90/09/16
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی آیه نهم در ارتباط با استهزای اذان و نماز/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /بررسی آیه نهم در ارتباط با استهزای اذان و نماز
بررسی آیه نهم در ارتباط با استهزای اذان و نماز
صفحه ۱۲۳، سطر پانزدهم: «التاسعة: ﴿وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ﴾[1] ».[2]
بحث در آیاتی داشتیم که مربوطاند به مقدمات نماز. این آیهای که الان خوانده شد، مربوط به اذان است. ندای به صلاة، ندای الی الصلاة همان اذان است. آیه قبل را که ما در جلسه قبل خوانده بودیم و توضیح دادیم، باید در تفسیر این آیه دخالت بدهیم.
آیه قبل بود: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا﴾[3] این گروه را اولیاء؛ بعد این آیه دارد: ﴿وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا﴾.[4] دو تا را ترکیب میکنیم با هم و معنا میکنیم. مرحوم محقق هم همین کار را کردند: «أي لا تتخذوا»[5] این کسانی را که ندای نماز را مسخره میگیرند، «لا تتخذوا» اینها را هم اولیاء. پس قرار شد که ﴿مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ﴾[6] اینها را اولیاء نگیرید؛ اینهایی هم که وقتی ندای به نماز میشود، این ندا را مسخره میکنند، اینها را هم، اینها را هم ما اولیاء نگیریم.
«أي لا تتخذوا الذين إذا ناديتم إلى الصلاة اتخذوها مناداة الصلاة هزؤاً ولعباً أولياء»؛[7] اولیاء مفعول «لا تتخذوا» است.
پرسش: یعنی میگویید یک گروه سومی هستند غیر از آنها، یا همانها هستند؟
پاسخ: ظاهراً گروه سوم هم میشود حسابشان کرد؛ میشود هم جزء همانها قرارشان داد. احتمال دارد آنها هم مسخره میکردند، احتمال هم دارد اینها منافقین باشند. البته داستانی که نقل میشود، مربوط به یکی از نصاراست؛ خب پس معلوم میشود آنها هم میتوانند باشند، چون نصاری در آیه قبل داخل بودند.
حالا آن کسی هم که داستانش نقل میشود که مسخره میکرده، آن هم از نصاری بوده است. بنابراین میتوانیم بگوییم این گروه سوماند، میتوانیم بگوییم داخل در آنهایند. بالاخره دو نفر هم پیدا بشوند که مشرک نباشند و اهل کتاب نباشند، بلکه منافق باشند، کافی است که ما گروه سوم قرار بدهیم. اتخاذ نکنید کسانی را که وقتی شما ندا میکنید برای صلاة، این ندای صلاة شما را که عبارت از اذان است، مسخره میکنند و بازیچه میگیرند، اینها را اولیای خودتان نگیرید.
ضمیر «اتَّخَذُوهَا» را هم همانطور که ملاحظه میفرمایید مرحوم محقق به منادات برگردانده که از ﴿نَادَيْتُمْ﴾[8] فهمیده میشود. بعضیها احتمال هم دادند که به صلاة برگردد، که صلاة را مسخره میکنند؛ یا بنابر نظر مرحوم محقق، منادات را مسخره میکنند، یعنی اذان را. بعد از اینکه این مطلب نقل میشود داستانی نقل میکنند، که این داستان در نوع تفاسیر آمده است؛ کشاف گفته است، مجمع البیان گفته است، حتی المیزان هم من ظاهراً دیدم این داستان بود.
وقتی که نماز، وقتی اذان گفته میشد، به اسم پیغمبر مؤذن میرسید، نصرانی بود که میگفت: «حُرِّقَ الکاذبُ». «حُرِّقَ» ضمیرش به الله برمیگردد، یعنی خطابش به الله است؛ ضمیر ندارد، خطابش به الله است. منظورش هم از کاذب، مؤذن بوده است؛ چون مؤذن میگفته است شهادت میدهم به پیغمبری پیغمبر، این نصرانی او را کاذب به حساب میآورده و از خدا درخواست میکرده که «حُرِّقَ الکاذبُ»، دعا میکرده، نفرین میکرده است.
بعد، شبی که خواب بوده است، زن و بچهاش هم خواب بودند، یک کنیزی داشته است؛ که کنیز بلند میشود و بدون توجه وارد آتش میشود. آتشی در گوشهای روشن بوده حتماً، سرد بوده هوا آتشی روشن میکنند، این هم وارد آتش میشود بیتوجه؛ لباسش آتش میگیرد. خب میدانید وقتی آدم لباسش آتش میگیرد، دستپاچه میشود میدود؛ بر اثر دویدن آتش میریزد، لباس است دیگر، سوخته شروع میکند به ریختن. این نگران است که چطوری خودش را خاموش کند و یک جا نمیایستد، آتش را پخش میکند روی زمین؛ و خب، وسایل آتشگیر هم که تو اتاق هست و آتش میگیرد، و این آدمی که از خدا درخواست میکرده است که مؤذن آتش بگیرد، خودش آتش میگیرد؛ خودش و زن و بچهاش کشته میشوند.
«قيل: كان رجل من النصارى إذا سمع «أشهد أن محمداً رسول الله (صلىاللهعليهوآلهوسلم)»[9] را در اذان، وقتی این شهادت را در اذان میشنید، «يقول: حرق الكاذب، يعني المؤذن»؛ یعنی تفسیر کاذب است، کاذب را تفسیر میکنند ایشان به مؤذن. منظورش پیغمبر نبوده است، منظورش این مؤذن بوده است. «فدخلت خادمته -أي جاريته- بنار ذات ليلة»؛ ذات لیلة یعنی در یک شبی، در یک شبی جاریهاش وارد نار میشود، بدون توجه، «وهو نائم، فتطايرت منها شرارة في البيت».
شراره یعنی یعنی شعله؛ پرواز میکند از این کنیز شرارهای در بیت، عرض کردم میدویده است، اینطور نبوده است که بایستد، لذا پرت میشده آتش اینور و آنور. «فاحترق البيت واحترق هو»، یعنی آن نصرانی، «وأهله».
این توضیحی که من عرض کردم، در صورتی است که «فدخلت خادمته بنار» را به معنای «فدخلت خادمته فی نار» بگیریم؛ اما اگر باء را باء تعدیه قرار بدهیم، بگوییم «فدخلت خادمته بنار» یعنی جاریه او در اتاق آتشی وارد کرد، یعنی مثلاً شعله آتشی دستش بود، آورد تو اتاق حالا یا برای غذا پختن یا برای روشن کردن یا برای گرم کردن، به هر جهت؛ آتشی را آورد، این آتش شرارهای از آن ریخت، شعلهای از آن ریخت و بیت آتش گرفت.
که دیگر لازم نیست توجیه کنیم که خود زن آتش گرفت، دوید و آتشی از آن ریخت و بیت را آتش زد؛ بلکه آتشی را وارد بیت کرد برای غذا پختن یا برای قصد دیگری، و از این آتش قسمتی ریخت و خانه را آتش زد. اینطور هم بگوییم میشود، که شایدم ترجیح داشته باشد بر معنای قبل. معنای قبل در صورتی بود که ما «بنار» را به معنای «فی نار» بگیریم، اما این معنای دوم بنابر این است که «بنار» را باء تعدیه بگیریم به معنای فی قرار ندهیم.
آنوقت بنابر این معنای دوم، بنا بر معنای دوم، این «منها»یی که در «فتطایرت منها» داریم، ضمیرش به جاریه برنمیگردد، بلکه به نار برمیگردد. بنابر معنای اولی که گفتم، به جاریه برمیگشت؛ بنابر معنای دوم، به خود نار برمیگردد.
طرق اثبات مشروعیت اذان و نقد استدلال به آیه
آیه دلالت میکند بر اینکه کسانی بودند که اذان گفتن را مسخره میکردند؛ پس آیه اشاره به اذان دارد. ولی آیا خود آیه دارد اذان را تشریع میکند، یا اشاره میکند که اذانی در شریعت هست و آنها مسخره میکنند؟ گروهی فکر کردند که آیه دارد اذان را تشریع میکند؛ گفتند که اذان دو جور دلیل دارد: یکی دلیل کتابی، یکی هم دلیل منامی؛ که هر دو دلیل را اینجا داریم. هم از «منام» استفاده میشود اذان، هم از «کتاب» استفاده میشود اذان.
خب کتاب همین آیهای است که میبینید؛ غیر از این آیه ما در قرآن ظاهراً آیهای نداریم که اشاره به اذان داشته باشد، فقط همین آیه است که اشاره به اذان دارد، که منادات صلاة را مطرح میکند، منادات صلاة هم همان اذان است. اما منام هم در کتب حدیثی اهل سنت آمده است، هم در کتب حدیثی ما آمده است.
در کتب اهل سنت اینطور نوشته شده است که کسی در خواب دید که اذان را در روی دیوار مینویسد، کلمات اذان را خودش دارد روی دیوار مینویسد. بعد که بیدار شد، رفت به پیغمبر گفت که من این خواب را دیدم. حضرت هم دستور دادند به بلال که اینطوری اذان بگو. این را اهل سنت گفتند.
ولی شیعه طور دیگری مطلب را نقل کرده است. ظاهراً روایت دوم از باب اولِ اذان وسائل این روایات آمده است. حالا دوم که میگویم، احتمال قوی همان دوم است. اولین بابی که وارد اذان میشود سه تا روایت در آن هست، روایت دومش این است که حضرت رسول سرشان را روی دامن حضرت امیر گذاشته بودند و خوابیده بودند؛ جبرئیل نازل میشود، اذان و اقامه را میگوید.
و بعد، روایت ندارد که حضرت خوابیده بودند، فقط دارد که سرشان در دامن حضرت امیر بود؛ بعد دارد «فلما انتبه»،[10] وقتی بیدار شدند، حضرت وقتی بیدار شدند این نشان میدهد که خواب بودند. وقتی بیدار شدند به حضرت امیر گفتند شنیدی جبرئیل چه گفت؟ حضرت عرض کردند که بله، شنیدم. حفظ کردی؟ بله، حفظ کردم.
خب، پس آنوقت تحویل بلال دادند، بلال اذان گفت. که حضرت اینطور که از این روایت هم برمیآید، در خواب دیدند، منتها جبرئیل گفت. خب، گاهی از اوقات وحی در خواب میآید، گاهی در بیداری میآید.
در آن روایات سنیها دارد که رو دیوار نوشته شد، بحث جبرئیل نبود؛ ولی در روایت شیعه هست که جبرئیل اذان گفت، اقامه گفت و حضرت شنیدند. یک روایت اولی هم در این چیز دارد، در همین وسائل دارد که وقتی حضرت معراج رفته بودند، جبرئیل اذان و اقامه گفت، حضرت جلو ایستادند، صفوف ملائکه اقتدا کردند، به حضرت اقتدا کردند.
خب اذان و اقامه آنجا گفته شد، دیگر مربوط به منام نبود؛ ولی روایت دوم دارد که در خواب دیدند. علی ای حال، دلیلی که برای اذان نقل میشود در بین سنیها آن منام است؛ در بین شیعهها هم منام است هم معراج است.
حالا بعضیها گفتند از کتاب هم میشود دلیل استخراج کرد برای اذان، و آن دلیل همین روایت است. مرحوم محقق میفرمایند از این روایت استفاده نمیشود که آیه دستور اذان میدهد؛ از این آیه استفاده میشود که اذان در شریعت بوده است، آن وقتی که این آیه نازل شده در شریعت اذان بوده است، و کسانی این اذان را مسخره میکردند. آیه دارد نقل میکند تمسخر آنها را، نه اثبات کند اذان را؛ اذان قبلاً اثبات شده بود حالا به هر وسیلهای، یا در معراج یا در خواب. پس از آیه نمیتوانیم استفاده کنیم وجوب اذان را، اینکه بعضیها استفاده وجوب اذان کردند از این آیه، اشتباه کردند.
«قيل»،[11] این کلام در کشاف زمخشری آمده است، همین قدر هم که ایشان نقل میکند آمده، بیشتر دیگر نیامده است، «قيل: فيه دليل على ثبوت الأذان بنص الكتاب لا بالمنام وحده»؛ «فیه» یعنی در این قول خدا دلیلی بر این است که اذان به نص کتاب ثابت شده است، نه به خواب تنها؛ تنها خواب نبوده است که اذان را ثابت کرده، نص کتاب هم هست.
ایشان یعنی مرحوم محقق میفرمایند: «وفيه تأمل، إذ فيه دلالة على ثبوته في الشرع»؛ «إذ فیه» یعنی در این قول خدا، «وفيه تأمل» یعنی در این قول تأمل است. «إذ فیه» یعنی در این قول خدا دلالتی است بر اینکه اذان در شریعت ثابت بوده است، نه اینکه به توسط این آیه ثابت شده است، بلکه ثابت بوده است.
«ففي الكتاب دلالة على أنه كان في الشرع ذلك»، در شریعت این اذان تحقق داشته، وجود داشته است؛ «أما أنه به فلا»، اما اینکه آیه دلالت کند بر اینکه ثبوت اذان هم به وسیله کتاب بوده است، فلا.
خب، ذیل آیه دارد: ﴿ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ﴾[12] این را مفسرین دو جور معنا کردند، که یکی از آن دو معنا را مرحوم محقق اردبیلی هم میآورند. یک معنا این است که «ذلک»، یعنی این تمسخری که از اینها صادر میشود، مسخرهای که میکنند، ﴿بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ﴾ ثواب اذان را؛ چون ثواب اذان را تعقل نمیکنند مسخره میکنند، اگر میدانستند چه ثوابی دارد، اینجور مسخره نمیکردند.
حالا من در ذیل این معنای اول یک مطلبی را عرض کنم: روزی نقل میشود که روزی پیغمبر امتیازات اذان گفتن را برای اصحاب نقل کردند. شخصی به حضرت عرض کرد که اینها را نگویید، مردم بعد از این همدیگر را برای گفتن اذان پاره میکنند؛ اختلاف دارند، او میگوید من میگویم، او میگوید من میگویم، به خاطر اینکه این ثواب عظیم نصیبشان بشود.
حضرت میفرمایند نقص نخواهد خورد؛ کسانی که اقدام به اذان گفتن میکنند خیلی نیستند، با اینکه این ثوابها را از من میشنوند. منظور اینکه ثواب اذان خیلی زیاد است. آنوقت خداوند میفرمایند طبق این تفسیر که ﴿ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ﴾ ثواب اذان را، و اگر میدانستند دیگر مسخره نمیکردند. این یک معنا، که این معنا را مرحوم محقق اینجا نیاورده است.
معنای دیگری هم گفتند: تمسخر اینها نشان میدهد که اینها قومی بیعقلند، نه اینکه تعقل ثواب نمیکنند، اصلاً عقل ندارند؛ این تفسیر بالاتر از آن تفسیر است. یعنی نه اینجا، در جاهای دیگر هم عقلشان را به کار نمیگیرند. ﴿لَا يَعْقِلُونَ﴾ یعنی تعقل نمیکنند و ما اصطلاحاً میگوییم عقل ندارند؛ عقل ندارند به این معنا که از تعقلشان استفاده نمیکنند، و الا خدا کم نگذاشته، بهشان عقل را داده، به همه انسانها عقل داده، و الا تکلیف بهشان نمیداد.
عقل را بهشان داده، منتها چون اینها از عقلشان استفاده نمیکنند، بهشان گفته میشود که بیعقلند. یک وقت میگوییم «لا یتعقلون» یعنی تعقل نمیکنند، خب در اینجا دیگر احتیاج به توجیه نیست؛ اما یک وقت میگوییم ﴿لَا يَعْقِلُونَ﴾، یعنی عقل ندارند. این به خاطر این است که عقلشان را به کار نگرفتند، ما میگوییم عقل ندارند؛ «لیس لهم عقلٌ» مثلاً، اگر ﴿لَا يَعْقِلُونَ﴾ را به این معنا بگیریم.
«ولما كان لعبهم وهزؤهم من أفعال السفهاء والجهلة»،[13] چون این کارهایشان نشاندهنده این بود که اینها سفیهاند و جاهل، چون کارشان کار اینها بود، خداوند فرمود: ﴿لَا يَعْقِلُونَ﴾؛[14] «يعني كأنه لا عقل لهم»،[15] نه اینکه عقل ندارند، «كأنه لا عقل لهم». این همان تفسیر دوم است که عرض کردم؛ تفسیر اول را مرحوم محقق نیاوردهاند.
نوع پنجم: مقارنات نماز و بررسی آیه ۲۳۸ سوره بقره
«النوع الخامس: في مقارنات الصلاة وفيها آيات». بحث از مقدمات صلاة، بحث در مقدمات صلاة تمام شد، بحث در مقارنات صلاة را شروع میکنیم.
پرسش: آیه نادیتم الصلاة اقامه هم داره، اشاره؟
پاسخ: اشاره به اقامه ندارد نه، اشاره به اذان است؛ چون اقامه را مؤذن بلند نمیگفت، که آن نصرانی بشنود یا دیگران مسخره کنند. اقامه را آن پیشنماز همینجوری یواش میخواند، میگفت؛ البته گاهی هم اقامه را مؤذن میگوید تو نماز جماعت، اما ظاهراً اینطور بوده است که اقامه دیگر بلند گفته نمیشده است. بنابراین اگر تمسخری بوده، مربوط به اذان بوده است. ایشان هم تفسیر به اذان کردند، اقامه را نیاوردهاند. اما خب در آن روایتی که جبرئیل در خواب بر حضرت نازل میشود و اذان را تعلیم میدهد، اقامه هم تویش هست؛ اذان گفتند، اذان گفت جبرئیل، اقامه گفت، بعد هم حضرت از خواب بیدار شدند. در در آن بحث معراج هم همین است؛ هم جبرئیل اذان گفت هم جبرئیل اقامه گفت، بعد حضرت ایستادند نماز جماعت خواندند. در هر دویش اقامه هم هست.
«مقارنات صلاة» مثل قیام، نیت، قنوت، تکبیرة الاحرام و حتی قرائت، اینها را میگویند مقارنات صلاة؛ که نماز با این مقارنات تحقق پیدا میکند. برای این مقارنات ادلهای گفته شده که ایشان بعضیهایش را قبول نمیکنند. مثلاً ﴿قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ﴾[16] گفتند، سه تا واجب را از این استفاده سه تا امر را از این استفاده کردند: یکی قیام را، چون ﴿قُومُوا﴾ دارد؛ یکی قنوت را، چون ﴿قَانِتِينَ﴾ دارد؛ یکی هم چون فعل از انسانی که عاقل است و ادراک دارد صادر میشود، «نیت» را هم استفاده کردند، که نیت هم واجب است.
چون بالاخره وقتی کسی قیام میکند لله قانتین، حتماً نیت هم دارد. از ﴿لِلَّهِ﴾ هم میشود نیت را استفاده کرد؛ که ﴿قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ﴾، یعنی به خاطر خدا این کار را انجام بدهید، که نیت هم از آن استفاده میشود، «قصد قربت» هم استفاده میشود.
من یک مطلبی را که مربوط به گذشته است به جلسه دیروزه باید تذکر بدهم، الان یکدفعه یادم افتاد. این عبارت را بخوانم بعد. «قد استدل على وجوب القيام والنية والقنوت بقوله تعالى: ﴿وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ﴾».[17] مرحوم محقق میفرمایند: «وفي إفادة قوله تعالى لها تأمل لا يخفى»؛ «لها»یعنی این سه تا را. تأمل است که لا یخفی؛ چرا؟ چون ممکن است کسی بگوید این ربطی به نماز ندارد، ﴿قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ﴾[18] یک عمل مستقلی است.
چطور شما ارتباطش میدهید به نماز و چطوری از آن استفاده میکنید عمل صلاة را، تا بگویید در نماز قیام واجب است، قصد قربت و نیت واجب است، قنوت هم مستحب است؟ این ارتباطش به نماز روشن نیست؛ پس نمیشود از این آیه، آن استفادههایی که بردند، برد.
تذکر استاد درباره تفسیر عبارت «و أقیموها نحو القبلة» در مسالک
اما مطلبی که میخواهم عرض کنم، این است که در ذیل آیه ۲۹ سوره اعراف، در جلسه دیروز، درس گذشته، این آیه را خوانده بودیم: ﴿وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾[19] در ذیل آن آیه گفتیم «توجهوا إلى عبادة الله مستقيمين غير عادلين إلى غيرها»،[20] بعد گفتیم «وأقيموها نحو القبلة».
من در کتاب مسالک نگاه کردم، دیدم دارد «أو أقيموها نحو القبلة»؛ که دو جور معنا کرده است: یکی ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾[21] را یعنی اقیموا وجوهکم الی عبادة الله، یکی ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ یعنی اقیموا وجوهکم نحو القبلة؛ این دو جور معنا کرده است. ما دیروز «اقیموها» را ضمیرش را برگرداندیم به عبادة الله، و تمام دو جمله را با همدیگر معنای آیه قرار دادیم؛ ولی در آن نسخه مسالک «أو أقیموها» داشت، که ضمیر «اقیموها» به وجوه برمیگردد.
پس اقیموا وجوهکم الی عبادة الله، یا اقیموا وجوهکم نحو القبلة؛ هر دو جور گفته شده است. اگر «أو» بخوانیم، دو تا معنا داریم؛ اگر هم «واو» بخوانیم، همینطور که دیروز معنا کردم معنا میکنیم. این مطلبی است که من چون ندیده بودمش از مسالک، دیروز عرض نکردم؛ اما حالا دیدم، عرض میکنم که «أو أقیموها» هست.
بررسی آیات تکبیر و نقد استدلال بر وجوب تکبیرة الاحرام
«وكذا استدل على وجوب تكبيرة الإحرام المشهور على الوجه المعهود بقوله تعالى:[22] ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[23] وبقوله: ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[24] ».[25] باز از جمله دلایل که برای مقارنات نماز آوردند، این دو تا آیه است: یکی ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾،[26] یکی ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾.[27] از این دو تا آیه خواستند استفاده کنند وجوب تکبیرة الاحرام در نماز را.
باز هم مرحوم محقق میفرمایند این آیه مدعای شما را اثبات نمیکند؛ زیرا که ممکن است کسی بگوید خداوند دستور داده همینطوری تکبیر بگویید، اما تکبیر للصلاة باشد، آن هم به صورت «تکبیرة الاحرام» باشد که با شرایط خاصی ادا میشود، از آیه استفاده نمیشود.
پرسش: [نامفهوم] اطلاق...
پاسخ: اطلاق نشان میدهد که همهجا تکبیر بگویید، ولی آیا در نماز هم تکبیرة الاحرام بگویید؟ این از کجا معلوم میشود؟ اطلاق شامل میشود که همهوقت تکبیر بگویید، در همهجا تکبیر بگویید؛ اما حالا تو نماز هم؟
پرسش: جزء از این...
پاسخ: از کجا جزء بودنش فهمیده میشود؟
پرسش: اطلاق داره...
پاسخ: اطلاق دارد، همه موارد را میگیرد؛ چه در نماز، چه در حال روزه، چه در حال خواب، چه در حال بیداری، تکبیر بگویید.
پرسش: خب وقتی که از...
پاسخ: خب آنوقت چطور میتوانید شما نماز را استخراج کنید از دستش؟ که در نماز واجب است؟ مگر اینکه بگویید همهجا تکبیر بگویید، خب بله نماز هم شامل میشود؛ ولی حالا این جزء شرایط، آن هم آن هم به صورت تکبیرة الاحرام که ورود در نماز است و شرایطی هم دارد، بالاخره نباید این تکبیرة الاحرام تکرار بشود؛ مثلاً یکی از شرایطش این است، در حالی که تکبیر گفتن تکرار میشود.
ما تکبیرة الاحرام را تکرار کنیم نمازمان باطل میشود، و تکبیرة الاحرام وقتی میگوییم باید رو به قبله بایستیم، نیت ورود در نماز بکنیم؛ این شرایط آیا در ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[28] یا ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[29] افاده میشود؟ اصل «تکبیرة الاحرام» را افاده نمیکند تا چه رسد به شرایط و خصوصیاتش.
«وكذا استدل على وجوب تكبيرة الإحرام المشهور على الوجه المعهود»،[30] یعنی یک تکبیر معمولی نیست، تکبیرة الاحرام با تمام شرایط، «بقوله تعالى: ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[31] »[32] و قول دیگرش «﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[33] وفي دلالتهما أيضاً خفاء».[34] در دلالت این دو آیه بر مدعا، «ایضاً» یعنی مثل اینکه در آیه قبل خفا بود، در این دو آیه هم خفا هست.
این ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[35] توجه به آن داشته باشید، واوش را بردارید: ﴿رَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾. گاهی سؤال میشود میگویند در قرآن یک آیهای هست مثل توت، یعنی توت سر و تهش یکسان است، از آن طرفش نگاه کنی میبینی مثل این است که از این طرفش نگاه کردی، فقط آن چوبی که قسمت بالایش دارد مشخص میکند؛ آن چوب کنده بشود، یک خرده قیافهاش خیلی نشان میدهد که آن سر است یا این سر است، این ته است یا آن ته است، سر و ته یکسان است.
این آیه را آیه ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾ را میگویند که آیهای است مثل توت؛ در قرآن میگویند همین یک آیه را داریم که مثل توت میماند. یعنی از هر طرفش بخوانی همان است؛ مثل توت میماند که از هر طرفش نگاه کنی همان است، این هم از هر طرفش بخوانی همان است.
واوش را بردارید، بدون واو: «ربک فکبر» را از آخر بخوانی به اول برسی، باز ﴿رَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾ است؛ از این طرف هم بخوانی «ربک فکبر» است. در اسمایی که تو فارسی معروف است، میلکریم میگویند همین است: میلکریم. در انگلیسی، جرج؛ از هر طرف میخوانی جرج است.
پرسش: استاد، آیه ﴿كُلٌّ فِي فَلَكٍ﴾[36] هم هست...
پاسخ: بله.
پرسش: ﴿كُلٌّ فِي فَلَكٍ﴾ هم هست.
پاسخ: بله، خب آن آیه نیست؛ ﴿كُلٌّ فِي فَلَكٍ﴾ آیه نیست، بخشی از آیه است. این، کلِ آیه است؛ البته این هم بخشی است، واوش را داریم برمیداریم، این هم تقریباً بخشی است. بله، ﴿كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ﴾، ﴿كُلٌّ فِي فَلَكٍ﴾ از هر دو طرف خوانده میشود.
بررسی آیات قرائت و سوره در نماز
«واستدل على وجوب القراءة»،[37] حتی السورة ایضاً، «بقوله تعالى: ﴿فَاقْرَءُوا﴾».[38] استدلال شده بر وجوب قرائت، به این دو آیه: ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾ یا ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ﴾. استدلال کردند برای اثبات اینکه قرائت در نماز واجب است، حتی سوره هم؛ آخه قرائت متقدم بر حمد است، سوره نقش آنچنانی در قرائت ندارد، ولی در نمازهای واجب گفتند سوره واجب است.
در نماز مستحب گفتند سوره واجب نیست، مگر اینکه نمازی باشد با یک سوره خاصی رسیده باشد که در آن صورت سوره لازم میشود. خواستند وجوب قرائت سوره را، وجوب قرائت حتی وجوب قرائت سوره را از این آیه استفاده کنند.
ایشان میفرماید که این هم تمام نمیشود، این هم معلوم نیست مربوط به صلاة باشد. بعد میفرمایند که استدلالی که کردند ملاحظه بکنید، تفسیری هم که در ذیل این آیه مفسرین گفتند آن هم ملاحظه کنید؛ این دو تا را با هم مقایسه کنید، برایتان روشن میشود که این آیه را نمیتوانیم مربوطش کنیم به قرائت در صلاة. شأن نزولی که در آیه هست، تفسیریهایی که گفتند ملاحظه کنید، میبینید که این آیه مربوط به صلاة نیست.
استدلال شده بر وجوب قرائت، حتی وجوب سوره هم، یعنی علاوه بر حمد استدلال شده به وجوب سوره، به قول خداوند؛ «وهي الرابعة»،[39] «وهی الرابعة» یعنی این آیهای که میخواهیم بخوانیم، چهارمین آیهای است که در این نوع خامس داریم ذکر میکنیم. اولین آیه ﴿قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ﴾[40] بود؛ دومی ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[41] بود؛ سومی ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[42] ربود؛ حالا این میشود چهارمی.
آنوقت ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾[43] با ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ﴾ را یکی حساب میکنند، مثل ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[44] و ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[45] قرارش نمیدهند؛ ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[46] و ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[47] را دو تا حساب کردند، اما ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾[48] و ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ﴾ را یکی حساب میکنند، لذا بعداً میبینید که آیه بعدی را که میخواهند ذکر کنند میگویند «الخامسة»، دیگر نمیگویند «السادسة».
با اینکه این دو تا اگر جدا حساب میشد، سادسه میشد؛ اما این دو تا را یکی حساب کردند. علتش هم دو تاست: اول اینکه چون ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[49] با ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[50] از نظر ظاهری یک خرده فرق دارند، اما ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾[51] با ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ﴾ که ضمیرش به قرآن برمیگردد تقریباً هیچ فرقی ندارد، جز اینکه آنجا قرآن گفته اینجا ضمیر قرآن گفته است؛ لذا این دو آیه را یکی حساب کرده است. و دوم اینکه هر دو در یک آیه ذکر شدهاند؛ ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾ و ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ﴾ هر دو در آیه ۲۰ سوره مزملاند.
پس درست است که دو تا جملهاند، ولی یک آیهاند؛ چون یک آیهاند ایشان دو تا آیه حسابشان نکرده است، برخلاف ﴿وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا﴾[52] با ﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ﴾[53] که دو تا آیهاند؛ آنها چون دو تا آیه بودند دو تا حسابشان کرد، این دو تا جمله چون در یک آیه آمدند یکی حسابشان کرد. این وجه دوم بهتر از وجه قبلی است، ولو وجه قبلی هم وجهی است.
میفرماید: «وفي إتمام الاستدلال به أيضاً تأمل»،[54] در اینکه استدلال به این قول خدا، در اینکه استدلال به این قول خدا را کامل بدانیم، استدلال برای وجوب قرائت را به این آیه کامل بدانیم، «أيضاً» تأمل است؛ همانطوری که در آیه اول تأمل بود و در آیه دو و سه هم تأمل بود، در این آیه چهارمی هم تأمل است.
«يعلم بالتأمل في تقريره مع التأمل في الآية وتفسيرها»؛ دانسته میشود به تأمل در تقریرش، یعنی تقریر استدلال، مع التأمل در آیه و تفسیر آن. اگر استدلالی که کردند ملاحظه کنید و تفسیری هم که در ذیل آیه آمده ملاحظه کنید، میبینید آن استدلال با این تفسیر همخوانی ندارد و متوجه میشوید که آیه نمیتواند مربوط به قرائت در نماز باشد.
تفسیر را که خب در تفاسیر ملاحظه میکنید که در ذیل آیه چه گفتند؛ استدلال هم به طور کامل در مسالک نقل شده است، آن را هم میشود مراجعه کرد. دو تا را با هم مقایسه کنید، میبینید با هم نمیسازند.
خب این پس دو آیه را ما نتوانستیم دلیل صریح قرار بدهیم بر وجوب قرائت، چون احتمال مخالف هم در موردش داشتیم. نمیتوانیم بگوییم دلیل نیست، ولی نمیتوانیم دلیل تام قرارش بدهیم؛ چون ایشان گفت: «وفي إتمام الاستدلال به أيضاً تأمل». دلیل تام نمیتوانیم قرارش بدهیم، بالاخره احتمال دارد که مربوط به اصل قرائت قرآن باشد، یا احتمالات دیگری که الان نقل میکنیم. اینکه حتماً متعیناً بخواهد دلالت کند بر وجوب قرائت در نماز، از آن استفاده نمیشود.
«فقد فسرت بصلاة الليل»؛ این آیه، قرائتی که در این دو آیه آمده تفسیر شده به صلاة لیل. ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾[55] یعنی نماز شب بخوانید؛ «وهو ظاهر سوق الكلام».[56] ظاهر سوق کلام هم همین است، صدر و ذیل آیه را که ملاحظه کنید میبینید در همین مباحث است.
چون اولش دارد: ﴿يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ﴾،[57] بعد: ﴿قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا﴾؛[58] اصلاً بحث در شب است، بحث در عبادت در شب است، همینطور میآید تا ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾،[59] که این آیه بیستم سوره مزمل است. بالاخره یک فاصلهای دارد، ولی سوق کلام را که ملاحظه میکنید، میبینید که مربوط به نماز شب است، «وهو ظاهر سوق الكلام».[60]
«أو تلاوة القرآن»، یعنی تفسیر شده قرائت به تلاوت قرآن در شب؛ چون باز اول سوره شب را مطرح کرده، بعضیها گفتند این ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾[61] مربوط به قرائت قرآن است منتها در شب. بعضی گفتند: «أو مطلقاً استحباباً أو وجوباً»؛[62] یعنی قرائت قرآن چه در شب چه در روز، استحباباً یا وجوباً.
هم شامل موردی میشود که استحباب باشد، هم شامل موردی میشود که وجوب باشد؛ یعنی این ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ﴾[63] میتواند هم دستور استحبابی باشد، هم دستور وجوبی. حالا به چه غرض؟ دستور وجوب به چه غرض؟ یا استحباب یا وجوب به چه غرض؟ «لحفظ المعجزة وغيرها»؛[64] چون اگر قرآن خوانده نشود، خب کنار گذاشته میشود و بعد معجزه پیغمبر کانّهُ فراموش میشود، باید تو تاریخها جستجویش کرد، که بگویند مثلاً یک معجزهای پیغمبر داشته به نام قرآن.
اما اگر این قرآن خوانده بشود، خب در بین مردم مطرح است؛ وقتی مطرح شد، این معجزه حفظ میشود و مردم متوجه هستند. اینکه قرآن خواندن مستحب شده یا واجب شده، یا به غرض حفظ معجزه بوده یا غرضهای دیگر؛ بالاخره اغراض متعددی، مصالح متعددی ممکنه برای واجبها یا مستحبها پیدا کنید.
«والمخاطب»، مخاطب به ﴿فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ﴾،[65] با اینکه به صورت جمع آمده است، مخاطب پیغمبر است، اما چون به صورت جمع آمده است باید بگوییم مع طائفةٍ معه. «والمخاطب هو»،[66] یعنی پیغمبر (صلواتاللهعلیه)، «مع طائفة معه»، طایفهای با او؛ که در صدر آیه هم همین است، طایفه را با او ذکر کرده است. آنوقت ﴿فَاقْرَءُوا﴾[67] خطاب به آنهاست، خطاب به پیغمبر و طایفهای که با پیغمبرند.
خب پس از آیه فهمیدیم صلاة لیل را، تلاوت قرآن را، اما قرائت فی الصلاة، «فلا يفهم»،[68] قرائت فی الصلاة فهمیده نمیشود. نمیخواهیم بگوییم آیه تطبیق نمیشود بر قرائت صلاة؛ اگر قرینهای باشد تطبیق میشود، ولی چون قرینه ندارد فهمیده نمیشود.
بررسی آیه ۷۷ سوره حج در احکام رکوع و سجود و فعل خیرات
«الخامسة»، پنجمین آیه که درباره مقارنات صلاة میخواهیم بخوانیم، این آیه است: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[69] این آیه، آیه سوره حج است. بعداً روایتی را نقل میکنیم که کسی از پیغمبر سؤال میکند در سوره حج آیه سجده هست؟ حضرت میفرمایند دو تا هست؛ اگر آنها را خواستی بخوانی و سجده نکنی، اصلاً نخوانشان؛ یعنی وقتی اینها را خواندی سجده بکن.
این آیه همانطور که میبینید، با این توضیحی که من دادم، از آن استفاده میشود که سجده به خاطر خواندنِ همین آیه مستحب است؛ البته استحباب را ایشان میگوید، وجوب نه، چون این آیه، آیه سجده واجبه نیست. خود آیه را اگر خواندی سجده کن، بعضیها خواستند این استفاده را بکنند. مرحوم محقق میفرمایند از این آیه استفاده نمیشود که من را خواندی سجده بکن به خاطر من.
بله، آن روایتی که عرض کردیم دلالت میکند که اگر این آیه را خواندی، مستحب است که به خاطر این آیه سجده کنی؛ اما خود آیه دلالت نمیکند که اگر من را خواندی سجده کن، بلکه میگوید رکوع کن سجده کن، عبادت کن، کار خیر انجام بده؛ دارد دستور میدهد، دستور میدهد مطلقاً سجده بکن، مطلقاً رکوع کن.
بعد میفرمایند که دلالت میکند بر اینکه رکوع و سجده واجب است؛ اما آیا در نماز یا بیرون نماز؟ ایشان میفرمایند: «كأنه في الصلاة».[70] ببینید، دلالتش بر وجوب رکوع و وجوب سجود محرز است؛ اما حالا در نماز این رکوع و سجود را داشته باشیم یا مطلقاً داشته باشیم، بیان نمیکند.
لذا مرحوم محقق میفرمایند: «كأنه في الصلاة». پس سه تا مطلب شد: یکی اینکه آیه دلالت کند بر استحباب سجده بعد از خواندن خودش، این را گفتیم نه، دلالت نمیکند؛ یکی اینکه دلالت کند بر وجوب رکوع و سجود در نماز، این را گفتیم «كأنه»؛ یکی اینکه دلالت کند بر وجوب یا استحباب رکوع و سجود مطلقاً، اینکه ظاهرش همین است دیگر، ظاهرش همین است که مطلقاً دلالت دارد.
بعد دارد: ﴿وَاعْبُدُوا﴾؛[71] این ﴿وَاعْبُدُوا﴾ هم دستور به عبادت است، عبادت خاص هم نه، هر عبادتی که هست، هرچه که عبادت است بالاخره شما عبادت کنید؛ دستور به عبادت است که بعضیهایش واجب است، بعضیهایش مستحب.
بعد دارد: ﴿وَافْعَلُوا الْخَيْرَ﴾؛ ﴿وَافْعَلُوا الْخَيْرَ﴾ یعنی کار خیر انجام بدهید. کار خیر را مرحوم محقق تفسیر میکنند به صله رحم، که کار است؛ بعد میگوید در کشاف آمده صله رحم و مکارم اخلاق. مکارم اخلاق کار نیست، هیئت است، هیئتی است که در نفس ما مینشیند؛ بله، مقدماتش کار است، برای اینکه ما فلان اخلاق را به دست بیاوریم، باید کارهایی انجام بدهیم تا آن اخلاق در ما راسخ بشود، یا فلان اخلاق از ما زایل بشود.
مقدماتش با کار انجام میشود، ولی خودِ مکارم اخلاق کار نیست. به همین جهت است که مرحوم محقق خودش ذکر نمیکند، به کشاف نسبت میدهد؛ خودش نمیگوید فعل خیر یعنی صله رحم و مکارم اخلاق، میگوید صله رحم و در کشاف آمده صله رحم و مکارم اخلاق.
این را به کشاف نسبت میدهد؛ از اینکه خودش ذکر نمیکند و به کشاف نسبت میدهد، معلوم میشود که پیش خودش جا نیفتاده، چون واقعاً همینطوری است دیگر؛ آیه دارد: ﴿وَافْعَلُوا الْخَيْرَ﴾، کلمه «افعلوا» دارد، یعنی خیری که با فعل همراه باشد و با فعل صادر بشود، اما مکارم اخلاق اینطور نیست.
پس شاید نتوانیم بگوییم ﴿وَافْعَلُوا الْخَيْرَ﴾ شامل مکارم اخلاق میشود، ولی کشاف گفته است. ایشان اشکال نمیکند، یعنی مرحوم محقق اشکال نمیکند؛ با همان نسبت دادن به کشاف نشان میدهد که این مسئله در مکارم اخلاق یک مقداری احتیاج به تأمل دارد.
بعد ﴿لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾ را معنا میکند. خب «تفلحون» که معنایش رستگاری است؛ «لعل» را میخواهد معنا کند. «لعل» را خدا گفته است، و معنای «لعل» ترجی و امیدواری است؛ در مورد خدا ترجی و امیدواری جا ندارد.
مرحوم محقق «لعل» را به مخاطبین مربوط میکند، نه به متکلم؛ میگوید که شما امید فلاح دارید، این کارها را بکنید که شما امید به فلاح پیدا بکنید. یعنی وقتی این کارها را کردید، امید هست که رستگار بشوید؛ نکردید که رستگار نیستید، اگر کردید تازه خودتان امید دارید که رستگار بشوید.
چون ممکن است این کارها را ما انجام بدهیم، ولی این کارها مقبول درگاه الهی واقع نشود و ما را رستگار نکند؛ ولی ما امید رستگاری داریم که خدا به فضل خودش اینها را قبول کند، آن هم به فضل خودش، نه به استحقاق ما. هیچکدام از این عبادتها برای ما استحقاق نمیآورد اگر باطنش را دقت کنیم؛ ما بعد از هر عبادتی باید از خدا استغفار کنیم که تقصیر داریم، کم گذاشتیم و درست عمل نکردیم.
خب آدم نگاه کنید، دو نفر با هم حرف میزنند کاملاً حواسشان را به هم جمع میکنند، گاهی دقت میکنیم دو نفر که دارند حرف میزنند، یکی دیگر چنان خیره دارد به آن گوینده نظر میکند که مثل اینکه تمام کلماتش را با دقت تام دارد گوش میدهد، حالتش اینطور نشان میدهد؛ وقتی وارد حرف زدن با خدا میشویم، هزار جا دیگر حواسمان هست.
خب این معلوم است که حالت تمسخر دارد، حالت تمسخر دارد؛ تقریباً نوعمان هم گرفتاریم، حالا گوینده و شنونده همه. آنوقت خب این آیه بعدش جای استغفار ندارد؟ آمدیم با خدا حرف بزنیم، با دیگری حرف زدیم، اصلاً خدایی بر ما مطرح نبود؛ تو نماز اینجوری دیدید دیگر. وقتی با یک شخص معمولی که مثل خودمان است حرف میزنیم، چهجور دقت میکنیم؛ وقتی که با خدا حرف میزنیم، اصلاً حواسمان نیست.
خب اینها استغفار دارد دیگر، هیچکدام از عبادات ما استحقاقآور نیست. امید داریم، آن هم به فضل خدا، نه به کار خودمان؛ لذا ایشان پشت سرش میگوید: «لا تتكلوا على أعمالكم»،[72] بر اعمالتان اتکال و اعتماد نکنید، هیچکدام معلوم نیست چه باشد. و به ما دستور دادند، حالا گذشته از این، دستور دادند که اصلاً توجه به اعمالتان نکنید.
قبلاً هم داشتیم، یکی از دستوراتی که به حضرت عیسی داده شده بود این بود که توجه به عملت نکن، یعنی اعتمادی نداشته باش؛ تازه حضرت عیسی، که پیغمبر اولوالعزم است، به ما به طریق اولی؛ حضرت عیسی اشتباه کردم گفتم، حضرت ابراهیم. به حضرت ابراهیم دستور داده شده بود که یکی از کارهایی که به ایشان دستور داده شده بود همین بود، که عملت را کم بگیر، خیلی توجه به عملت نداشته باش. و آن شعری هم که حضرت امیر (علیهالسلام) میگویند که رو قبر سلمان نوشته شده، آن هم دلیل بر همین است:
«وفدتُ على الكريم بغير زادٍ»؛[73] یعنی سلمانی که اینهمه زحمت کشیده، درسته بگوید «بغیر زادٍ»؟ دروغ که نمیگوید؛ تازه حضرت دارد بهش یاد میدهد، حضرت هم دروغ یاد نمیدهند. پس «وفدتُ على الكريم بغير زادٍ» یعنی واقعاً هیچی ندارم، جز تفضل خدا چیزی نیست، این که من اعمالی که من انجام دادم هیچکدامش آنطور نیست که بتوانم به آن اعتماد کنم.
من بارها عرض کردم، چون میگویند خداوند مو را از ماست میکشد، یعنی اینقدر دقیق حساب میکند؛ گفتم احتیاج نیست، البته میکند این کار را، اما احتیاجی نیست. عبادات ما آنقدر خراب است که احتیاج به مو از ماست کشیدن ندارد؛ همینجور نگاهش بکنی اصلاً خودش داد میزند که خراب است، احتیاج نیست که مو از ماست کشیده بشود.
خب، پس اتکال بر اعمال نکنید، شما امید دارید. ﴿لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾،[74] شما امید دارید که رستگار بشوید؛ چون یک کارهایی را کردید، این امید برایتان پیدا شده است، ولی به کارتان اعتماد نکنید، این اینطور نیست که به استحقاق شما بتونید نتیجه داده بشود، نتیجه کارتان را ببینید با استحقاق، بلکه با امید.
«ليس فيها دلالة على استحباب السجود عند قراءتها»؛[75] ضمیر «فیها» را من برگرداندم به «الخامسة»، یعنی همین آیه دیگر، همین آیه پنجم. در این آیه دلالت بر این نیست که سجود عند قرائتِ همین آیه مستحب است؛ این آیه نمیگوید وقتی من را خواندید سجده کن.
«بل»، یعنی بل فیها دلالة، «على وجوب الركوع والسجود»؛ صدرش دلالت میکند که رکوع و سجود واجب است، اما «كأنه في الصلاة»، گویا در صلاة اینطور است، یعنی رکوع و سجود را در صلاة واجب میکند. «وعبادة الرب»، عطف بر رکوع است؛ یعنی «بل فیها دلالة علی وجوب الرکوع و وجوب عبادة الرب». عبادت چیست؟ «من الصوم والصلاة والحج والغزو والجهاد وغير ذلك».
خب، تا اینجا ﴿ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا﴾[76] را معنا کردیم، حالا «اعبدوا» را میخواهیم معنا کنیم؛ «ثم أمر»،[77] خداوند در این آیه، نه «اعبدوا» را هم معنا کردیم، ﴿ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا﴾[78] را معنا کردیم، حالا ﴿وَافْعَلُوا الْخَيْرَ﴾ را میخواهیم معنا کنیم. «ثم أمر بفعل الخيرات»،[79] خداوند در این آیه به فعل خیرات، «مطلقاً» یعنی قیدی برای خیرات نداریم؛ هر خیری بود، واجبش، مستحبش، «مثل صلة الرحم، وفي الكشاف: صلة الأرحام ومكارم الأخلاق».
خب، بعد داریم: «وافعلوا ذلك كله لعلكم تفلحون»؛ همه اینها را انجام بدهید به امیدی که رستگار بشوید، نه اینکه من امیدوارم رستگار بشوید، خودتان امیدوارید. لذا پشت سرش میگوید: «وأنتم راجون الفلاح»؛ که «لعل» را ایشان ناظر به متکلم نمیکند، ناظر به مخاطب میکند. بعضیها ناظر به متکلم کردند و توجیه کردند؛ ایشان ناظرش کرده به مخاطب، دیگر احتیاج به توجیه هم ندارد.
«أنتم راجون الفلاح، طامعون فيه»؛ طمع در فلاح دارید، به همین طمع هم به خاطر همین طمع هم عبادت کردید، رکوع و سجود کردید. «غير مستيقنين»؛ هیچوقت یقین نکنید، با اعمال خودتان یقین به رستگاری نکنید، چون این اعتماد به اعمال است و اعتماد به اعمال شایسته نیست.
«فلا تتكلوا على أعمالكم»؛ این «فلا تتکلوا علی اعمالکم» همان بیان دیگری است برای «غیر متیقنین»، یعنی بر عملتان اعتماد و اتکال نکنید تا یقین به فلاح پیدا کنید؛ هنوز بعد از این همه اعمال امید به فلاح دارید.
«وعن عقبة بن عامر»؛ درسته ما گفتیم آیه خودش دلالت ندارد بر استحباب سجده خود، بر استحباب سجده برای خودش، ولی روایتی داریم که این دلالت از آن روایت برمیآید. «وعن عقبة بن عامر: قلت: يا رسول الله (صلىاللهعليهوآلهوسلم)، في سورة الحج سجدتان؟»، در آیه، در سوره حج دو تا سجده است؟
«قال: نعم، إن لم تسجدوهما فلا تقرأوهما»؛ اگر آن دو تا سجده را نمیخواهی انجام بدهی، آن دو تا آیه را هم نخوان. معنایش این است که اگر دو تا آیه را خواندی، سجده بکن؛ حالا سجده گفتند سجده واجبه نیست، سجده مستحبه است. پس استحباب سجده از خود آیه استفاده نشد، از دلیل بیرونی استفاده شد.
بررسی آیه ۱۸ سوره جن در تفسیر مساجد به اعضای هفتگانه یا مواضع دیگر
«السادسة»؛ ششمین آیه، باز مربوط به سجده است یا مربوط به مساجد. البته اگر مربوط به مساجد باشد که مرتبط میشود به نوع قبلی، چون نوع قبلی درباره مقدمات صلاة بود و مساجد که مکان مصلی بود از مقدمات حساب میشد؛ اما اگر مربوط به سجده باشد، از مقارنات است و مربوط به همین نوعی که در آن هستیم. چون در بعضی تفاسیر مساجد به سجده تفسیر شده است، لذا ما جزو مقارنات حسابش کردیم.
در یک تفسیر گفتند مساجد یعنی مواضعی که در سجود روی زمین میآید، که هفت تا موضع است؛ هفت تا عضو است که در سجود باید روی زمین باشد: پیشانی، دو دست، دو کف دست، دو زانو و دو انگشت پا؛ اینها میشوند هفت تا. این هفت تا میشوند مساجد، یعنی مواضعی که برای سجود لازم است به زمین بیاید.
بعضی اینطور تفسیر کردند، آنوقت گفتند: ﴿إِنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ﴾،[80] یعنی این هفت عضو را خداوند آفرید تا شما با استفاده از این هفت عضو خدا را عبادت کنید؛ با این هفت عضو برای موجود دیگر غیر از خدا سجده نکنید. مساجد لله هستند، یعنی این مواضع مال خدایند، ﴿فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا﴾؛ با استفاده از این مواضع، غیر خدا را عبادت نکنید، غیر خدا را نخوانید، یعنی این مواضع را برای غیر خدا رو زمین نگذارید، سجده نکنید، یعنی سجده نکنید.
البته مواضع که گفته میشود یعنی هر هفت تا با هم، هر هفت تا با هم؛ آنوقت رئیسشان هم همان پیشانی است. آن پیشانی تنها هم رو زمین گذاشته بشود کافی است که سجده صدق کند؛ آن هفت تا دیگر مکملاند، آن شش تا دیگر مکملاند. وقتی میگوید این هفت تا را رو زمین نگذارید، معنایش این نیست که پا را هم رو زمین نگذارید به تنهایی؛ معنایش این است که هر هفت تا را به زمین نگذارید، ولی گفته شده است که آن یکی به جای آن شش تا تأثیر دارد، پس پیشانی را هیچوقت نباید به زمین گذاشت برای کسی، جز برای خدا.
«قيل: المراد بالمساجد الأعضاء السبعة التي يسجد عليها، وعورض بقوله (صلىاللهعليهوآلهوسلم): أمرت أن أسجد على سبعة آراب»،[81] یعنی سبعة اعضاء؛ آراب یعنی اعضاء. «وقد روي ذلك عن أبيجعفر (عليهالصلاةوالسلام) »، «فالمعنى»، یعنی معنای آیه بنابر این تفسیر این میشود که این مساجد و این مواضع لله هستند، مخصوص خدایند.
یعنی «خلقت»، این مواضع، «ليعبد بها الله، فلا تشركوا» با خدا غیر خدا را در سجودی که بر این مواضع میکنید؛ در سجودی که بر این مواضع میکنید غیر خدا را شریک خدا قرار ندهید. تا اینجا مراد از مساجد همان مواضع سبعه شد؛ اما از اینجا به بعد میخواهند بفرمایند که منظور از مساجد همان مساجد است که ساخته میشود و در آن نماز خوانده میشود.
«والظاهر أنها المساجد المعروفة»؛ این مساجدی که در آیه آمده همان مساجد شناختهشده است، یعنی همان مساجد معمولی است که در آن نماز خوانده میشود. «فالمعنى» این است که این مساجد مختص به خدای متعالاند، پس در آن مساجد با خدا غیر خدا نباید تعبد بشود: «فلا يتعبد» در آن مساجد «مع الله غيره».
«لا یُتعبَّدُ» نفی نهی گرفته است؛ اگر نفی هم بگیرید، اشکالی ندارد، جمله خبریه در موضع انشاست. «وقيل»؛ خب ما مساجد را به همین مساجد معروف گرفتیم، همان ساختمانهایی که به نام مسجد ساخته میشود و وقف میشود و مردم تویش نماز میخوانند. بعضی گفتند مراد از مساجد، کل بقعههای روی زمین است؛ یعنی اصلاً در کل زمین شما این کار را نکنید.
خب حالا مفهوم ندارد که در غیر زمین این کار را بکنید، چون بشر که در غیر زمین زندگی نمیکند، بشر رو زمین زندگی میکند؛ وقتی میگوید روی زمین سجده برای دیگران نکنید، معنایش این است که اصلاً سجده برای دیگران نکنید، چون شما در غیر زمین که نیستید، تو زمینید.
«وقيل: المراد بقاع الأرض كلها»؛ بله، «کلها» اگر تأکید «بقاع» باشد یا «کلها» اگر تأکید «ارض» باشد، و ظاهراً تأکید بقاع بهتر است، چون ارض واحد است، بقاع متعدد است، کل صادق است؛ اما ارض دیگر برایش کل صادق نیست، مگر به لحاظ همان بقعهها باشد، یعنی بخشهای زمین.
چرا گفتند مراد بقاع ارض است؟ «لقوله (صلىاللهعليهوآلهوسلم): جعلت لي الأرض مسجداً»،[82] کل زمین مسجد است برای من؛ پس تنها آن بناهایی که به عنوان مسجد ساخته میشود مسجد نیست تو اسلام، بلکه کل زمین تو اسلام مسجد است. بنابراین وقتی میگوید ﴿إِنَّ الْمَسَاجِدَ﴾،[83] یعنی کل بقاع زمین، «فلا يعبد فيها غيره»؛[84] یعنی در تمام بقاع زمین باید اینچنین باشد که غیر خدا عبادت نشود.
«وقيل: المراد بالمساجد المسجد الحرام» تنهاست؛ آنوقت سؤال میشود خب چرا مساجد فرموده؟ میفرماید چون قبله همه مساجد مسجدالحرام است، فرموده مساجد تا مساجد کنایه شوند از قبلهشان، که مسجدالحرام است؛ پس مساجد فرموده و قبله مساجد را اراده کرده است.
«وقيل: المسجد الحرام، عبر عنه بها، لأنها قبلتها»؛ یعنی «قیل المراد من المساجد المسجد الحرام است»، که عبر از این مسجدالحرام به مساجد، زیرا مسجدالحرام «قبلتُها» یعنی قبله مساجد است. آنوقت به جای اینکه بفرماید مسجدالحرام، فرموده مساجد و اراده کرده قبله مساجد را. ایشان میفرماید: «وهو بعيد»، چون هیچ ظاهر آیه دلالتی ندارد؛ نمیخواهیم بگوییم محالٌ باطلٌ، میخواهیم بگوییم بعیدٌ، بالاخره مطلبی است بیقرینه بیدلیل.
«وقيل: السجدات»؛ یعنی «قیل المراد من المساجد السجدات است»، چون مساجد را جمع مَسجَد گرفتند، مَسجد هم مصدر میمی قرار دادند، آنوقت مَسجد مرادف شده با سجده، آنوقت مساجد مرادف شده با سجدات؛ گفتند مراد از مساجد، سجدات است.
«جمع مَسجد»، یعنی نه سجدات جمع مَسجد است، مساجدی که در آیه آمده جمع مَسجد است، بالفتح مصدر میمی است، آنوقت مساجد میشود جمع مصدر، ما تبدیل تبدیلش میکنیم به سجدات. «فالمراد» این است که واجب است سجودٌ لله؛ وقتی میگوید مساجد لله است، یعنی سجدات لله است، سجده مخصوص خداست، در غیر خدا نمیشود برای غیر خدا نمیشود سجده کرد، «فلا يفعل لغيره»، یعنی برای غیر خدا سجده انجام نمیشود و سجده مخصوص به خداست.