90/09/17
بسم الله الرحمن الرحیم
دلالت آیه هفتم بر ذکر رکوع و سجود/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /دلالت آیه هفتم بر ذکر رکوع و سجود
دلالت آیه هفتم بر ذکر رکوع و سجود
صفحه ۱۲۷، سطر هفتم: «السابعة»،[1] ﴿فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ﴾[2] [3] [4] «و مثلها»[5] ﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى﴾.[6]
بحث در مقارنات نماز داشتیم و میخواستیم که از آیاتی این مقارنات را استفاده کنیم. از جمله مقارنات، ذکر رکوع و ذکر سجود است که در این دو آیهای که خواندیم آمدهاند. یکی از این دو آیه مربوط به رکوع است: ﴿فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ﴾؛[7] [8] [9] یکی هم مربوط به سجده است: ﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى﴾.[10] البته در نظر ما ذکر سجده را در رکوع گفتن و ذکر رکوع را در سجده گفتن مانعی ندارد.
ولی اهلسنت نقل کردهاند که وقتی آیه اول نازل شد پیغمبر فرمودند که این را در رکوعتان قرار بدهید؛ وقتی آیه دوم نازل شد پیغمبر فرمودند که این را در سجودتان قرار بدهید. از آن وقت دیگر این دو تا ذکر در رکوع و سجود رائج شدند. یک بار گفتنشان واجب است و سه بار گفتنشان مستحب است؛ البته تکرارشان هم مستحب است به شرط اینکه طاق باشد، زوج نباشد؛ زوج ثوابش کمتر میشود از فرد، فرد ثوابش بیشتر است.
بعد ایشان میفرماید که روایتی هم از طرق شیعه داریم که آن روایت هم دلالت میکند بر اینکه ذکر رکوع آن است و ذکر سجود این. بعد میفرماید که پس دو تا روایت برای ما درست شد: یکی روایتی که از طرق «عامه» رسیده، یکی روایتی که از طرق «خاصه» رسیده است. هر دو روایت دلالت میکنند بر ذکر خاص در رکوع و سجود.
یک ذکر عامی داریم که «سبحان الله» است؛ این را هم در رکوع میتوانیم بگوییم هم در سجود. ذکر خاصی داریم که یکیاش مخصوص رکوع است، یکیاش مخصوص سجود است؛ این دو تا روایت دلالت بر این ذکر خاص میکنند.
منتها در این دو روایت، «و بحمده» حذف شده؛ چون ما «سبحان ربی العظیم» نمیگوییم، «و بحمده» هم اضافه میکنیم؛ یا «سبحان ربی الأعلی» نمیگوییم، «و بحمده» هم اضافه میکنیم. در این دو روایت که یکیاش از طرق «عامه» است، یکی از طریق «خاصه»، قید «و بحمده» نیامده، ولی روایات دیگر داریم که قید «و بحمده» را اضافه کرده است. و ما هم اضافه میکنیم؛ چون در علم اصول ثابت شده که اگر روایتی دلالت بر مطلبی کرد، روایت دیگری هم مثبت بود، نافی نبود، چیزی را اضافه کرد، این اضافه را ما ملحق میکنیم به آن قبلی.
تعارضی نیست؛ «تعارض» بین مثبت و منفی است، بین مثبت و نافی است؛ «تعارض» بین دو مثبت نیست. اگر دو تا روایت دو مطلب را اثبات کردند، خب ما بین این دو هم جمع میکنیم، تعارضی بینشان نیست. خب، یک روایت «سبحان ربی الأعلی» را بیان کرده، یکی دیگر «و بحمده» را اضافه کرده؛ یا «و بحمده» را اضافه نکرده، «سبحان ربی الأعلی و بحمده» گفته، که هم آن قسمت قبلش را گفته هم این قسمت اضافه را آورده است.
ما میتوانیم عمل کنیم به آن روایتی که جامعتر است، یا اگر روایتی اضافه کرده بود، اضافه را ملحق کنیم؛ مثلاً یک روایت گفته «سبحان ربی الأعلی»، یکی هم گفته «و بحمده»؛ ما این را خب اضافه میکنیم، البته اینطور نداریم. یا یک روایت گفته «سبحان ربی الأعلی»، یک روایت گفته «سبحان ربی الأعلی و بحمده»؛ آنی که اضافه دارد مأخذ میکنیم، چون مثبتاند و مثبتها با هم تعارضی ندارند.
بعد از آیه استفاده نمیکنیم با توجه به حدیث پیغمبر که فرمود این را در رکوع قرار بدهید، این را در سجده قرار بدهید؛ استفاده نمیکنیم که در رکوع و سجده ذکر دیگر هم میتوانیم بگوییم، از آیه استفاده نمیشود؛ ولی ما از روایات دیگر استفاده میکنیم که ذکر دیگر هم در سجود و رکوع پذیرفته شده است، اختصاصی به این ذکر خاص ندارد.
خب، این تمام بحثی است که مرحوم محقق در اینجا دارند، فقط در آخر اشاره میکنند که «احتیاط» این است که این ذکر خاص را سه بار بگوییم؛ «احتیاط» این است که ذکر خاص را سه بار بگوییم و به این ذکر خاص «و بحمده» را هم اضافه کنیم؛ که هم به آن روایتی که در ذیل این آیه آمده و گفته این را در رکوع قرار بدهید، این را در سجود قرار بدهید عمل شده باشد، هم به آن روایتی که «و بحمده» را اضافه کرده عمل شده باشد، هم به آن سنتی که میگوید سه بار تکرار کنید عمل شده باشد. خب، این قول ایشان است که میگوید «احتیاط» این است که این کار را انجام بدهیم.
تبیین عبارت کتاب درباره ذکر رکوع و سجود
صفحه ۱۲۷، سطر هفتم: «السابعة»،[11] ﴿فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ﴾[12] [13] [14] و مثل همین است ﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى﴾.[15]
«روي من طرق العامة»[16] که چون نازل شد آن آیه اول، حالا در سوره واقعه نازل شد یا در سوره حاقه چون در هر دو سوره آمده، «قال النبي (صلىاللهعليهوآلهوسلم) اجعلوها في ركوعكم»؛ در رکوعتان قرار بدهید. «و لما نزلت الثانية»، وقتی آن دومی نازل شد که در سوره اعلی نازل شده، «قال»، حضرت فرمودند: «اجعلوها في سجودكم». این از طرق «عامه» نقل شده است.
اما از طرق ما نقل شده «عن الصادق (عليهالصلاةوالسلام) أنه كان يقول»؛ ایشان میفرمود در رکوعشان «سبحان ربي العظیم» و در سجودشان «سبحان ربي الأعلى». «الفريضة واحدة و السنة ثلاث»؛ یعنی این ذکر یک بار گفته شود واجب است، سه بار گفته شود مستحب است.
خب، «فالروايتان»، یعنی روایتی که از طریق «عامه» نقل شده بود و روایتی که از طریق «خاصه» نقل شده، این دو تا هر دو دلالت میکنند «على كون الذكر الخاص فيهما»... «كون» دارد نسخه شما؟ «على كون الذكر الخاص فيهما»؛ دلالت میکنند بر اینکه این ذکر خاص در سجده و رکوع محققاند، یعنی مربوط به آن رکوع و سجدهاند؛ که من «كون» را تام گرفتم.
میتوانید «كون» را ناقص هم بگیرید که «فيهما» بشود خبر: ذکر خاص در این دو تا هست، یعنی در سجده و رکوع هست. اگر «كون» را تام بگیریم ظاهراً راحتتر معنا میشود.
«الروايتان» هر دویشان دلالت میکنند بر این ذکر، «لكن بحذف و بحمده». «و تدل غيرهما»، یعنی غیر این دو روایت دلالت میکند بر زیاده این «و بحمده». «و هي»، یعنی این زیاده، «مقبولة كما ثبت في الأصول»، که در اصول گفته شده اگر دو خبر برسند هر دو مثبت باشند با هم تعارضی ندارند.
«و كذا على إجزاء مطلق التسبيح»؛ این عطف است بر «على زيادته». عبارت اینطور میشود: «تدل» غیر این دو روایت هم بر زیاده «و بحمده»، هم بر «اجزاء» مطلق تسبیح؛ مطلق تسبیح در سجده یا رکوع کافی است، بلکه مطلق ذکر. «و ذلك غير بعيد»؛ اینکه مجزی باشد مطلق تسبیح یا مطلق ذکر بعید نیست، ولی «و الاحتياط قولهما ثلاثا مع زيادة و بحمده».
پرسش و پاسخ درباره مصداق مطلق ذکر و مرجع ضمیر «قولهما»
پرسش: استاد، یک مصداق برای مطلق تسبیح و ذکر...؟
پاسخ: مثل «سبحان الله» دیگر.
پرسش: و ذکر؟
پاسخ: ذکر مثلاً «الحمد لله». در سجده و رکوع «الحمد لله» بگوییم، میگویند کافی است، بعضیها...
پرسش: «الله» را قبول میکنند؟
پاسخ: «الله»... نمیدانم «الله» گفتن کفایت میکند؛ ظاهراً ذکر به صورت مثلاً «الحمد لله» باشد، «لا حول و لا قوة إلا بالله» باشد، اینطوری میگویند. اما خود «الله» کافی است؟ خب خبرش مثلاً چیست؟ «الله» را مبتدا بگیریم، خبرش چیست؟
پرسش: «الله» مثلاً به حذف حرف ندا مثلاً ذکر...
پاسخ: بله، ولی ظاهراً نگفتهاند؛ مثلاً میگویید «الله اکبر»، خب این خوب است، «الحمد لله»، اینها درست است. ولی «الله» تنها، آن را هم حذف کنید، حالا همه جا حذف جایز است، در سجده و رکوع ما گیر افتادیم میخواهیم حذف کنیم!
پرسش: نه، از جهت نظرشان، مطلق ذکر کفایت...
پاسخ: مطلق ذکر یعنی «الله» هم کافی است؟
پرسش: خب «الله» را نمیدانم، ولی...
پاسخ: بله، مطلق ذکر پس دیگر بعضیها میگویند کافی است؛ اما حالا کلمه «الله» را میشود جزء مطلق ذکر حساب کرد؟ فقط «الله» تنها با حذف مبتدا و خبر و همهچیز، بعید میدانم. بله، «و الاحتياط قولهما ثلاثا»؛ گفتن همین ذکر خاص است «مع زيادة و بحمده». «الثامنة»، آیه هشتم...
پرسش: ضمیر «هما» به چه برمیگردد؟
پاسخ: کدام «هما»؟
پرسش: همان «الاحتياط قولهما».
پاسخ: «قولهما» یعنی قولِ «سبحان ربی العظیم» و «سبحان ربی الأعلی»، یعنی گفتن این دو تا.
پرسش: به تسبیح و ذکر برنمیگردد؟ اگر بخواهیم تسبیح...
پاسخ: آخر بعد «زيادة و بحمده» یعنی چه؟ یعنی «سبحان الله» را اگر بخواهید بگویید سه بار بگویید، آنوقت باید بگویید با زیاده «و بحمده»: «سبحان الله و بحمده»؟! بله، «قولهما» همین «سبحان ربی العظیم» است و «سبحان ربی الأعلی»؛ این دو تا را سه بار بگوییم با زیاده «و بحمده».
البته اگر زیاده «و بحمده» را نمیگفت، میگفتیم «و الاحتياط قولهما» یعنی قول مطلق تسبیح یا مطلق ذکر سه بار؛ سه بار گفته بشود «سبحان الله» یا سه بار گفته بشود «الحمد لله»، که این هم خب رائج است دیگر، بله. ولی چون «مع زيادة و بحمده» دارد، من عرض کردم ضمیر «قولهما» را برگردانید به «سبحان ربی العظیم» و «سبحان ربی الأعلی».
پرسش: خب آن دو روایت مثلاً بر اساس اینکه آن فریضه را، واجب را همان واحده گرفته بودند، خب در این صورت با این معنا بیشتر سازگار است که این را به همین تسبیح، مطلق تسبیح... چون میخواهیم آن زیاده را بگوییم، اینجا هم باید احتیاطاً بیاوریم.
پاسخ: یعنی بگوییم «سبحان الله و بحمده»؟
پرسش: یعنی «سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله و بحمده»، سه بار را بگوید...
پاسخ: نداریم این «احتیاط» را ما؛ حالا مگر بگوییم فتوای مرحوم محقق است که «سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله و بحمده».
پرسش: چون ایشان خودش اول قائل به فریضه و یک بار شد، این «احتیاط» باز دیگر معنا...
پاسخ: «احتیاط» را عرض کردم، ببینید ایشان میخواهد جمع کند بین همه؛ وقتی من میخواستم جمع کنم اینطوری گفتم: احتیاطاً جمع میکنیم بین هر سه: بین آنی که گفته «سبحان ربی الأعلی» یا «سبحان ربی العظیم» ذکر خاص رکوع و سجود است، و بین آنکه «و بحمده» را اضافه کرده، و بین آنی که گفته مستحب است قید مستحب است را آوردن، و بین آنکه گفته است مستحب است سه بار تکرار کردن؛ که احتیاطی که ما در اینجا میکنیم برای این است که واجب و مستحب را همه را استیفا کرده باشیم. «احتیاط» در اینجا که اینطور نیست که اگر ترکش کردیم واجبی ترک شده باشد؛ اگر ترک کردیم مستحبی ترک شده است، که سه بار گفتن را ما مستحب میدانیم؛ مگر فتوای خود ایشان باشد که سه بار گفتن بشود واجب.
پرسش: ایشان چون میگویند آقا مطلق ذکر و تسبیح غیر بعید است، در ذهن ایشان زیاد همچین مقبول نیست، لذا همان...
پاسخ: بله، غیر بعید است؛ مطلق ذکر و مطلق تسبیح را ایشان غیر بعید میداند، نه حتمی.
پرسش: لذا «احتیاط» کرد؛ «احتیاط» بیشتر مثلاً با زیاده باشد، با زیاده بیشتر سازگاری دارد که چنانی که قرآن هم وصف عظیم آورد، وصف اعلی آورد، لذا احتیاطش این است که چون سه تا غیر بعید است، پس این را احتیاطاً میگوییم اگر این سه تا را میخواهیم بگوییم با زیادهاش میگوییم، چون آنکه...
پاسخ: ببینید من عرض میکنم رائج نیست اینطور که «سبحان الله و بحمده» گفته بشود؛ عیبی ندارد ولی خب رائج نیست ایشان بگوید «احتیاط» این است که «سبحان الله» را با «و بحمده» بگویید.
پرسش: همین، چون رائج نیست با اینکه همه قائلاند که فریضه یک بار است...
پاسخ: خب حالا عیبی ندارد، خب فتوای ایشان را باید دید دقیق در جای دیگر که فتوای ایشان در جای دیگر این است که سه بار «سبحان ربی الأعلی و بحمده» را میگوید، یا سه بار «سبحان الله» میگوید و «و بحمده» را میچسباند.
ضمیر را ما ظاهراً برمیگردانیم به همان «سبحان ربی الأعلی» و «سبحان ربی العظیم»، اینطوری برمیگردانیم؛ شما میگویید که برگردد به مطلق تسبیح و مطلق ذکر. باید به فتاوای دیگر ایشان مراجعه کرد و ببینیم چه میگوید. ظاهر عبارت این است که به آن ذکر خاص برگردد، نه به مطلق تسبیح و مطلق ذکر؛ به آن ذکر خاص برگردد و «و بحمده» هم شاهد است، زیاده «و بحمده» هم شاهد است.
اما فقط شما مشکلتان این است که کلمه «ثلاثا» در اینجا آمده و ذکر مخصوص یک بار واجب است نه سه بار؛ این را هم من توجیه کردم دیگر که استحباب را هم بخواهیم عمل کنیم «احتیاط» این است که اینچنین بگوییم که هم به واجب عمل شده باشد هم به استحباب. علاوه بر احتمال اینکه فرمایش شما هم درست باشد و ضمیر برگردد به آن دو تا، یعنی مطلق تسبیح و مطلق ذکر، احتمالش هست؛ باید به کتب دیگر ایشان مراجعه کنیم ببینیم ایشان در آنجا چه میگوید، بالاخره حل میشود؛ من مراجعه نکردهام.
دلالت آیه هشتم بر جهر و اخفات در نماز و بررسی قول اول
«الثامنة»: ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾.[17] نمازت را بلند نخوان، یواش هم نخوان، طلب کن بین بلند و یواش راه وسطی را. این مفاد آیه است، ظاهر آیه و ترجمه آیه است.
ولی بعضیها اینطور معنا کردهاند: صدا را اینقدر بلند نکن که مصلی شمرده نشوی، قاری شمرده بشوی؛ خب قاری وقتی دارد حمد را میخواند، سوره را میخواند داد میزند؛ شما هم اگر در وقت نماز داد بکشی گفته میشود این قاری قرآن است، نمیگویند مصلی است.
﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾، یعنی چنان هم یواش نخوان که حتی گوشت هم نشنود تا شما را قاری حساب نکنند، حتی قارئِ قرائت نماز هم حسابت نکنند؛ بلکه بین اینها متوسط بخوان تا هم مصلی حساب بشوی، هم قاری به قرائت فیالصلاة. این یک معنا است که بعضی مفسرین گفتهاند. حالا در این کلماتی که ایشان میگوید بعضی از این معانی میآید.
ایشان، یعنی مرحوم مقدس اردبیلی چند احتمال در ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ ذکر کرده که ما این احتمالات را انشاءالله میخوانیم. یکی از احتمالات این است که ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ یعنی چنان بلند نخوان که کفار بشنوند و تو را اذیت کنند؛ ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ یعنی چنان یواش نخوان که کسانی که از تو درخواست یاد گرفتن نماز کردهاند یاد نگیرند.
بالاخره کسی که میخواهد نماز را یاد بگیرد باید تعلیم ببیند؛ خواندن پیغمبر یک نوع تعلیم است برای این آدم، اگر پیغمبر یواش بخواند تعلیم انجام نمیشود. حالا طبق این معنایی که دارند برای این آیه میکنند این است که نه چنان بلند بخوان که مشرکین بشنوند و اذیتت کنند، نه چنین یواش بخوان که کسانی که از تو درخواست تعلیم کردهاند محروم بمانند.
این معنا را بعضیها گفتهاند، دلیل هم آوردهاند بر این معنا. دلیلی که آوردهاند فقط ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ را توجیه میکند، ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ را توجیه نمیکند. دلیلشان این است که مشرکین میآمدند گوش میدادند نماز پیغمبر را، بعد هم بد و بیراه میگفتند و این به گوش پیغمبر میرسید، اذیت میشدند؛ بعد آمد که ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾، بلند نخوان که اینها بشنوند و بیایند تو را اذیت کنند.
خب، این دلیل توجه میکنید فقط ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ را دارد توجیه میکند، برای ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ توجیه ندارد. درست است خود مدعی گفت ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ یعنی چنان یواش نخوان که کسانی که طالب تعلیماند محروم بمانند؛ خود مدعی این را گفت، دلیل که این را نمیگوید! دلیل بیان نمیکند که یواش نخواندن برای چیست. پس دلیلی که این آقایان آوردهاند فقط ﴿وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ را بیان میکند، نه آن ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ را. این مشکلی است که ما داریم.
توجیهات محقق برای قول اول و بررسی معنای اخفات
بعد مرحوم محقق یک توجیهی میکند؛ میگوید یا باید بگوییم این روایت درست نیست؛ این روایتی که گفته مشرکین میآمدند گوش میکردند و بعد بد و بیراه میگفتند و پیغمبر اذیت میشدند، یا این روایت درست نیست؛ یا اینکه ما «اخفات» را جوری معنا میکنیم که متعلق «نهی» بتواند واقع بشود.
منظور از «اخفات» این است که حدیث نفس نکن به طوری که حروف آشکار نشود؛ چون بالاخره در نماز باید حروف آشکار بشود، لااقل خود انسان بشنود. گاهی آدم حدیث نفس میکند: دهان بسته است، لب روی لب گذاشته شده، در نفس خودش دارد حمد را میخواند. دستور این است که اینچنین نخوان نمازت را که با حدیث نفس باشد، بلکه کلمات را تلفظ کن که حرفی از دهان بیرون بیاید.
خب، اگر این باشد، ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ یعنی بلند نخوان که آنها اذیتت کنند، ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ یعنی حدیث نفس نکن، بلکه ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾؛ راهی بینابین بگیر به این معنا که نه بلند بخوان نه حدیث نفس کن، بلکه طوری بخوان که حروفت ظاهر بشود و از دهانت حرف بیرون بیاید.
پرسش: استاد، مگر حدیث نفس هم مصداق قرائت است؟ خب در همان اول، قرائت هستیم دیگر، حدیث نفس...
پاسخ: نه، قرائت بله، حدیث نفس مصداق قرائت نیست، ولی در آیه بحثی از قرائت نشده؛ اگر فرمود قرائت کن، خب حدیث نفس خودبهخود خارج میشد، احتیاج نبود که ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ گفته بشود. ولی چون بحثی از قرائت در آیه نیست، ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ را حتی بر حدیث نفس هم میتوانی حمل کنی.
﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾ یعنی بلند نخوان، ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ یعنی اینقدر یواش نخوان که بشود حدیث نفس، یا خود حدیث نفس؛ یواشی که بشود حدیث نفس تقریباً همان خود حدیث نفس است که دیگر دهان بسته بشود؛ والا اگر دهان باز بشود و کلمه بیرون بیاید لااقل یک صدایی هست، لااقل خود شخص گوینده میشنود.
تبیین عبارت کتاب درباره قول اول و نقد آن
«قال في مجمع البيان»[18] در معنای این قول خداوند اقوالی است. یکی از آن اقوال این است که معنای این قول خدا این است: «لا تجهر»، بلند نخوان «بإشاعة صلاتك عند من يؤذيك»؛ به اینکه پخش کنی نمازت را پیش کسانی که تو را اذیت میکنند؛ یعنی بلند بخوانی که صدا به همهشان برسد، صدایت منتشر بشود، به آنها برسد.
«و لا تخافت بها»، این نماز را هم یواش نخوان «عند من يلتمسها منك»، پیش کسی که از تو درخواست دارد؛ حتماً درخواست تعلیم است، والا اگر پیغمبر یواش هم بخواند شخصی بخواهد اقتدا کند که مشکلی ندارد؛ بخواهد تعلم ببیند خب یواش خواندن مزاحم تعلیمش است. این قول از حسن بصری نقل شده است.
«و روي أن النبي (صلىاللهعليهوآلهوسلم) إذا صلى فجهر في صلاته»، اگر در نماز «جهر» انجام میداد، یعنی نماز را بلند میخواند، «تسمع له المشركون فشتموه»؛ مشرکون گوش فرامیدادند به پیغمبر و نماز ایشان را گوش میکردند، بعد هم به ایشان بد و بیراه میگفتند «و آذوه»، و اذیتش میکردند؛ «فأمره سبحانه بترك ذلك». پس ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾[19] اشاره به این داستان دارد. «و كان ذلك بمكة في أول الأمر»،[20] یعنی در اول مبعوث شدن، در مکه این وضع بود. «و به قال سعيد بن جبير و روي ذلك عن أبيجعفر و أبيعبدالله عليهماالسلام».
«و لا يخفى بعده»، یعنی بُعد این معنای اول؛ «فإنه حينئذ»، یعنی بنابر این معنای اول، «لا معنى لقوله و لا تخافت بها و ابتغ»؛[21] هم برای ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾[22] معنایی نیست، هم برای ﴿وَابْتَغِ﴾ معنا نیست؛ چون ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ را روشن نکرده و ﴿وَابْتَغِ﴾ هم که واسطه بین «جهر» و «اخفات» است، آن هم بیان نمیشود؛ چون یک طرفِ این واسطه بیان نشده که «اخفات» باشد، پس ﴿وَابْتَغِ﴾ هم که واسطه بین این دو تا است معنا نمیشود. «فإنه حينئذ لا معنى لقوله و لا تخافت بها و ابتغ».[23]
بعد میخواهند توجیه کنند: «و لعل الرواية عنهما غلط».[24] یک روایتی داشتیم که «روي أن النبي (صلىاللهعليهوآلهوسلم)»،[25] این هیچ؛ اما یک روایت داشتیم «روي ذلك عن أبيجعفر و أبيعبدالله (عليهماالسلام)»؛ این را ایشان میگوید احتمال دارد غلط باشد: «و لعل الرواية عنهما غلط»،[26] یعنی از امام صادق و امام باقر.
«و يؤيده»، این غلط بودن را، «نقل خلاف ذلك عنهما عليهماالصلاةوالسلام»؛ از خود امام میبینید که همین روایت نقل شده که مخالف این است، یعنی اجازه میدهد که «اخفات» انجام بشود؛ آنوقت «نهی» از «اخفات» معنا ندارد. خب، این یک توجیه که بگوییم روایت غلط است.
توجیه دوم: «أو الإخفات محمول على حديث النفس»؛ هم ﴿لَا تَجْهَرْ﴾[27] را قبول داریم که روایت دلالت میکند، هم ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ را قبول داریم، منتها با این بیان که «اخفات» حمل میشود بر حدیث نفس، «بحيث لا يظهر الحروف»،[28] به طوری که ظاهر نشود حروف؛ آنوقت «و الابتغاء على وجه لا يسمع من يؤذي و يستمع»، بر وجهی حمل میشود که نشنود آن کسی که اذیت میکند و گوش میدهد؛ یعنی طوری بخوان، حد وسط یعنی طوری بخوان که حدیث نفس نباشد و در عین حال صدایت به گوش آن مشرکین هم نرسد.
پس هم «اخفات» را توجیه کردیم، هم ابتغای وسط را توجیه کردیم؛ که «اخفات» یعنی حدیث نفس نداشته باش، ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾[29] یعنی حدیث نفس نداشته باش، و ﴿وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا﴾ یعنی صدا از دهان بیرون بیاید ولی نه چنانکه آن مشرکین بشنوند و تو را اذیت کنند.
خب، با این بیان معلوم شد که آیه تمامش را میتوانیم معنا کنیم؛ پس قسمت اولش را از روایات میگیریم، دو قسمت بعد را هم خودمان معنا میکنیم. ما گفتیم این روایت اشتباه است چون فقط یک قسمت از آیه را معنا کرده بود، بقیه را معنا نکرده بود؛ ولی خب حالا با این بیان ثابت کردیم که روایت میتواند اشتباه نباشد، منتها ما قسمت دوم و سوم آیه را اینطوری معنا کنیم و توجیه کنیم. این احد الاقوال بود که در این آیه آمده بود که توجه کردید ما نپذیرفتیمش ولی بالاخره به یک توجیهی توجیهش کردیم.
پرسش: در داستان یا روایات میآید که مثلاً مشرکین سعی میکردند کلام پیامبر را نشنوند چرا که مجذوب میشدند...؟
پاسخ: قرآن را.
پرسش: قرآن را که خب...
پاسخ: سعی میکردند قرآن را نشنوند.
پرسش: خب این با آن چطور سازگار...؟
پاسخ: این برای مسخره کردن است. ببینید مشرکینی که مسخره میکردند دیگر مشرکینی بودند که مجذوب این آیات نمیشدند. مشرکین سعی میکردند که اطرافیانشان قرآن را نشنوند؛ خودشان البته اوایلش همینطور بود، میشنیدند تأثیر در آنها میکرد ولی از روی عناد تأثیر را ظاهر نمیکردند، اما سعی بر این داشتند که دیگران هم این آیات را نشنوند. اما در نماز خب چند بار شنیده بودند دیگر؛ وقتی شنیده بودند دیگر عادی شده بود برایشان و چون عناد داشتند تأثیری در آنها نمیکرد.
بررسی و نقد قول دوم: حمل صلات بر دعا
«و ثانيها»:[30] دومین قولی که در این مسئله هست این است که گفتهاند «لا تجهر بدعائك»؛ صلات را به معنای دعا گرفتهاند. ایشان میفرماید این هم بعید است، این توجیه هم بعید است؛ زیرا صلات در اینجا به معنای خودش است، نه به معنای دعا. پس بیان اول ما این بود که صلات در اینجا به معنای خودش است، قرینه میخواهد که به معنای دعا باشد.
بیان دوم ما این است که اگر صلات به معنای دعا باشد، «لا تجهر بدعائك» مشکلی ندارد، ولی «لا تخافت بدعائك» مشکل دارد؛ چون ما دستور داریم، دستور استحبابی داریم که دعا را یواش بکن، که خفیتاً دعا کن! از اینکه گفته خفیتاً دعا کن معلوم میشود که «اخفات» در دعا نامطلوب نیست.
پس ﴿لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ﴾[31] را نمیشود «لا تجهر بدعائك»[32] قرار داد؛ زیرا اگرچه در مورد دعا، «جهر» مطلوب نشده، لذا ﴿لَا تَجْهَرْ﴾[33] میتواند تعلق به دعا بگیرد، اما در مورد «اخفات»، «اخفات» را گفتهاند که در دعا مطلوب است، پس ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ جا ندارد؛ اگر صلات به معنای دعا باشد ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ جا ندارد.
«و ثانيها أن معناه»،[34] یعنی معنای قول خدا این است که «لا تجهر بدعائك و لا تخافت به»، یعنی به دعائک؛ دعا را بلند و یواش نگو، «و لكن اطلب بين ذلك سبيلا»؛ بلکه بین آن بلند گفتن و اخفات گفتن یک راهی پیدا کن و همان راه را برو و دعا بکن.
مصنف میفرماید: «و لا يخفى بعده أيضا»؛ بُعد این قول هم مخفی نیست، «لأن المتبادر الصلاة الشرعية»؛ زیرا آنچه که از نماز «تبادر» میکند صلات شرعی است. بله، این یک دلیل. دلیل دوم: «و أن الإخفات في الدعاء مطلوب»؛ «اخفات» در دعا مطلوب است و معنا ندارد که «نهی» بشود و گفته بشود ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾.[35] خداوند فرموده: ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾؛[36] یک قرائت هم «خِفیةً» خوانده، ولی قرائت رائج همین ﴿خُفْيَةً﴾ است. ﴿تَضَرُّعًا﴾ یعنی تذللاً، ﴿خُفْيَةً﴾ هم یعنی سراً.
بعد ذیل آیه دارد: ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾؛ خداوند تجاوزکنندگان را دوست ندارد. تجاوزکنندگانی که در ذیل دعا باشد یعنی تجاوز در دعا. تجاوز در دعا یعنی چه؟ سه تا قول گفته شده است. ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾ یعنی معتدین در دعا را؛ چون ﴿إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾ در ذیل ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ﴾ آمده، ما مربوطش میکنیم به دعا: خداوند معتدین در دعا، یعنی تجاوزکنندگان در دعا را دوست ندارد. معتدین در دعا که عرض کردم سه قول داریم در اینجا:
یک قول میگوید چیزی را از خدا بخواهی که مستجابشدنی نیست؛ مثل اینکه از خدا بخواهی که منزلت پیغمبر و ائمه را به تو بدهد. این تجاوز در دعا است.
دوم: تجاوز در دعا یعنی صیحه کشیدن، یعنی با فریاد دعا کردن؛ این دعا نیست، تجاوز در دعا است.
سوم: تجاوز در دعا این است که همهچیز را خواستن؛ فی کل امرٍ دعا کنی. این هم قول سوم؛ این میشود تجاوز در دعا و خدا دوست ندارد.
قول سوم را خیلی نمیشود تأییدش کرد، چون همهچیز را باید از خدا خواست. حالا شاید منظور قول سوم این است که تحمل نکردن و هر چیزی را بالاخره بهزور از خدا خواستن؛ بله، آن باشد و تجاوز در دعا حساب کنیم اشکال ندارد، ولی اصل خواستن از خدا که ما در همهچیز از خدا خواسته داشته باشیم اشکال ندارد؛ بهخصوص که این خواسته ما اعلام به دنیاپرستی نکند؛ چون یک وقتی ممکن است انسانی همینطور دائماً خواسته داشته باشد و این به خاطر علاقهای است که به دنیا و زندگی دنیا دارد.
اما نه، یک وقتی دعایی دارد میکند، در همهچیز هم دعا میکند، ولی عاملش وابستگی به دنیا نیست؛ آن را نمیشود گفت مشکل دارد، اینچنین دعای دائمی را نمیتوانیم بگوییم مشکل دارد، چون دعا خودش مطلوب است. عرض کردم به یکی از این دو صورتی که عرض کردم باید توجیه کنیم قول سوم را.
«قال الله تعالى»[37] ﴿ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً﴾،[38] «و في موضع آخر»،[39] و در موضع دیگر فرموده: ﴿وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ﴾؛[40] یعنی خدا را تضرعاً ذکر کن و یاد کن ﴿فِي نَفْسِكَ﴾، و ﴿خِيفَةً﴾ یعنی خائفاً من عذابه، نه خائفاً من نفسه که میگویند خدا ترس ندارد، ﴿وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ﴾، «دون» یعنی پایینتر؛ قول تو از «جهر» یک خرده بیاید پایینتر، یعنی فوق سرّ حرف بزن و دون «جهر».
«و في الأخبار ما يدل عليه كثير»؛[41] و در اخبار آنچه که دلالت میکند بر اینکه دعا باید با خفا باشد و تضرع، زیاد است. پس چطور شما ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾[42] را در اینجا مربوط میکنید به دعا که خداوند فرموده دعا را مخفی نکن، در حالی که در روایت فرموده بکن، مخفی بکن؟ پس نمیتوانید صلات را در اینجا به معنای دعا بگیرید، والا در ﴿وَلَا تُخَافِتْ بِهَا﴾ مشکل پیدا میکنید.