،یعنی هر دو بر ایشان واجب است. في الجملة؛ «في الجملة» یعنی نه دائماً. نه دائماً راه بروید و یا صلوات بفرستید و سلام بگویید. «في الجملة» واجب است، حالا کجا واجب است، باید تعیین کنیم.
«فیحتمل أن یکون الصلاة» خب، هم صلات واجب است و هم سلام واجب است. صلات چیست؟ صلات «هي التي جزء التشهد» پس محتمل است که صلات همانی باشد که جزء تشهد است و سلام چه باشد؟ «و السلام حال حیاته». آنی که جزء تشهد است که صلوات است، خب واجب است، روشن است. آن سلام چه؟ سلام هم واجب است؟ میفرماید بله، در حال حیات واجب است.
«و قد یکون واجباً حینئذٍ» «حینئذٍ» یعنی در وقت حیات. «قد یکون واجباً»، سلام گاهی واجب است. حالا کی واجب است؟ یکی از جاهایی که واجب است این است که ایشان به ما سلام کرده باشند در حال حیاتشان؛ آنوقت سلام ما واجب میشود، چون جواب سلام را میدهیم، این واجب میشود. «و قد یکون» همین سلام «واجباً حینئذٍ» در حال حیات.
«أو یکون مندوباً» این «أو یکون مندوباً» عطف بر آن «ظاهرها وجوب الصلاة» است؛ منتها دو جملهای که «معطوف» و «معطوفعلیه» هستند یکسان صادر نشدهاند، اختلاف بینشان هست. آنجا گفت و ظاهرها وجوب، اینجا میگوید أو یکون مندوباً؛ یا اینکه این سلام مندوب است.
توجیه هم مربوط به سلام است، مربوط به صلات نیست؛ چون صلات را اگر واجب بگیریم هیچ مشکلی پیش نمیآید، به خاطر اینکه صلات یعنی صلوات، در تشهد واجب است. این که مشکلی ندارد؛ مشکل سلام است که از نظر فقهی گفته نشده واجب است، ولی از نظر آیه استفاده میشود که واجب است. این را داریم توجیه میکنیم، سلام را داریم توجیه میکنیم.
توجیه اولمان این بود که سلام واجب است در حال حیات حضرت، آن هم بعضی موارد که عرض کردم مثلاً جواب سلام باشد یا اگر موارد دیگر پیدا کنیم. یا سلام را مندوب میدانیم، اصلاً واجب نمیدانیم که برویم دنبال مواردش. سلام را مندوب میدانیم و مندوب را هم اینطور تفسیر میکنیم که آخر نماز که میخواهیم از نماز خارج بشویم، سلام بر پیغمبر مستحب است.
یک احتمال دیگر هم عرض کردم داریم در باب «سلّموا» که اصلاً به معنای تسلیم باشید، منقاد و مطیع باشید، ربطی به این سلام دادنها ندارد.
بله، «فظاهرها» یعنی ظاهر این آیه این است که هم واجب است صلات و هم واجب است سلام علیه «في الجملة» «في الجملة» را معنا کردم که دائماً لازم نیست. «فیحتمل أن یکون الصلاة هي التي جزء التشهد» ممکن است مراد از صلات که صلوات است، همانی باشد که جزء تشهد است؛ بالاخره یکی از اجزای تشهد صلوات بر پیغمبر است.
آنوقت واجب میشود. میشود مستحب، میشود مستحب. «أو یکون مندوباً» یا اینکه سلام مستحب است، چنانکه سلام داده میشود بر پیغمبر در اواخر صلات به قول «السلام علیک أیها النبی و رحمة الله و برکاته» این یک توجیه برای سلامِ مندوب.
یک توجیه دیگر: «أو یقصد بالسلام المخرج عن الصلاة». غیر از «السلام علیک أیها النبی و رحمة الله و برکاته» که در تشهد میخوانیم، یک سلامِ مُخرِج هم داریم: «السلام علیکم» که این «کم» را میگویند خطاب به ملائکه، خطاب به انبیا، خطاب به اوصیا و خطاب به مؤمنین است. خب، یکی از کسانی که در این «السلام علیکم» به او خطاب میشود پیغمبر خود ماست. در این صورت، حالا این سلام یا سلام مستحب است، اگر کسی بگوید سلام واجب «السلام علینا» است؛ یا سلام واجب است، چنانچه در حال حاضر تقریباً رایج همین است که این «السلام علیکم» را واجب میدانند.
ولی خب، اگر کسی «السلام علینا» را گفت و «السلام علیکم» را هم گفت، اینجا بعضیها میگویند «السلام علینا» واجب است و «السلام علیکم» اضافه است؛ اضافه است یعنی مستحب است، ولی جزء واجب نیست. علیایحال، سلام آخر را میشود مستحب گرفت و میشود واجب قرار داد.
حالا ما داریم فرض میکنیم که مستحب است. گفتیم منظور از سلامی که در آیه است، سلام مستحب است؛ آنوقت میگوییم اول گفتیم منظور «السلام علیک أیها النبی» است، دوم میگوییم «أو یقصد بالسلام المخرج عن الصلاة»، «المُخرِج عن الصلاة». این «المُخرَج» یا «المُخرِج»؛ «المُخرِج» صفت «السلام» است؛ یعنی سلامی که ما را از نماز خارج میکند که آن «السلام علیکم» است.
پس قصد میشود به سلامی که در این آیه است، نه آن «السلام علیک»، بلکه آن «السلام علیکم». این دو تا توجیه دیگر شد. آن سلام واجب را هم که اضافه کنید، سه تا توجیه میشود. سلام واجب را هم گفتیم سلام در حال حیات. خب، آن را حالا کنار بگذارید؛ سلام در حال حیات را گفتیم «قد یکون واجباً»، آن تمام شد.
حالا داریم مستحبها را میشماریم: منظور از سلام در اینجا، سلام داخل نماز است که «السلام علیک أیها النبی» است، این یک احتمال؛ احتمال دوم «أو یقصد بالسلام المخرج عن الصلاة»، آن سلام آخری که انسان با گفتنش از نماز خارج میشود. «أو یکون» یا توجیه بعدی: «یکون» مراد از سلام، یا سلام «یکون بمعنی التسلیم و الانقیاد»؛ اطاعت.
احتمال وجوب صلوات هنگام شنیدن یا بردن نام پیامبر (ص)
«و یحتمل وجوب الصلاة علیه کلّما ذکر» خب، ما در وقتی که صلات را داشتیم بیان میکردیم و گفتیم صلات واجب داریم، یعنی صلوات واجب، تعیین کردیم که صلوات واجب همانی است که در آخر تشهد میفرستیم، آن صلوات واجب میشود. ولی ایشان میفرماید که احتمال دارد که منظور، صلوات واجب باشد هر وقت اسم پیغمبر شنیده میشود. هر وقت اسم پیغمبر شنیده میشود واجب است که صلوات بفرستید. این هم احتمال دارد؛ نه هر وقت که فراغت پیدا کردید واجب است صلوات بفرستید، بلکه هر وقت اسم پیغمبر را شنیدید واجب است که صلوات بفرستید.
البته این را تقریباً قائل نیستند؛ بیشتر مراجع به این نظر قائل نیستند که صلوات در وقت شنیدن اسم ایشان واجب باشد. «مستحب مؤکد» قرار دادهاند، از «مستحب مؤکد» هم بعضیها گذراندهاند، ولی وجوب را رایج فتوا نمیدهند، رایج فتوا نمیدهند؛ ولی چنانچه من شنیدم ظاهراً شیخ بهایی با شنیدن اسم پیغمبر صلوات را واجب میداند. بقیه میگویند مستحب است، ایشان میگوید واجب است.
«و یحتمل وجوب الصلاة علیه کلّما ذکر» احتمال دارد که صلوات بر ایشان واجب باشد هر وقت که اسم ایشان برده بشود. که میگوییم هر وقت که اسم ایشان برده بشود، بعضیها گفتهاند همان اسم مخصوص؛ بعضیها گفتهاند نه، حتی کلمه پیغمبر هم به کار برده بشود و ما بدانیم که منظور از پیغمبر ایشان است؛ حتی بعضیها بالاتر رفتهاند، گفتهاند ضمیری هم که به ایشان برمیگردد اگر بشنوید باید صلوات بفرستید. یعنی اگر ضمیر هم به ایشان برگردد، این ضمیر را بشنوید باید صلوات بفرستید؛ حالا یا واجب یا مستحب، که بعضیها گفتهاند واجب ولی اغلب میگویند مستحب.
دلایل، دلالتشان بر وجوب خیلی نزدیک است؛ آدم احتمال میدهد که دلالت بر وجوب داشته باشند. لذا آنهایی که فتوا به وجوب دادهاند، خیلی بیدلیل حرف نزدهاند. بعضی دلایل دارد اگر صلوات خواستی بفرستی بر من و یادت رفت؛ یک دفعه صلوات فرستاد، مثلاً فرض کنید من در یک حالی بودم که نمیتوانستم، اسم پیغمبر را شنیدم، نمیتوانستم صلوات بفرستم، گذاشتم بعد از اینکه آن حال تمام شد صلوات بفرستم و یادم رفت؛ در بعضی نقلها داریم که راه بهشت را یادش میرود.
خب خیلی مهم است. کسی که بر پیغمبر یادش برود صلوات بفرستد، راه بهشت را یادش میرود؛ خب میافتد در جهنم دیگر. وقتی راه بهشت را یادش برود، همانجا که نمیگذارند بین راه بماند؛ این یا باید این راه را برود یا باید آن راه را برود، بعد بالاخره میافتد جهنم دیگر. وقتی این راه برایش بسته شد یا یادش رفت و گم کرد، برمیگردد این طرف، میافتد جهنم. خب این خیلی عجیب است، این دلالت بر وجوبش خیلی زیاد است.
«و یحتمل وجوب الصلاة علیه کلّما ذکر» هر وقت اسم ایشان برده بشود «کما دلّ علیه بعض الأخبار. و بالجملة لا یفهم وجوبٌ غیر ذلک». غیر از این چند تایی که توضیح دادیم، وجوب دیگر تصور نمیشود. اگر قائل به وجوبیم باید یکی از این مصادیق را قبول کنیم.
دیدگاه صاحب کشاف و اقوال مختلف درباره موارد وجوب صلوات
کشاف هم اینطور گفته: «الصلاة علیه واجبةٌ»؛ صلوات بر پیغمبر واجب است. اصل وجوبش را قبول داریم. میگوید: «و قد اختلفوا في حال وجوبها»؛ در حال وجوبش اختلاف دارند، یعنی در آن جایی که واجب است اختلاف دارند که مصادیق وجوب کجاست.
«فمنهم من أوجبها کلّما جری ذکره»؛ واجب دانسته ذکر صلوات را هر جا که ذکر پیغمبر جریان پیدا کند، یعنی اسم پیغمبر برده بشود. هر جا که اسم پیغمبر برده بشود نماز واجب است، صلوات واجب است. «و في الحدیث» و در حدیث داریم که: «من ذکرت عنده فلم یصلّ عليّ فدخل النار فأبعده الله»؛ هر کس که من اسمم پیش او برده شود و او بر من صلوات نفرستد داخل آتش میشود و از خدا دور میشود. هذه، این کلام کشاف است.
مرحوم محقق میفرماید: «هذه مرویّةٌ من طرقنا أیضاً»؛ از طرق اهل سنت نقل شده که کشاف نقل کرد، از طرق ما هم نقل شده. تازه «مع غیرها»، غیر از این روایتی که ایشان نقل کرده ما روایت دیگر هم داریم علاوه بر این. «هذه مرویّةٌ من طرقنا أیضاً مع غیرها» یعنی غیر این روایت، روایت دیگر هم هست.
روایت مربوط به موکل شدن دو فرشته برای صلوات بر پیامبر (ص)
کسی از پیغمبر میپرسد این ﴿إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ﴾[46] در موردش چه نظر میدهید؟ خوب است که برای ما توضیح بدهید. حضرت میفرماید این علم پوشیده شده است؛ حالا که سؤال کردی به تو میگویم، اگر سؤال نکرده بودی نمیگفتم. بعد میفرماید که، حالا عبارت را از رو میخوانم:
«و یروی أنّه قیل یا رسول الله أ رأیت قول الله تعالی»[47] نظر بده در مورد قول خداوند متعال که فرموده: ﴿إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ﴾[48] حضرت (علیهالصلاةوالسلام) فرمودند: «هذا من العلم المکنون»[49] یعنی پوشیده شده؛ «و لولا أنّکم سألتموني عنه ما أخبرتکم به» اگر شما سؤال نمیکردید همانطور که مکتوم بود من مکتوم میگذاشتمش و به شما خبر نمیدادم.
بعد حالا شروع میکنند به خبر دادن: «إنّ الله وکّل بي ملکین»[50] خداوند بر من دو ملک را موکل کرد، «فلا أذکر عند عبدٍ مسلمٍ فیصلّي عليّ» بله، پس من یاد نمیشوم در نزد عبد مسلم، اسمم برده نمیشود و در نتیجه او صلوات، حالا ببینید این «لا» که در سر «لا أذکر» داریم مربوط میشود به آن «إلّا»، بله، یعنی آن «إلّا» این «لا» را نفی میکند.
من پیش عبد مسلمی اسمم برده نمیشود و او بر من صلوات نمیفرستد مگر اینکه این دو ملک اینچنین میگویند؛ یعنی اگر اسمم برده شد و صلوات فرستاد، آن دو ملک اینچنین میگویند که: «غفر الله لک»؛ و خدا و ملائکه دیگر غیر از این دو ملک، به عنوان جواب این دو ملک میفرمایند: «آمین».
و باز «لا أذکر عند عبدٍ مسلمٍ فلا یصلّي عليّ إلّا قال» برعکسش؛ یعنی اسم من برده نمیشود پیش عبد مسلمانی و بر من صلوات نمیفرستد، مگر اینکه «قال ذانک الملکان». آن اولی میگفت اگر اسمم برده شد و صلوات فرستاد، حتماً این اتفاق میافتد که آن دو ملک میگویند: «غفر الله لک». این دومی میگوید اگر پیش عبدی اسم من برده شد و صلوات نفرستاد، حتماً آن دو ملک میگویند که: «لا غفر الله لک» و خدا و ملائکه «جواباً لذینک الملکین» میفرمایند: «آمین». این روشن است.
اقوال دیگر در وجوب صلوات: یکبار در هر مجلس یا یکبار در کل عمر
خب، این «منهم من أوجبها» را گفتیم؛ بعضیها صلوات بر پیغمبر را واجب دانستهاند «کلّما جری ذکره»، این کلام کشاف بود. حالا میگوید: «و منهم من قال یجب في کلّ مجلسٍ مرّةً»؛ بعضی گفتهاند واجب است در هر مجلس یک بار.
یعنی مثلاً اسم پیغمبر در یک مجلس ممکن است ده بار برده بشود؛ یک بار صلوات بفرستیم کافی است، لازم نیست ده دفعه تکرار کنیم، «و إن تکرّر ذکره» ولو ذکر پیغمبر مکرر بشود. عرض کردم ده بار مثلاً اسمشان را بردیم، یک بار صلوات بفرستیم این گروه گفتهاند کافی است.
«کما قیل في آیة السجدة» چنانکه در آیه سجده اینچنین گفته شده؛ که آیه سجده اگر ده بار هم خوانده بشود یک سجده کافی است. البته به شرطی که بینشان فاصله نشود و سجده نکنیم؛ اول خواند و سجده کرد، بار دوم که خواند سجده دوم لازم دارد، منتها اگر پشت سر هم خواند یک سجده کافی است.
«و تسمیت العاطس»؛ «عاطس» یعنی عطسهکننده، «تسمیت» یعنی آن «یرحمکم الله» گفتن که آنی که کنار عطسهکننده است به عطسهکننده میگوید «یرحمکم الله»، آن عطسهکننده هم میگوید «یغفر الله لکم»، این «تسمیت» میشود.
تسمیت عاطس اینچنین است: یک بار عطسه کرد تسمیتش مستحب است؛ اگر چند بار پشت سر هم عطسه کرد دیگر به تعداد عطسههایش لازم نیست تسمیت کنیم، یک دانه کافی است. اما اگر وسط هر عطسهای تسمیت کردیم، شاید مستحب باشد بعدیاش را هم دوباره تسمیت کنیم. «و کذلک في کلّ دعاءٍ في أوّله و آخره» که تکرار لازم نیست، در هر مجلسی یکی کافی است.
این دو قول بود: یک قول این بود که هر وقت اسم پیغمبر آورده شد صلوات واجب است، یک قول گفته بود در هر مجلسی یک بار. قول سوم: «و منهم من أوجبها في العمر مرّةً»؛ یک بار در عمرش صلوات بفرستد کافی است. بالاخره واجب است، مثل حج میماند که یک بار در عمر بر انسان واجب است، این هم از اموری است که یک بار واجب است. بقیه بارها اگر فرستاده شد مستحب است.
پرسش: در غیر نماز؟
پاسخ: بله، اینها باز بیرون نماز است، بله. «و کذا قال في إظهار الشهادتین مرّةً».
پرسش: بحث ذکر نام است دیگر؟
پاسخ: بله، ذکر نام. بله، «جری ذکره» یعنی هر وقت نام پیغمبر ذکر شد. هر وقت نام پیغمبر ذکر شد باید صلوات فرستاد. یکی هم گفته ولو ذکرش تکرار بشود اما در یک مجلس یک صلوات کافی است، یکی هم گفته در عمر یک بار صلوات؛ اینها واجب است.
«و کذا قال في إظهار الشهادتین مرّةً»؛ شهادتین هم همینطور است، یک بار انسان شهادت بگوید مسلمان میشود ولو بعد تکرار نکند. بار اول واجب است، بعدها هم که تکرار شد مستحب میشود.
خب، حالا کدام یک از اینها را شمایی که صاحب کشافید انتخاب میکنید؟ میفرماید: «و الذي یقتضیه الاحتیاط» این است که «الصلاة علیه» بر پیغمبر صلوات بفرستیم «عند کلّ ذکرٍ». آنی که از همه احتیاطش بیشتر است همین است که «عند کلّ ذکرٍ»، یعنی هر وقت یاد پیغمبر شد، ذکر پیغمبر شد ما صلوات بفرستیم «لما ورد من الأخبار:. خب، این را هم بخوانیم ادامه پیدا میکند. باشد انشاءالله یک جلسه دیگر.