90/09/18
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی قول سوم در تفسیر آیه 110 سوره اسراء و اشکالات آن/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /بررسی قول سوم در تفسیر آیه 110 سوره اسراء و اشکالات آن
بررسی قول سوم در تفسیر آیه ۱۱۰ سوره اسراء و اشکالات آن
صفحه ۱۲۹، سطر دوم: «وثالثها: أن معناه لا تجهر بصلاتك كلها ولا تخافت بها، وابتغ بين ذلك سبيلا».[1]
بحثمان در آیه ۱۱۰ سوره اسراء بود که: ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[2] بود. گفتیم که در مجمع البیان برای این آیه چندین معنا ذکر شده است؛ دو معنایش را گفتیم، اکنون رسیدیم به معنای سوم.
معنای سوم این است که مراد آیه این است که همه نمازهایت را به «جهر» نخوان، همه نمازهایت را به «اخفات» نخوان؛ بلکه میان اینها راه وسطی را انتخاب کن، به این معنا که بعضی از نمازهایت را جهر بخوان، بعضی از نمازهایت را اخفات بخوان.
بعد، خود همین کسی که این معنا را انتخاب کرده است، اینطور تعیین کرده است که: نمازهایی را که در شب میخوانی، جهر بخوان؛ نمازهایی را که در روز میخوانی، اخفات بخوان. این قول سوم است، معنای سوم است که: همه نمازها را جهر نخوان، همه را هم اخفات نخوان؛ شبها را جهر بخوان، روزها را اخفات.
خب، چه فایده دارد شب جهر خواندن و روز اخفات خواندن؟ روز اگر شخصی امام جماعت بشود و اخفات بخواند، اشخاص متوجه میشوند که چه وقت رکوع رفت، چه وقت سجود رفت؛ روز است دیگر، میبینندش. اخفات مشکلی برای جماعت ندارد؛ هم صف اول او را میبیند، صف دوم صف اول را میبیند، سوم صف... بالاخره مشکل جماعت پیش نمیآید وقتی که امام دارد جماعت میخواند، همه مأمومین میتوانند متابعتش کنند.
اما در شب، آن هم آن زمان، شبها اکنون فکر نکنید که همهجا روشن است؛ شبهایی که آن زمان بود تاریک بود دیگر. با صدا تشخیص میداد مأموم که امام رفت رکوع، رفت سجده، چه کرد. پس نمازهای شبت را بلند بخوان، نمازهایی که در شب میخوانی بلند بخوان تا جماعت ممکن باشد؛ و نماز روز احتیاج به بلند خواندن نیست، چون مأمومین از طریق اینکه از طریق صدا لازم نیست بفهمند که تو چه کار داری میکنی، میبینند داری چه میکنی.
پس جماعت در حال اخفات هم ممکن است؛ ولی در شب اگر اخفات بخوانی جماعت ممکن نیست. به تو میگوییم نماز شبت را، نمازهایی که شب است بلند بخوان تا اینکه مردم بتوانند از تو متابعت کنند و در نتیجه بتوانند جماعت بخوانند.
مرحوم محقق میفرمایند این درست نیست. اکنون به نتیجهای که از این معنا گرفته میشود کار نداریم؛ که شب بدون بلند خواندن میشود متابعت کرد یا نمیشود، آن را کار نداریم. مهم این است که شما وقتی میگوید که نماز شب را بلند بخوان، مغرب و عشا را جزء نماز شب میدانی یا نمیدانی؟ مغرب و عشا جزء نماز شب هست، بالاخره در شب خوانده میشود، در تاریکی خوانده میشود.
رکعت سوم مغرب که دستور به بلند خواندن نداریم؛ رکعت سوم و چهارم عشا هم دستور به بلند خواندن نداریم، بلکه آنجا دستور به اخفات است. گذشته از این، اصلاً بلند خواندن آنطور که مشهور است در حمد و سوره است، در رکوع و سجود نیست؛ در حالی که بیشتر جماعت قوامشان به همان رکوع و سجود است، که شخص میخواهد متابعت کند، در آن رکوع و سجود میخواهد متابعت کند.
علاوه بر این، شما نماز صبح را چه قرار میدهید؟ جزء نماز شب قرار میدهید؟ بالاخره بلند خوانده میشود، در حالی که نماز شب گفته نمیشود؛ از طلوع فجر به بعد روز است، نماز روز گفته میشود. پس توجه میکنید، اکنون ما به آن علتی که آوردید که جماعت ممکن است یا ممکن نیست کار نداریم، خود نماز شب را شما میگویید بلند بخوان؛ ما میگوییم نماز شب چیست؟ نمازهایی که در شب، نماز شب یعنی نمازی که در شب خوانده میشود.
نمازهایی که در شب خوانده میشود، یکی مغرب یکی عشا است. رکعت سوم مغرب و سوم و چهارم عشا هیچکدام بلند خوانده نمیشود، در حالی که شما میگویید که نماز شب را باید بلند خواند. شما میگویید نماز روز را اخفات بخوان، خب نماز صبح نماز روز است، چرا اخفات نمیخوانید؟ دو تا هر دو را ما هر دو رکعتش را جهر میخوانیم. پس این تفسیری که شما برای آیه کردید، تطبیق بر آن مذهب نمیکند؛ بر آنچه که رایج است و علما فتوا دادهاند تطبیق نمیکند. این اشکالی است که ایشان بر کلام صاحب...
صفحه ۱۲۹، سطر سوم: «وثالثها»،[3] سوم از آن اقوال این است که «معناه»، یعنی معنای قول خدا این باشد: «لا تجهر بصلاتك كلها ولا تخافت بها كلها». این «کل» در اینجا به معنای کل افراد است یا کل اجزاء است؟ هر دو معنا میشود: «لا تجهر بکل اجزاء صلاتک و لا تخافت بکل اجزاء صلاتک»، بلکه بعضی اجزاء را بلند بخوان، بعضی اجزاء را یواش؛ این یک معنا.
یک معنا اینکه همه نمازهایت را بلند نخوان و همه نمازهایت را مخفی نخوان، بلکه بعضی را بلند بخوان بعضی را یواش بخوان. مراد از کل در اینجا کل اجزاء است یا کل افراد است؟ از حرفهای بعد برمیآید، از تفسیری که خودش بعد میکند برمیآید که کل افراد مراد است نه کل اجزاء.
لذا ما کل را در اینجا افراد میگیریم، چون خود قائل خط بعدی را طوری مطرح کرده است که نشان میدهد مرادش کل افراد است؛ میگوید: «بأن تجهر بصلاة الليل وتخافت بصلاة النهار». افراد را دارد متفاوت میکند؛ میگوید آن فردی را که در شب میخوانی بلند بخوان، آن فردی را که در روز میخوانی یواش بخوان. پس معلوم میشود ناظر به اجزاء نیست، ناظر به افراد است. پس کل در اینجا کل افراد است، نه کل اجزاء.
«لا تجهر بصلاتك كلها»، یعنی به کل افراد در کل افراد نمازها بلند نخوان؛ «ولا تخافت بها كلها»، همه را هم یواش نخوان؛ ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[4] میان اینها یک راه وسطی را انتخاب کن؛ ابتغ یعنی طلب کن، انتخاب کن. این ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾ را خود قائل دارد معنا میکند: «بأن تجهر».[5] این «بأن تجهر» تفسیر برای ﴿وَابْتَغِ﴾[6] هست.
آن وقت با این تفسیر روشن میشود که مراد از «لا تجهر بصلاتک کلها و لا تخافت بها کلها»[7] چیست. چگونه ابتغای وسط؟ ابتغای سبیل؟ چطور وسط را انتخاب کنیم؟ «بأن تجهر بصلاة الليل وتخافت بصلاة النهار»؛ افراد را تقسیم کن، افراد صلاة را تقسیم کن. آن که در شب واقع میشود تجهر، آن که در روز وارد میشود تخافت. پس نمازهایی که در شب خوانده میشود بلند بخوان، نمازهایی که در روز خوانده میشود یواش بخوان.
«ليمكن المتابعة والجماعة في الفريضة»؛ این تعلیل برای همین «بأن تجهر بصلاة اللیل و تخافت بصلاة النهار» است، یا به عبارت دیگر تعلیل برای ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[8] است؛ چون ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾ با «بأن تجهر بصلاة اللیل و تخافت بصلاة النهار»[9] تفسیر شد. پس این مفسَّر با آن مفسِّر یکی است؛ اکنون «لیُمکِنَ» را تعلیل برای مفسِّر بگیرید یا تعلیل برای مفسَّر بگیرید، فرق نمیکند.
«ليمكن المتابعة والجماعة في الفريضة»؛ تو صلاة لیل را بلند بخوان تا بتوانند در جماعت به تو اقتدا کنند و متابعتت کنند؛ اگر یواش بخوانی در شب دیگر متابعت نمیشود کرد. «والقيام للنافلة أيضاً»؛ عطفش میگیریم بر متابعت: «لیُمکن المتابعة و الجماعة فی الفریضة و لیمکن القیام للنافلة».
اگر نمازهای شبت را بلند بخوانی، نماز روز را یواش بخوانی و افراد بفهمند نافله است، قیام به نافله میکنند در شب، چون بلند خواندن تو به آنها اعلام میکند که نافلهای هست؛ در روز هم که خب میبینندت، و در روز هم قیام به نافله میکنند از باب دیدن تو، و در شب قیام به نافله میکنند از باب شنیدن صدای تو.
پس اگر شبها نماز نافلهات را بلند بخوانی، این استفاده را دارد که مردم آگاه میشوند از نافله تو و قیام میکنند نافله میخوانند؛ روز هم که میبینند. پس این که صلاة شب بلند خوانده بشود، صلاة نهار یواش خوانده بشود، دو تا فایده دارد: هم در فریضه مفید است، هم در نافله مفید است. در فریضه مفید است زیرا که امکان متابعت و جماعت را فراهم میکند؛ در نافله مفید است زیرا که امت تو را آگاه میکند به وجود این نافله.
پرسش: استاد، نمیشود اینگونه برعکس، به این معنا که ما در نماز فریضه بگوییم که در صلاة لیل باید بلند خواند و در صلاة نهار باید یواش خواند، اما قیام نافله یعنی اینکه برعکس وقتی شب شما دارید یواش میخوانید دیگر این جزء نماز فریضه نیست، چون ما این طرف داریم میگوییم در نماز فریضه باید بلند خواند، یا اگر روز دارید بلند میخوانید، این دیگر جزء نماز روزِ فریضه نیست؛ یعنی اینجا قیام به نافله هم مشخص میشود. یعنی این وقت...
پاسخ: بیان شما این است که بیان شما این است که: اگر اگر نافله را در شب یواش بخوانی، معلوم میشود که این نافله است؛ و اگر در روز بلند بخوانی، معلوم میشود این نافله است. چون فریضه در شب بلند خوانده میشد، در روز یواش خوانده میشد؛ اکنون اگر برعکس خوانده بشود، تشخیص داده میشود که این نافله است، فریضه نیست.
خب این بیان شماست. ببینید، اولاً اگر بیان این باشد، «القیام للنافله» گفته نمیشود؛ گفته میشود که «تشخیص النافلة»، گفته میشود تشخیص نافله. ثانیاً، این آقا تصریح میکند: «بأن تجهر بصلاة اللیل»، نمیگوید صلاة واجبی که در شب اتفاق میافتد، میگوید «صلاة اللیل»؛ یعنی حتی نافلهاش را هم بلند بخوان. هر نمازی که در شب میخوانی، چه نافله باشد چه واجب باشد، بلند بخوان. در نافلههای مغرب و عشا هم میگویند مستحب است بلند خوانده بشود.
پس این معنایی که شما میکنید، هم با قیام نمیسازد، باید به جایش تشخیص میگفت؛ هم با «بأن تجهر بصلاة اللیل و تخافت بصلاة النهار» نمیسازد، شما دارید برعکسش میکنید. این آقا دارد میگوید که صلاة شب را بلند بخوان، خواه صلاة واجب خواه صلاة مستحب؛ صلاة روز را یواش بخوان، چه مستحب چه واجب. شما دارید در در نافلهاش برعکس میکنید؛ پس نمیسازد با این عبارت. ولی خب سخنتان برداشت بدی نبود، اما با این عبارت نمیسازد.
پرسش: چنین برداشتی را در احکام داریم که...؟
پاسخ: بله؟
پرسش: چنین برداشتی را در احکام داریم که شب برعکسِ روز، اینکه شما نافلهها را... باید اخفاتی بخوانید، روز نافلهها را بلند بخوانید؟
پاسخ: خب داشته باشیم، از این عبارت درمیآید؟
پرسش: اعلام کردنِ اینکه ما اگر اینطور قبول بکنیم، همین سخن ایشان درمیآید اینگونه، اعلام کردن صلاة را به صورت برعکس چیزی که...
پاسخ: آخر عرض میکنم این با عبارت نمیسازد؛ با با هیچکدام از دو عبارت نمیسازد: با «بأن تجهر بصلاة اللیل و تخافت بصلاة النهار» نمیسازد، با «بالقیام للنافله» هم نمیسازد؛ هر دویش مشکل دارد. مطلب مطلب نادرستی نیست، اما با عبارت نمیسازد.
یک مطلب دیگری هم هست که اکنون اشاره کردم؛ داریم که نوافل شب را بلند بخوانید، نافلهای که در شب گفته میشود بلند میخوانند، یعنی نافله مغرب و عشا مستحب است بلند خوانده بشود؛ اما در نافله ظهر و عصر این را نگفتند، با اینکه نافله شب است میگوید بلند بخوان. داریم در چیزها، احکام، که مستحب است نافله مغرب و نافله عشا بلند خوانده بشود.
«هذا أيضاً بعيد» این قول را هم ایشان میفرمایند بعید است. همانطور که قول دوم را گفتند بعید است، قول اول را هم گفتند بعید است؛ اول و دوم را گفت بعید است، این سوم را هم میگوید بعید است، چهارمی را انتخاب میکند. «هذا أيضاً بعيد»، و غیرمفهوم است؛ اصلاً فهمیده نمیشود از عبارت آیه. از آیه فهمیده نمیشود، نه تنها بعید است، بلکه فهمیده هم نمیشود.
بعد، اشکال سوم میکنند؛ پس اشکال اول اینکه بعید است، اشکال دوم اینکه غیرمفهوم است. آیه را ملاحظه کنید، هیچ قیدی به صلاة لیل و صلاة نهار و اینها ندارد. کلمه «کلها» را هم شما خودتان اضافه کردید؛ آنجا دارد: ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾.[10] اینها همه مشکلاتی است که در معنای شما هست، در معنایی که شما گفتید هست؛ که از آیه استفاده نمیشود.
اشکال بعدی این است که همانطور که عرض کردم، شما نماز مغرب و عشا را لیلی حساب میکنید، چرا رکعت سه و چهارش را بلند نمیخوانید؟ نماز صبح را نهاری حساب میکنید، چرا بلند میخوانید؟ طبق دستور خودتان باید خلاف این عمل کنید.
شما میگویید نماز نماز که در شب خوانده میشود باید بلند خوانده بشود، خب رکعت سه و چهار مغرب و عشا هم نماز شب است، باید بلند خوانده بشود؛ یا شما میگویید در روز باید نماز اخفات خوانده بشود، خب نماز صبح هم نماز روز است، باید اخفات خوانده بشود.
«مع أنه لا بد»،[11] یعنی با توجه به تفسیری که شما میکنید، ناچاریم که صلاة فجر را از صلات لیلیه قرار بدهیم، چون داریم بلند میخوانیم و شما میگویید نمازهایی که بلند خوانده میشود نماز لیلی است؛ خب پس باید نماز صبح نماز لیلی حساب بشود، در حالی که نماز نهاری است. همچنین باید دو رکعت عشا را که سه و چهار است، و رکعت اخیره از مغرب را که سه است، جزء نهاریه قرار بدهید؛ در حالی که جزء لیلیه استند.
من از آن طرف توضیح دادم، فرق نمیکند. من گفتم که باید نماز صبح را یواش بخوانی چون نهاری است؛ ایشان میگوید که اکنون که بلند میخوانی معلوم میشود لیلیه باید برایش بگذاری. فرق نمیکند، همانطور که من بیان کردم چه اینجور که ایشان بیان میکند هر دو یکی است.
«وهو مما لا يفهم بوجه»؛ این برداشتی که شما از آیه کردید چیزی است که از آیه اصلاً فهمیده نمیشود. «و هو مما لا یفهم» یعنی اینکه صلاة فجر را لیلی قرار بدهید و آن رکعت اخیر مغرب و دو رکعت اخیر عشا را نهاری قرار بدهید، از چیزهایی است که از آیه فهمیده نمیشود. پس بیان شما سه تا اشکال در آن هست.
بررسی قول چهارم در تفسیر آیه و تطبیق آن با روایات
«ورابعها: لا تجهر جهراً يشغل به من يصلي قربك». این معنای چهارم در جهر و اخفات تصرف میکند، یعنی نه تصرف میکند، یک فردش را مشخص میکند. میگوید: جهر، جهرت طوری نباشد که بغلدستیات را و دیگران را مشغول کند؛ آخر گاهی طرف اینقدر بلند میخواند که شخصی که کنارش نشسته خودش نمیفهمد چه میخواند، این شخص مجاور نمیفهمد چه میخواند.
این مجاور، مشغول به آن صدای بلند این آدم میشود؛ حواسش پرت میشود، مشغول به او میشود. گاهی از اوقات هم اتفاق میافتد، آدم میبیند کلمات آن کناریاش را دارد تکرار میکند؛ میخواهد یک ذکری را بگوید، میبیند ذکری که او دارد میگوید، میگوید؛ یعنی اینقدر حواس آدم پرت میکند گاهی.
خب، این آیه میخواهد بگوید: ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾[12] یعنی طوری نماز را بلند نخوان که آن بغلدستی تو حواسش پرت بشود و مشغول نماز تو بشود؛ بلکه او بگذار حواسش جمع باشد، مشغول نماز خودش باشد. ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ یعنی اینقدر هم یواش نخوان که خودت هم نشنوی. بالاخره در اخفات گفتند حدی باید باشد که خود شخص بشنود؛ ولو کناریاش نمیشنود، لااقل خودش باید بشنود. میفرماید: اینقدر هم مخفی نخوان که حتی خودت هم نشنوی.
این را میفرمایند روایت شده است و ما هم همین را انتخاب میکنیم: «ورابعها: لا تجهر جهراً يشغل به من يصلي قربك»،[13] که مشغول آن جهر تو بشود کسی که پیش تو و نزدیک تو نماز میخواند؛ یعنی اینقدر بلند بخوانی که حواس او را جذب خودت کنی. «ولا تخافت حتى لا تسمع نفسك»؛ اینقدر هم یواش نخوان که خودت هم نشنوی چه میگویی. این معنا از جبائی نقل شده است.
«وقريب من هذا المعنى ما رواه أصحابنا عن أبيعبدالله (عليهالسلام) أنه قال: الجهر بها»، یعنی به صلاة، «رفع الصوت شديداً»؛ عبارت از این است که صدا را بلند کنی، خیلی بلند کنی. «والمخافتة» عبارت از این است که «ما لم تسمع أذناك»، صدایی است که گوش خودت هم نشنود او را. ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[14] یعنی طلب کن میان جهر و اخفات راهی را، یعنی: «أي قراءة وسطاً بين الجهر والمخافتة»؛[15] انتخاب کن قرائت متوسط میان جهر و مخافته را.
ببینید، «وسطاً» خواندیم؛ اضافه نکردیم، چون کلمه «بین» داریم. اگر کلمه «بین» نداشتیم اضافه میکردیم: «وسطَ الجهر و المخافتة»، ولی چون کلمه بین را داشتیم، تنوین دادیم؛ گفتیم: «قراءةً وسطاً بین الجهر و المخافتة» که «بین الجهر و المخافتة» عطف بیان بشود بر وسط.
مرحوم محقق میفرمایند: «وهذا هو المتبادر»؛ یعنی از آیه این تبادر میکند. پس بنابراین نتیجه میگیریم، با توجه به این معنای چهارم نتیجه میگیریم آن که در آیه نهی شده است این است: «فالمنهي هو الجهر العالي جداً» و «الإخفات الخفي»؛ این دو تا منهیاند. منهی، جهر بلند است، جهری است که خیلی بلند باشد جداً، به طوری که «یُخرِجُ» یا «یَخرُجُ» این شخص قاری «عن كونه قارئاً في الصلاة»؛ از حالت قاری فی الصلاة بودن دربیاید.
مثلاً به او یک چیز دیگر بگویند، بگویند داری قرائت قرآن میکنی در مجلس عام، که ناچاری اینهمه صدایت را بلند کنی؛ تو نماز نمیخوانی، گفته نشود به او که قاری نمازی. «والإخفات الخفي»، یعنی و منهی اخفات خفی است؛ چنان یواش بخوانی «بحيث يلحق بحديث النفس»، خواندنت به حدیث نفس ملحق بشود، یعنی مثل اینکه در دلت داری مطالب را و کلمات را میگذرانی.
«ويخرج عن القراءة»؛ شخص خارج بشود از قرائت، یا این اخفات خارج بشود از قرائت بودن، ملحق بشود این اخفات به حدیث نفس و خارج بشود از قرائت بودن.
«فلا يجوز الإفراط» که آن جهر عالی است، «ولا التفريط» که این اخفات خفی است؛ هیچکدام از این دو تا جایز نیست. «بل يجب الوسط»؛ این «بل یجب الوسط» میخواهد ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾[16] را معنا کند.
«بل يجب الوسط والاقتصاد والعدل وما بين الإفراط والتفريط»؛[17] اینها چهار تا کلمه، چهار تا عاطف و معطوف است که هر چهار تایش معنایش یکی است: وسط، اقتصاد، عدل، ما بین الافراط و التفریط، اینها هر چهار تا یکیاند. واجب است بر تو وسط، یا بگو اقتصاد، یا به تعبیر سوم بگو عدل، به تعبیر چهارم بگو ما بین الافراط و التفریط.
تحلیل مفهوم «وسط» در قرائت و عدم وجوب تفکیک مشهور
وسط را ملاحظه کنیم ببینیم چه میشود؛ یعنی نه صدای خیلی بلند، نه صدای خیلی یواش. خب این وسط را ملاحظه کنید چه میشود. میفرمایند که بعضی افرادِ وسط را در ما در بعضی نمازها داریم. ببینید، از آن فریاد بلند تا این اخفات خفی، هرچه هست میشود وسط. خود فریاد بلند یک طرف است، اخفات خفی یک طرف دیگر است، این میان میشود وسط.
خب این وسط خیلی افراد مختلف دارد دیگر؛ یعنی یک یک فرد معین و مشخص ندارد که، از آن صدای بلند که رد بشوید، صداهایی که شنیده میشود ولی یواش است، یا صداهایی که اصلاً جوهره صدا بیرون نمیآید؛ یک وقت جوهره صدا بیرون میآید منتها خیلی آدم داد نمیزند، یک وقت جوهره صدا بیرون نمیآید ولی یواش آدم میخواند ولی آن دوردوران هم میشنوند.
یک وقت یواش میخواند آن کناریاش میشنود، یک وقت یواش میخواند خودش هم نمیشنود که این قرار شد جزء وسط نباشد. خب وسط توجه میکنید افراد متعدد دارد، بالاخره به تعبیر ما یک معنای تشکیکی است، مصادیق مختلف دارد.
بعضی از این افراد را، بعضی از این افرادی که وسطاند، انتخاب شده است که در نمازها خوانده بشود؛ مثلاً در یک نماز ظهر گفته شده است اینطور، در نماز شب مغرب و عشا گفته شده است اینطور. اینها افراد وسطاند؛ خداوند وسط را به پیغمبر دستور داده است، آنوقت این وسطی که دارای افراد است، بعضی افرادش در شب خوانده میشود، بعضی افرادش در روز خوانده میشود.
«ولكن علم من السنة الشريفة»؛ از آیه چیزی برنمیآید، آیه فقط فرموده است وسط را انتخاب کن؛ اما از سنت شریفه برمیآید که بعض افراد این وسط، در بعض صلوات مشروع شده و اختیار شده است. اکنون خودش همین عبارت را توضیح میدهد: «الجهر للرجل»، آن هم جهر فیالجمله؛ مشخص نیست چه نوع جهری، جهری که به سر حد فریاد نرسد؛ از آن طرف به حد فریاد نرسد، از این طرف به حد یواش خواندن و اخفات نرسد.
این جهر وسط فیالجمله کافی است؛ فیالجمله یعنی بدون تعیین مقدارش، بدون تعیین مقدار جهر. که همینطور هم هست؛ یک شخصی میبینید به طوری میخواند که سه تا جوهره صدایش مشخص میشود ولی خیلی دوردوران نمیشنوند، یکی دیگر نه، بلندتر میخواند دوردوران میشنوند؛ هر دویش کافی است، چون جهر معینی انتخاب نشده است، جهر فیالجمله انتخاب شده است.
«الجهر»، منتها جهر فیالجمله، «للرجل في الصبح وأوليي المغرب والعشاء»؛ یعنی دو رکعت اول مغرب و دو رکعت اول عشا. «وجميع النوافل الليلية»؛ جمیع نوافلی که در شب خوانده میشود گفته شده است که جهر خوانده بشود. «والإخفات في غيرها»؛ در غیر صبح، غیر دو رکعت اول مغرب و عشا و غیر نوافل لیلیه، اخفات اختیار شده است.
خب، ما گفتیم از سنت، اختیار این بعض افراد وسط به دست میآید؛ نگفتیم وجوب این بعض افراد به دست میآید، گفتیم اختیار. اختیار میسازد با وجوب، میسازد با استحباب. اکنون در ذیل وجوب را نفی میکنیم؛ میگوییم وجوب برایمان روشن نیست که واقعاً واجب اینطور باشد. اگرچه اکنون مشهور این است که واجب است اینچنین، ولی ما از ادله وجوب را استفاده نمیکنیم.
«لكن كون ذلك»؛[18] ذلک یعنی اینکه جهر مال آن نمازها باشد و اخفات مال این نمازها باشد، اینکه این «على سبيل الوجوب غير معلوم الدليل» است؛ یعنی دلیلش معلوم نیست. فتوا هست، ولی دلیلش چیست؟ دلیلش معلوم نیست.
«إذ لا دليل على وجوب التفصيل المشهور»؛ تفصیلی که اکنون مشهور است همین است که اکنون گفتیم: که نماز صبح بلند، دو رکعت نماز مغرب و عشا بلند، تمام نوافل لیلیه بلند، بقیه هرچه هست اخفات؛ این تفصیل را گفتیم تفصیل مشهوری هم هست. ایشان میفرمایند که دلیلی بر وجوب این تفصیل مشهور نداریم.
بعد تأیید هم میکند: «ويؤيد عدمه الأصل»؛ اصل عدم این تفصیل را، عدم این وجوب را تأیید میکند؛ چون ما شک داریم که الزامی آمده است یا خیر، اصل عدم الزام است، اصل عدم وجوب است. «والروايات الصحيحة»ای هم داریم که خلاف این است، وجوب این تفصیل را نفهمانده است و از آنها ما میتوانیم استفاده کنیم که وجوب نیست.
این دو تا جهت: یکی اصل، یکی روایات صحیحه؛ سوم: «وظاهر الآية». به اضافه: «وخفاء معنى الجهر والإخفات»؛ آیه در صدد بیان کلمه جهر و اخفات را به کار برده است، که جهر و اخفات معنایشان مخفی است؛ یعنی خیلی روشن نیست. عرض عریضی برای جهر داریم، عرض عریضی برای اخفات داریم، تازه بعد از اینکه جهر و اخفات معلوم بشود؛ اصل جهر و اخفات معلوم نیست چیست.
بعضیها میگویند که حتی صدای یواشی که اطرافیانت بشنوند جهر است؛ ظاهراً ابن ادریس اینطور حرف میزند دیگر، ابن ادریس در جهر و اخفات خیلی سختگیری میکند، میگوید یک ذره صدا بلند شد که کناریات شنید میشود جهر، نمازت میشود خراب.
یا بعضیها میگویند در نماز اخفاتی اگر حالت بُهبُهه داشته باشد، میشود نماز باطل. بهبهه، مثل آدم سرماخوردهای است که فشار میآورد به خودش که حرف بزند، جوهره صدا بیرون نمیآید؛ صدای یواش است، ولی با فشار صدا میکند، این میشود بهبهه. بعضی میگویند این نماز جهر میکند؛ نمازهای ظهر و عصر را یا در قسمتهایی که باید اخفات خوانده بشود، اگر به این صورت خوانده بشود، بعضیها گفتند باطل است.
خب، پس میبینید که جهر و اخفات خیلی عرض عریضی دارد، معنایشان روشن نیست مجمل است. آیه هم از این دو کلام دو عبارتی که معنایشان مخفی است استفاده کرده است. اگر وجوبی در کار بود، آیه اینطوری بیان نمیکرد؛ اینکه مجمل گذاشته است، معنایش این است که به همهشان اکتفا میشود. حالا بعضی بهتر است، بعضی مثلاً متوسط است، آن را آیه نمیخواهد بیان کند؛ ولی آیه میخواهد بگوید اکتفا به همهشان جایز است.
لذا کلمه را مجمل آورده است؛ استفاده کردن از مجمل، ظاهرش این است که میخواهد بفهماند همه افراد این مجمل مطلوب است، هرکدام شد؛ و الا اگر یک فرد خاصی مطلوب بود، تعیین میکرد. از اینکه آیه ظاهرش تعیین نکرده است، و خود معنای جهر و اخفات هم مخفیاند، ما به دست میآوریم که نه جهر واجب است، نه اخفات واجب است؛ بلکه هرکدام کافی است، منتها حالا بعضی رجحان دارد بر بعضی، آن حرف دیگری است.
ایشان آخر مطلبی که گفت این بود که جهر و اخفات معنایشان مخفی است. کسی میگوید که جهر و اخفات را بیان کردند؛ در مرد گفتند جهر چیست اخفات چیست، در زن گفتند جهر چیست اخفات چیست، معنا کردند دیگر، خفایی ندارد. کسی کأنّهُ به مرحوم محقق اینطور میگوید؛ مرحوم محقق میگوید: «وبيانهم غير معلوم المأخذ، مع عدم الوضوح والبيان»، دو تا اشکال میکند.
این «و بیانهم» دفع دخل مقدر دفع دخل است، حالا مقدر که نه؛ یعنی کأنّهُ کسی به ایشان میگوید چرا گفتی معنای جهر و اخفات خفا دارد، در حالی که علما تعیین کردند، هم در مرد جهر و اخفات را تعیین کردند هم در زن تعیین کردند؟ ایشان میگوید اولاً مدرک تعیین کردنشان معلوم نیست برای ما که به چه مدرکی این مدرک این را گفتند؛ ثانیاً اصلاً تعیین اینها هم درست نیست، اینها هم یکجوری ما را به عرف ارجاع دادند.
در تعیین جهر و در تعیین اخفات، ما را به عرف ارجاع دادند؛ ارجاع به عرف خودش باز مجهول است، یعنی معلوم نیست عرف کدام را جهر حساب میکند، کدام را اخفات حساب میکند. پس خواستند معنای جهر و اخفات را از خفا دربیاورند، یک جور دیگر در خفا افتادند؛ گذشته از اینکه مدرکشان بر این تفسیرشان روشن نیست.
«وبيانهم»، یعنی و بیانهم لمعنی الجهر و الاخفات، «في الرجل» جهر را اینطور معنا کردند: «بحيث يعد عرفاً جهراً». معنای جهر این است که عرفاً جهر حساب بشود. حالا خود همین هم میبینید که خیلی معین نیست، خیلی مشخص نیست؛ عرفاً جهر حساب بشود خودش مختلف است.
«والإخفات»، یعنی تفسیر بیان کردند اخفات را، تفسیر کردند اخفات را «بما لا يسمعه القريب»، به طوری که قریب نشنود او را؛ یعنی «بحیث لا یعد عرفاً جهراً»، عرفاً جهر شمرده نشود، اخفات شمرده بشود. میبینید این هم روشن نیست؛ عرفاً جهر شمرده نشود خودش روشن نیست. اصلاً حواله دادن به عرف، حواله دادن به یک امر عریضی است؛ معین، تعین که نیست.
«وإن كان مما يسمعه القريب فإلى البعيد أيضاً». عبارت را اینطور معنا میکنیم: «و بیانهم فی الرجل»، یعنی درباره مرد بیان کردند جهر را به اینطور: «بحیث یعد عرفاً جهراً»، عرفاً جهر شمرده بشود، که عرض کردم این هم خودش معلوم نیست، چون جهر عرض عریضی دارد؛ «و الاخفات بما لا یسمعه القریب بحیث لا یعد عرفاً جهراً»، اخفاتِ «بما لا یسمعه القریب» را تفسیر کردند به اینطور که «بحیث لا یعد عرفاً جهراً و لیعد اخفاتاً»، «و ان کان مما یسمعه القریب فالی البعید ایضاً»، که مهم، شنیدن قریب و بعید نیست؛ مهم این است که عرف این را اخفات بداند. این درباره مرد بود.
درباره زن گفتند: «لا يسمعه الأجنبي»؛ اخفات عبارت از این است که اجنبی نشنود. خب یعنی میتواند با جوهره صدا بخواند در اتاقی که هیچکسی نیست؛ میتواند یواش بخواند در جایی که نامحرم هست. بالاخره مهم این است که اجنبی نشنود، مهم آن نیست که حالا صدا به چه صورت باشد.
خب، «بیانهم» مبتدا است، «غير معلوم المأخذ» خبر است. ایشان میفرمایند این بیانی هم که بعضیها درباره جهر و اخفات دارند، بیانی است که دو مشکل دارد: اولاً «غیر معلوم المأخذ» است، یعنی مدرکش روشن نیست؛ ثانیاً «مع عدم الوضوح والبيان، فإن فيه خفاء»؛ در آن خفا است، یعنی عرض کردم حواله دادن به عرف است، و عرف عرض عریض دارد، نمیشود، معین نیست. پس بالاخره باز در این تفسیری که برای جهر و اخفات شده است خفا هست.
خب پس چه کنیم؟ این «فیمکن» تفریع بر «بیانهم فی الرجل» نیست؛ تفریع است بر «یؤید عدمه الاصل» یک، «و الروایات الصحیحة» دو، «و ظاهر الآیة و خفاء معنی الجهر و الاخفات» سه؛ که این سومی هم یک دخلی داشت و آن دخلش را هم دفع کردیم.
چون اینچنین است که اصل همراه است با عدم وجوب، روایات صحیحه و ظاهر آیه هم اینچنین، لذا «فيمكن» حمل روایتی را که مجمل است در جهر و اخفات، یک روایتی داریم که جهر و اخفات را لازم میداند، منتها در بیان جهر و اخفات مجمل است، این را «فيمكن حمله على الاستحباب»، حمل کنیم بر استحباب؛ که بگوییم اینکه گفته است مثلاً در مغرب و عشا بلند بخوان، در صبح بلند بخوان، در بقیه اخفات بخوان، منظور رجحان است، منظور استحباب است، وجوب نیست.
«كما هو مذهب علم الهدى في الانتصار»، این قائل هم دارد، «کما هو مذهب علم الهدی فی الانتصار»؛ که ایشان میخواهد همین نظر شاذ را قبول کند که جهر و اخفات در نماز واجب نیست، بلکه راجح است، آن جاهایی که تعیین شده است راجح است، «کما هو مذهب علم الهدی فی الانتصار». «والله يعلم بحقيقة الحال والصواب».
نقل و نقد دیدگاه زمخشری در تفسیر کشاف
«وقال في الكشاف: بصلاتك، أي بقراءتها على حذف المضاف». کشاف گفته است ﴿بِصَلَاتِكَ﴾[19] یعنی به قرائت صلاتک، کأنّهُ کسی از کشاف میپرسد که چرا قرائت تقدیر میگیری؟ و چرا قرائت را خداوند نفرمود که تو تقدیر بگیری؟ جواب میدهد که جهر و اخفات وصف قرائت است، وصف صوت است، صوت هم مربوط به قرائت است، وصف نماز که نیست؛ آیه این را وصف نماز قرار داده است: ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾، در حالی که صلاة عبارت است از یک مشت اذکار و ادعیه و اینها، اگر صوت را از آن بگیری اصلاً جهر و اخفات در موردش تصور نمیشود.
پس جهر و اخفات مربوط به صوت است، نه مربوط به صلاة. بنابراین اگر آیه «لا تجهر» را ارتباط داده است به صلاة یا «لا تخافت» را ارتباط داده است به صلاة، ما باید قرائت را تقدیر بگیریم که قرائت مشتمل بر صوت است؛ زیرا که اگر تقدیر نگیریم، اسناد جهر و اسناد اخفات تمام نیست. اسناد جهر و اخفات در صورتی تمام است و مطبوع، که مراد از صلاة قرائت باشد. پس باید قرائت را تقدیر گرفت.
«وقال في الكشاف: بصلاتك، أي بقراءتها على حذف المضاف»[20] چرا قرائت حذف شده است؟ اکنون شما دارید تقدیر میگیرید، چرا حذف شده است؟ میفرمایند چون وصف خاص صوت بود، اشتباه نمیشد؛ لذا اگر ذکرش نمیکرد، اشتباهی نبود، اکنون که ذکرش نکرده است اشتباهی نیست: «لأنه لا يلتبس»، یعنی این حذف اشتباه نمیشود، آن محذوف اشتباه نمیشود، کسی چیز دیگری غیر از محذوف را تقدیر نمیگیرد.
چرا «لا يلتبس»؟ «من قبل أن الجهر والمخافتة صفتان تعتقبان على الصوت لا غير»؛ چون جهر و مخافته دو صفتاند که بر صوت عارض میشوند نه بر غیر صوت، و صلاة که صوت نیست، «والصلاة أفعال وأذكار». پس جهر و مخافته به صلاة تعلق نمیگیرد، بلکه به صوت تعلق میگیرد، یعنی به قرائت تعلق میگیرد. به همین جهت است که آیه مشکلی ندیده است که جهر و اخفات را به صلاة نسبت بدهد؛ میدانسته است که بالاخره شنوندگان قرائت را تقدیر میگیرند.
خب دنباله سخن کشاف این است که تمام شد این بحث. چرا خداوند قرائت را ذکر نکرد، روشن شد چرا؛ بعد، کشاف وارد دنباله بحث میشود، یعنی ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾[21] را میخواهد بیان کند و توضیح بدهد که چرا خداوند دستور داد که ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾، که وارد ورود در مطلب دیگری است.
پس اولاً کشاف تقدیر گرفت قرائت را، و به دنبالش گفت که چرا خداوند قرائت را ذکر نکرد؛ ثانیاً میخواهد اصلاً خود قرآن خود این آیه را معنا کند، ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ را میخواهد معنا کند، اول داستانی را که مربوط به پیغمبر است ذکر میکند تا روشن کند که چرا این آیه نازل شد.
«وكان رسول الله (صلیاللهعليهوآلهوسلم) يرفع صوته بقراءته»؛[22] صوتش را به قرائت صلاة بلند میکرد. ضمیر «بقراءته» را برمیگردانیم به صلاة؛ اما خب صلاة که مذکر مؤنث است، مذکر نیست.
پرسش: به پیغمبر برمیگردد؟
پاسخ: میتوانیم معنا کنیم ضمیر «بقراءته» را برگردانیم به خود پیغمبر، مثل «صوته»؛ و میتوانیم ضمیر «بقراءته» را برگردانیم به فعل صلاة. به خود صلاة برنمیگردانیم، چون صلاة مؤنث است؛ به فعل صلاة برمیگردانیم چون فرمود: «والصلاة أفعال وأذكار»، به فعل میتوانیم برگردانیم، به ذکر میتوانیم برگردانیم، به خود پیغمبر هم میتوانیم برگردانیم؛ که پیغمبر به قرائتی که میکرد، صوتش را بلند میکرد. البته اگر برگردانیم به صلاة یک خرده بهتر معنا میشود، ولی برگردانیم به پیغمبر مشکلی ندارد؛ گفته میشود در عرف، پیغمبر در قرائتش صدایش را بلند میکرد..
«فإذا سمع المشركون لغوا وسبوا»؛ وقتی مشرکین مشرکون این صدا را میشنیدند، لغوا، یعنی حرف بیهوده میزدند، «وسبوا»، فحش میدادند؛ حرفهای یاوه میزدند، فحش میدادند. چون اینچنین بود، «فأمر»، خداوند پیغمبر را «بأن يخفض من صوته»، صدا را پایین بیاورد که آنها نشنوند.
خب آنوقت معنای آیه اینطور میشود، «والمعنی» یعنی معنای آیه: «ولا تجهر حتى تسمع المشركين» یا «حتی تُسمِعَ المشرکین»، «ولا تجهر حتى تُسَمع المشركين»؛ چون مشرکین گفته است، باید «تُسمِعَ» خوانده بشود، و الا اگر «تَسمَعُ» خوانده بشود، مشرکین مشرکین نمیگفتیم، مشرکون میگفتیم؛ تازه «تَسمَعُونَ» نمیگفتیم، «یَسمَعُونَ» میگفتیم، «یَسمَعَ المشرکون».
خب، پس: «حتی تُسمِعَ المشرکین»، تا به گوش مشرکین برسانی؛ «ولا تخافت حتى لا تسمع من خلفك»، یواش نخوان که نتوانی صدایت را به پشت سر خودت برسانی. اگر «لا یَسمَعَ» بود عیبی نداشت: «لا یَسمَعَ مَن خَلفَک»، آن هم معنا میشد دیگر لازم نبود اینجا «لا تُسمِعَ» بخوانی؛ در آن مشرکین لازم بود چون مشرکین داشتیم، مشرکون نداشتیم، ولی در اینجا «مَن خَلفَک» داریم اعراب ظاهر نیست، لذا اگر «لا تَسمَعَ» را «لا یَسمَعَ» بخوانی اشکال ندارد.
اما خب «لا تُسمِعَ» بخوانی عیبی ندارد که هماهنگ بشود با آن جمله قبلی؛ «لا تُسمِعَ» یعنی به گوش مشرکین نرسان، «و لا تخافت» به طوری که «لا تُسمِعَ مَن خَلفَک»، نتوانی به گوش دیگری پشت سرت برسانی. «وابتغ بين الجهر والمخافتة سبيلاً وسطاً»؛ میان جهر و مخافته یک راه وسطی را انتخاب کن. این کلام کشاف است.
مرحوم محقق میفرمایند: این کلام اولاً از آیه ظاهر نمیشود؛ ثانیاً مخالف آن حکمی است که ما در این مسئله داریم. حضرت وقتی نماز جماعت میخواندند، موظف نبودند در همه اذکار و اجزاء نماز صدا را به ما به من خلف برسانند؛ حتی در بعضیها یواش میخواندند صدا نمیرسید به من خلف، در بعضیها بلند میگفتند. پس شما که میگویید نباید یواش بخوانی، بلند بخوان تا صدایت را منخلف بشنود، کلامتان درست نیست، با مسئله موافق نیست؛ مسئلهای که ما داریم این است که بعضیها را بلند بخوان، بعضیها را یواش.
«هذا»، این کلام کشاف، «مع أنه غير ظاهر»، یعنی باز هم مطلب را کامل روشن نکرده است؛ گفته است جهرت به اندازهای نباشد که مشرکین بشنوند، خب مشرکین دور یا نزدیک؟ اخفاتت هم طوری باشد که منخلف بشنود؛ اما این که مشرکین نشنوند یا منخلف بشنود، این یک فرد معین ندارد که، چند جور میشود، عرض کردم تشکیکی است.
پس خود این مطلبی که ایشان در تفسیر آیه گفته است، مطلب ظاهری نیست. گذشته از این، «لا يوافق المسألة»؛ با مسئلهای که در فقه مطرح است موافق نیست، زیرا که پیغمبر دائماً مأمور به اسماع من خلفه نبوده است؛ در جماعت لازم نبوده است همه اجزاء را طوری بخواند که دیگران که پشت سر ایشان هستند بشنوند، «بل كان مأموراً في بعضها بذلك»، یعنی به اینکه اسما کند منخلفه را، «وفي بعضها بعدمه» مأمور بود، نه مأمور نبود به اسما؛ مأمور بود به عدم اسما، که فرق میکند با مأمور نبودن.
خب، چندین قول در این آیه ذکر شد، یک قول دیگر باقی مانده است که آن را میگذاریم برای جلسات آینده انشاءالله.