90/09/15
بسم الله الرحمن الرحیم
معنای دوم تعمیر مساجد و جمع میان دو احتمال/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /معنای دوم تعمیر مساجد و جمع میان دو احتمال
معنای دوم تعمیر مساجد و جمع میان دو احتمال
صفحه ۱۲۲، سطر ششم: «ويحتمل أن يكون المراد شغلها بالعبادة مثل الصلاة والذكر وتلاوة القرآن».[1] بحث در تعمیر مساجد بود. برای تعمیر یک معنا کردیم؛ الان میخواهیم معنای دوم را که محتمل است ذکر کنیم. یک معنا این بود که تعمیر به معنای ترمیم است، یعنی اصلاح کردن. اصلاح را هم تعمیم دادیم، بهطوری که شامل جارو کردن حتی بشود.
احتمال دومی که الان میخواهیم ذکر کنیم این است که تعمیر مساجد به معنای آباد کردن مساجد باشد و آباد کردن به معنای اینکه زنده کنیم مساجد را با ذکر، آباد کنیم. مسجد وقتی که متروک باشد، به منزله خراب به حساب میآید. ما باید آن را متروک قرار ندهیم، بلکه از آن استفاده کنیم و همین استفاده کردن را آباد کردن میگوییم.
این هم معنای دوم و احتمال دوم برای تعمیر مساجد که کسانی که مؤمناند تعمیر میکنند مساجد را، یعنی آباد میکنند مساجد را؛ آبادِ به معنای کنایی، یعنی پرشان میکنند، نمیگذارند که متروکه بماند.
بعد میفرماید که تعمیر را به هر دو معنا میتوانیم قرار بدهیم؛ هم معنایی که در جلسه قبل گفته شد، هم معنایی که الان اشاره شد. زیرا که تعمیر قابل صدق بر هر دو است. عرفاً و لغتاً تعمیر «عام» است، شامل هر دو میشود. لذا ما در عرف میبینیم که اگر مردم اقدام کنند مسجد خرابشدهای را اصلاح کنند، میگویند تعمیر کردیم.
اگر هم در مسجدی وارد بشوند و زیاد قرآن، دعا و نماز بخوانند، میگویند این مسجد، مسجد آبادی است؛ در عرف اینطور میگویند. پس عرفاً تعمیر بر هر دو معنا اطلاق میشود و «عام» است، هر دو را شامل میشود.
مسئله ما شریعت است که آیا شریعت هم تعمیر را به این دو معنا اطلاق میکند یا نمیکند؟ عرف اطلاق میکند، عمومیت برای ما ثابت است؛ اما آیا شریعت هم اطلاق میکند یا نمیکند؟ میفرماید امکان اطلاق هست، امکان صدق هست و همین کافی است. همین اندازه که ممکن است شرعاً تعمیر بر این معنای دوم صدق کند، کافی است که ما بگوییم که از تعمیر موجود در این آیه میتوانیم معنای دوم را هم استفاده کنیم؛ علیالخصوص که ما دلیل نسبت به هر دو نوع تعمیر داریم.
حالا ممکن است در یک نوع، تعبیر به تعمیر نکرده باشند، ولی دلیل بر اصلش داریم. هم به ما گفته شده مساجدی را که خراب میشوند اصلاح کنید، هم به ما گفته شده مساجد را پر کنید، دعا، ثنا و اینها در آن بخوانید، نگذارید مساجد متروک بماند. بر اصل پر کردن مساجد دلیل داریم؛ حالا تعبیر به تعمیر نشده باشد، مشکلی ندارد. قابل هست که تعمیر بر پر کردن مسجد صدق کند. در عرف که صدق میکند، عمومیت دارد و صدق میکند؛ در شریعت هم امکان صدق هست، پس کافی است.
بنابراین باید گفت که این دو احتمال، هر دو احتمال مورد توجه هستند و قابل هستند که ما از آیه استفادهشان کنیم؛ هم مساجد تعمیر بشوند یعنی اصلاح بشوند، هم مساجد تعمیر بشوند یعنی آباد بشوند و پر بشوند، بهطوری که از آنها استفاده کنیم و ترکشان نکنیم. بعضی مساجد متروکه را میگویند یک خرده در آن بروید یک نمازی هم بخوانید که از حالت متروک بودن دربیاید.
شرح عبارت کتاب درباره آباد کردن مساجد به عبادت و تنزیه آنها از امور دنیوی
صفحه ۱۲۲، سطر ششم: «ويحتمل أن يكون المراد» یعنی المراد من التعمیر، «شغلها بالعبادة»؛ پر کردن مساجد به عبادت. ممکن است مراد از تعمیر این باشد که مساجدتان را با عبادت پر کنید، یعنی نگذارید متروک بمانند، از آنها استفاده کنید. عبادت چیست؟ «مثل الصلاة والذكر وتلاوة القرآن»؛ لازم نیست حتماً نماز باشد، هرچه که عبادت به حساب بیاید در مسجد گفته بشود، باعث آبادانی مسجد است.
«وتجنب المساجد من أعمال الدنيا»؛ مراد از تعمیر این است که مساجد را با عبادت آباد کنید و پر کنید، ولی دور نگه دارید مساجدتان را از اعمال دنیا؛ کارهای دنیایی در آن انجام ندهید. «واللهو واللعب»؛ خب پیداست که کار دنیایی نکنید، شامل لهو و لعب هم میشود، چون لهو و لعب هم جزو کارهای دنیایی است؛ منتها چون لهو و لعب مهمتر بود، ذکرش کرد که این دیگر نقصش بیشتر است.
ما میگوییم کارهای دنیایی را که جدی هم هستند آنجا انجام ندهید، لهو و لعب که دیگر به طریق اولی. «وعمل الصنايع»؛ یعنی آنجاها را کارگاه نکنید که کار در آن انجام بشود، مثلاً نجاری درست کنید و امثال ذلک.
«بل الحديث»؛ بلکه حتی حدیث. حدیث یعنی صحبت کردن یا داستان گفتن، که ظاهر حدیث همان داستان گفتن است. منظور از حدیث، احادیث ائمه (علیهمالسلام) و نبی نیست؛ آن که جایش در مسجد است. منظور از حدیث، همین داستان گفتنهای معمولی است.
حالا داستانها به دو قسم تقسیم میشوند: بعضیها داستانهای باطلاند، لهوند؛ بعضیها داستانهای تاریخی صحیحاند. گفته شده که هر دویش را ترک بکنید، بخصوص لهو را. اما بعضیها اختصاص دادند به لهو؛ گفتند احادیث لهو را ترک بکنید، ولی احادیث جد اشکالی ندارد، تاریخهای جدی مثلاً گفته بشود مشکلی نیست؛ علیالخصوص اگر عبرتآور هم باشد که آن دیگر شاید هیچکس اشکال نکند، چون مساجد جای موعظه هم هست.
«بل الحديث، فإنه روي: الحديث في المسجد يأكل الحسنات كما تأكل النار الحطب». روشن است مطلب. «قيل: المراد اللهو من الحديث»؛ بعضی گفتند مراد حدیث لهو است و الا حدیثهای جد اینجور مشکلی در آن نیست که حسنات را بخورد همانطور که آتش هیزم را میخورد.
خب، «وأيضاً قد ذكروا» تأییدی برای این احتمال دوم است که بعضیها گفتند اگر کسی منع کند ذکر و نماز در مساجد را، در واقع همین منع، تخریب مساجد است. خب، مقابل این خالی کردن مسجد از عبادت، میشود تعمیر مسجد. اگر این خالی کردن میشود تخریب، آن پر کردن میشود تعمیر.
پس شاهدی هم پیدا کردیم، مؤیدی هم پیدا کردیم برای اینکه پر کردن مسجد به عبادات، تعمیر است. اما آن طرفش، کسی منع کند عبادت در مسجد را، فقها گفتند تخریب، و این را توسعه دادند، گفتند حتی اگر چراغ را خاموش کند؛ چراغ مسجد را خاموش کند و باعث بشود که عبادتی که میخواسته آنجا انجام بشود، انجام نشود، این در واقع تخریب مسجد است؛ و این خیلی کار را مشکل میکند.
به آن خادم مسجد گفته میشود که اگر یک مصلی در این مسجد است، حق نداری در را ببندی. تا وقتی این نماز میخواند، چراغ را هم حق نداری خاموش کنی، و الا این تخریب مسجد است. حالا یک وقت طالبی نیست، در را میبندی میروی، خب هیچ؛ اما وقتی طالب هست و دارد نماز میخواند و تو چراغ را خاموش میکنی و او ناچار میشود برود بیرون، میگویند این تخریب است؛ و خیلی کار مشکل میشود اگر ما بخواهیم اینجور توسعه بدهیم.
آنوقت معلوم میشود که عمل کردن به اسلام خیلی هم آسان نیست. دین، دین آسانی است، منتها ما برنامهمان را طوری طرح کردیم که مشکلات ایجاد بکند. زیاد دیدیم دیگر که از مسجد مصلین را بیرون میکنند. البته این علی قول بعضی است، معلوم نیست همه بگویند.
«وأيضاً قد ذكروا أن منع المساجد من العبادة فيها»، یعنی فی المساجد، «تخريب حتى إطفاء السراج»؛ حتی خاموش کردن چراغ، تخریب مسجد است. خب، این را برای چه ذکر کرد؟ عرض کردم میخواهد از «مفهوم» آن استفاده کند؛ اگر این خالی کردن مسجد از عبادت تخریب است، پس پر کردن مساجد به عبادت تعمیر است، که مقابلش برای ما مفید است.
امکان اراده هر دو معنای تعمیر به دلیل عمومیت لغوی و عرفی و امکان صدق شرعی
«ويمكن أن يكون المراد كلاهما»؛ ما دو تا احتمال برای تعمیر مسجد گفتیم: یک احتمال را جلسه قبل خواندیم، یک احتمال هم این جلسه. احتمالی که قبلاً خواندیم این بود که مسجد را اصلاح کنید؛ احتمالی که الان خواندیم این بود که مسجد را با عبادت پر کنید. هر دو را هم معنای تعمیر قرار دادیم.
میفرماید: «ويمكن أن يكون المراد كلاهما»؛ ممکن است هر دو معنا مراد باشد؛ تعمیر کنید یعنی هم اصلاح کنید، هم با عبادت پر کنید. «ولا بعد في ذلك»؛ اشکالی هم ندارد که مراد هر دو باشد، «لوجود الدليل عليهما»؛ چون دلیل بر هر دو مطلب داریم، هم پر کردن مساجد، هم اصلاح مساجد.
اگرچه ممکن است در دلیلی که بر احتمال دوم داریم تعبیر به تعمیر نشده باشد، ولی بالاخره به پر کردن مساجد ما امر داریم، «كما عرفت، مع إمكان الصدق»؛ یعنی صدق تعمیر. صدق تعمیر بر هر دو معنا امکان دارد، هم عرفاً هم شرعاً امکان صدق دارد.
«وإن يكن لغة وعرفاً عاماً»؛ ضمیر «یکن» را به امکان برنمیگردانیم، به خود صدق برمیگردانیم. ولو صدق، لغتاً و عرفاً «عام» است؛ یعنی صدق تعمیر در لغت و در عرف «عام» است، ولی در شریعت ما یقین به صدق نداریم، امکان صدق را داریم؛ امکان صدق هم کافی است.
اگرچه دلیل هم داریم، اما دلیل تعبیر به تعمیر نکرده؛ پس همین که امکان صدق باشد برای ما کافی است، چون دلیل رد نکرده مطلب را. پس ما تعمیر را «عام» قرار میدهیم، شامل هر دو احتمال قرار میدهیم حتی شرعاً؛ زیرا امکان صدق را داریم اولاً، دلیل هم بر اصل مطلب دلالت کرده ولو تعبیر به تعمیر نشده باشد ثانیاً. «والله يعلم بحقيقة الحال».
بررسی آیه ۲۹ سوره اعراف در ارتباط با احکام مساجد و نماز
«وهنا آيات أخر تتعلق بالمساجد»
پرسش: آیه در صدد خود ساختن کل مسجد نیست؟
پاسخ: اینکه امر فرموده، تعمیر به معنای ساخت هم البته میآید که از اول، ابتدائاً بسازید؛ ولی ظاهرش «انصراف» دارد. تعمیر یعنی اصلاح کنید؛ ساختن را بنا کردن میگویند، تعمیر کردن نمیگویند. البته گاهی ممکن است بگوییم تعمیر شامل بنا هم بشود، ولی ظاهراً عرف و لغت خیلی مساعدت ندارند با این معنا.
«وهنا آيات أخر تتعلق بالمساجد ذكرنا آية منها». عرض کردیم بحث در مساجد ارتباط به نماز دارد، چون مسجد مکان مصلی است و ما درباره مکان مصلی هم در بین مقدمات نماز بحث میکنیم و الان هم بحث ما در مقدمات نماز است؛ پس جا دارد که به مناسبت، از مسجد بحث کنیم. ایشان میفرماید که این آیه و آیه قبلی که خواندیم مربوط به مساجد بود، باز هم آیات مربوط به مساجد داریم که ما یکیشان را میخوانیم: ﴿وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾.[2]
این را توجه کنید، این آیه را جدا میکند از آیات قبلی، با اینکه آیات قبلی هم مربوط به مسجد بود، این هم مربوط به مسجد است. چرا جدایش میکند؟ احتمال میدهم به خاطر اینکه اینجا، یعنی در این آیه، مسجد را میتوانیم به معنای دیگری غیر از مسجد قرار بدهیم، که خودش هم قرار داده؛ به معنای سجود گرفته، به معنای صلاة گرفته، به معنای مکان سجود و زمان سجود گرفته.
حالا مکان سجود میگوییم مسجد، زمان سجود دیگر به معنای مسجد نیست. پس اینجا مسجد را مسجد لغوی قرار داده؛ چون مسجد را مسجد لغوی قرار داده، احتمالاً به همین جهت این آیه را با آیات قبل جدا کرده، و الا بحث آیات قبل هم مسجد بود، این آیه هم مسجد است. منتها آن آیات واقعاً درباره مساجد بود، مساجد جمع بسته شده بود؛ اینجا ممکن است ما مسجد را طوری معنا کنیم که با این مسجدهای رایج یکی نشود. آنوقت پس آیه احتمال دیگری هم در آن هست، به این جهت شاید جدایش کرده باشد.
﴿وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾؛ ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ یعنی توجهوا، چون صورت به سمتی گرفتن یعنی توجه کردن؛ توجهوا الی عبادة الله، و به سمت قبله انجام بدهید، یعنی توجه به عبادت خدا بکنید و وقت عبادت هم رو به قبله کنید. این به سختی از آیه استفاده میشود، لذا مرحوم محقق با تفصیل معنایش میکنند؛ یعنی آیه را با تفصیل معنا میکنند، یک کلمه که به جای ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ بگذارند ندارند، با تفصیل توضیح میدهند که معنای ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ معلوم بشود.
﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾؛ چون آیه را کاملاً بعداً معنا میکنم دیگر الان ترجمهاش نمیکنم. بعد ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ﴾؛ «له» ضمیرش به خدا برمیگردد، «ادعوه» هم همینطور، ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾ حالا این چطوری معنا میشود، آیه را من در بین حرفهایم توضیح میدهم، توضیح که دادم ترجمهاش هم معلوم میشود، الان ترجمه نمیکنم.
«أي توجهوا إلى عبادة الله مستقيمين»؛[3] کلمه ﴿وُجُوهَكُمْ﴾[4] داریم، کلمه ﴿أَقِيمُوا﴾ هم داریم. این دو تا را با هم ترکیب میکند، عبارت اینطور معنا میشود: «توجهوا إلى عبادة الله مستقيمين».[5] ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾[6] یعنی اقیموا وجوهکم الی عبادة الله؛ صورتتان را به سمت عبادت خدا بکنید، یعنی متوجه عبادت خدا بشوید.
بعد ﴿أَقِيمُوا﴾ دارد؛ ﴿أَقِيمُوا﴾ یعنی چه؟ یعنی صورت را اینطور برپا بدارید، یعنی دائماً، دائماً به این سمت باشد. اقامه کردن معنایش این است که برپا بدارید، نه اینکه یک دفعه این طرف، یک دفعه آن طرف. نمیگوید صورت را به سمت قبله کنید، میگوید صورت را به سمت عبادت کنید و دائماً هم به سمت عبادت باشد، انحراف پیدا نکنید از عبادت، یعنی عبادت الله را کنار نگذارید.
خب پس ﴿أَقِيمُوا﴾، خود معنای ﴿أَقِيمُوا﴾ این است که دائماً این کار انجام بشود. ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ یعنی اینچنین وجهتان را برپا بدارید، یعنی توجهتان را اینچنین برپا بدارید که همیشه به سمت عبادت خدا باشد.
متعلق ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ ذکر نشده، الی کذا، نگفته به کجا؛ لذا ایشان عبادت را متعلق قرار میدهد و معنا هم همین است، از آیه برمیآید که منظور عبادت است. آنوقت چون ﴿أَقِيمُوا﴾ گفته، ﴿وُجُوهَكُمْ﴾ گفته، هم «توجهوا» ایشان در تفسیر میآورد هم «مستقیمین» میآورد.
توجه الی عبادة الله بکنید «مستقيمين».[7] مستقیمین یعنی چه؟ خودش معنا میکند: «غير عادلين إلى غيرها»؛ ضمیر «غیرها» به عبادت برمیگردد. با استقامت توجه الی عبادة الله کنید که همان معنای ﴿أَقِيمُوا﴾[8] است. با استقامت توجه کنید یعنی چه؟ یعنی «غير عادلين إلى غيرها»؛[9] عدول نکنید به غیر عبادت، کار دیگر نکنید، فقط عبادت کنید. کجا؟ ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾،[10] که باید ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾ را بیان کنیم.
مرحوم محقق احساس میکند که باز هم احتیاج دارد به اینکه ضمیمه کند یک چیزی، لذا میگوید: «وأقيموها نحو القبلة»؛[11] یعنی آن عبادتی را هم که به آن توجه مستقیم دارید، «أقيموها نحو القبلة»، به سمت قبله اقامهاش کنید. که عبارت را طوری میآورد که اقیموا وجوهکم الی عبادة الله هم از آن فهمیده بشود، اقیموا وجوهکم الی القبلة هم از آن فهمیده بشود؛ منتها هر دو را با هم جمع میکند، میگوید عبادت کنید آن هم به سمت قبله، همیشه هم عبادت داشته باشید به سمت قبله.
همیشه یعنی چه؟ همیشه یعنی ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾؛[12] همیشه به این معنا: ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾، عند کل مسجد اقامه وجوه کنید، یعنی عبادت کنید و به سمت قبله توجه کنید.
حالا سجود یعنی چه؟ مسجد یعنی چه؟ مسجد میفرماید که به معنای زمان سجود هم میآید، به معنای مکان سجود هم میآید؛ یعنی هر زمان که خواستید سجود کنید، در هر مکان که خواستید سجود کنید، این سجودتان لله باشد، عبادت الله باشد، سجود برای غیر خدا نباشد، مستقیماً لله باشد و در هنگام انجامش توجه به قبله و رو به سمت قبله هم داشته باشید. میبینید همه اینها را جمع کردیم با همدیگر تا این ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾ معنا شد.
فی کل مکان سجود هم از این آیه میشود استفاده کرد؛ هم زمان سجود، هم مکان سجود؛ یعنی هر زمان که خواستید سجده کنید، هر مکان که خواستید سجده کنید. خب، مراد از سجده چیست؟ مراد از سجود چیست؟ همین سجودهای معمولی است؟ میفرماید نماز است، مراد از سجود نماز است. پس ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾ یعنی عند کل وقت صلاة و عند کل مکان صلاة؛ ایشان دارد اینطوری معنا میکند.
معانی سهگانه مسجد در آیه و استنباط صلاة تحیت
این معنای اولی است که میکنند که در این معنا توجه بفرمایید مسجد را به معنای وقت نماز، وقت سجود، به تعبیر دیگر وقت نماز، همچنین به معنای مکان سجود و به تعبیر دیگر مکان نماز قرار میدهند.
بعد بار دوم برمیگردند مسجد را به معنای خودش قرار میدهند؛ میفرمایند که معنای آیه این میشود که هرگاه در مسجدی رسیدید، نماز بخوانید. منتظر نشوید در مسجد محلهتان برسید، همینجا نماز را بخوانید، و منظور از نماز، «نماز تحیت» است؛ یعنی با ورود در هر مسجدی نماز بخوانید، به وقتش هم کار نداشته باشید که وقت نمازهای واجب شده است یا خیر.
«عند كل مسجد»[13] توجه به قبله کنید و مشغول نماز بشوید. اینطور میشود: هر وقت وارد مسجد شدید، ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾،[14] رو به سمت قبله کنید و مشغول نماز بشوید؛ نماز را در هیچ مسجدی ترک نکنید، در هر مسجدی وارد شدید نماز تحیتش را بخوانید.
منتظر نشوید بروید در مسجد خودتان، در مسجد محلهتان نماز بخوانید، همینجا نماز بخوانید. از این آیه بعضیها استنباط کردهاند که نماز تحیت باید خوانده بشود در مسجد. البته دلیل داریم برای «نماز تحیت»، منتها از این آیه هم خواستهاند استفاده کنند.
«في كل وقت سجود»،[15] در این تفسیر، مسجد را به معنای زمان سجود میگیرند. «أو في كل مكانه»، یعنی مکان سجود، در این تفسیر، مسجد را به معنای مکان سجود میگیرند. بعد میفرمایند: «هو»، یعنی سجود، «الصلاة». پس مسجد یعنی وقت سجود یا وقت صلاة، همچنین یعنی مکان سجود یا مکان صلاة.
تا اینجا مسجد را به معنای «اسم زمان» یا «اسم مکان» گرفتند و سجود را هم به معنای صلاة گرفتند؛ اما حالا میخواهند مسجد را به معنای رایج قرار بدهند: «أو في أي مسجد حضرت الصلاة وأنتم فيه»، در هر مسجدی که وقت نماز شد و شما در آن بودید، اقامه نماز کنید؛ دیگر منتظر نشوید که به مسجد خودتان و به مسجد محلهتان برسید و آنجا نماز بخوانید، همینجا وقت نماز شده نمازتان را مشغول بشوید.
که توجه میفرمایید اینطور که الان داریم معنا میکنیم نظر به «نماز تحیت» ندارد؛ میگوید وقتی که وقت نماز رسید، در مسجدی بودید، همانجا نمازتان را بخوانید، یعنی وقت نماز واجب.
ولی همانطور که اشاره کردم، بعضیها از این آیه استفاده کردهاند «نماز تحیت» را، که هر وقت وارد مسجدی شدید، دیگر وقت صلاة را نگفتند حاضر بشود، هر وقت وارد مسجد شدید نماز را بخوانید، توجه الی القبله بکنید و نماز بخوانید؛ که دیگر قید نداریم که در هر مسجدی وارد میشوید وقت نماز شده باشد.
وقت نماز شده باشد را در معنی نمیآوریم؛ آنوقت در آن صورت از آیه استفاده میکنیم که هر وقت وارد مسجدی شدید، نماز بخوانید، یعنی تحیت، یعنی «نماز تحیت». اگر وقت صلاة را بگوییم وقت صلاة شده باشد نماز بخوانید، خب دیگر ناظر به «صلاة تحیت» نیستیم؛ اما اگر بگوییم در هر مسجدی که وارد شدید نماز بخوانید و قید نکنیم اگر وقت صلاة شده، در این صورت از این آیه «نماز تحیت» را هم میتوانیم استخراج کنیم.
«أو في أي مسجد حضرت الصلاة» در حالی که «وأنتم فيه»، در آن مسجد هستید. در همانجا نماز بخوانید یعنی چه؟ یعنی «لا تؤخروها»؛ نمازتان را به تأخیر نیندازید تا عود کنید به مساجد خودتان، تا برگردید مسجد محلهتان بگویید آنجا میخواهم نماز بخوانم؛ در هر مسجدی رسیدید نمازتان را بخوانید.
«فيحتمل»؛ ببینید، با احتمال میآورند، چرا؟ چون قید «حضرت الصلاة» را داشتیم؛ یعنی اگر در مسجدی رسیدید و وقت نماز وارد شد نماز بخوانید، این دیگر ناظر به تحیت نیست؛ ولی چون احتمال دارد قید «حضرت الصلاة» را نیاوریم، «فيحتمل استخراج صلاة التحية».
میتوانیم «صلاة تحیت» را از این آیه استخراج کنیم و استنباط کنیم، و بگوییم این آیه ناظر به «نماز تحیت» است، چون میفرماید که در هر مسجدی که وارد شدید نماز بخوانید، نگفته است وقتی که اگر وقت نماز برسد، نگفته است اگر وقت نماز برسد، به طور مطلق گفته است هر وقت در مسجدی وارد شدید نماز بخوانید، و این با «نماز تحیت» سازگار است.
پس بعضیها از این آیه «صلاة تحیت» را استخراج کردهاند و استنباط کردهاند؛ المقاتل که مقاتل را در پاورقی ما کنز العرفان معرفی کردهاند، در کنز العرفان هم همین مطلب هست که از این آیه توانسته است «صلاة تحیت» را استخراج کند.
پرسش: اگر به معنای مکان بگیریم...
پاسخ: مکان رایج.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: مسجد را به معنای مکان رایج بگیریم، همین مساجدی که ما به آنها اطلاق مسجد میکنیم، نه مکان یعنی مکانِ نماز؛ مکان نماز در خانه خود آدم هم میتواند باشد. منظور از مسجد، مکانهای رایج باشد، یعنی همین جاهایی که به عنوان مسجد ساخته میشود.
پرسش: از اینجا استفاده نماز تحیت...
پاسخ: خیر، از اینجا استفاده نمیکنیم؛ از آیه با فرض اینکه مسجد همان مسجد رایج است استفاده میکنیم. در هر مسجدی اقامه نماز کنید، معنایش چیست؟ یک وقت میگوییم اگر وقت حاضر شد، معنایش همان است که اول گفتم؛ اگر وارد مسجد شدید وقت رسید، اذان گفتند، همانجا نمازتان را بخوانید، منتظر نشوید به مسجد محلهتان برسید، این یک معنا.
یک معنا این است که نگوییم اگر وقت حاضر شد، بگوییم وقتی که در هر مسجدی وارد شدید ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾[16] و نماز بخوانید، رو به سمت قبله کنید و شروع کنید به نماز خواندن؛ این «نماز تحیت» را نتیجه میدهد.
پرسش: مقصود این است که در معنای سوم، فرمودند که: «فی ای مسجد حضرت الصلاة و انتم فیه»،[17] اینکه اگر وقت نماز رسید...
پاسخ: بله دیگر، عرض میکنم؛ اگر «حضرت الصلاة و انتم فیه» را اضافه کنید، «صلاة تحیت» استفاده نمیشود، برعکس است؛ ولی اگر اضافه نکنید «صلاة تحیت» استفاده میشود. لذا ایشان میفرمایند: «فيحتمل»؛ اگر قید «حضرت الصلاة» را نمیآوردیم که اصلاً معنایش همین بود، «یحتمل» نداشت. اما حالا چون قید «حضرت الصلاة» هم محتمل است که باشد و محتمل است که نباشد، پس «صلاة تحیت» هم استخراجش محتمل است باشد، محتمل است نباشد.
معنای اخلاص در دعا و ترغیب به دعا در مساجد
خب، آیه را تا ﴿وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[18] معنا کردیم. حالا ذیلش را میخواهیم معنا کنیم: ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾. میفرمایند: «ثم أمرهم»،[19] یعنی مؤمنین را، «بالدعاء عند كل مسجد».
پرسش: فتنبه؟
پاسخ: «فتأمل» تضعیف میکند استفاده تحیت را، شاید «فتأمل» تضعیف استخراج باشد و بخصوص علامه هم فرمودهاند.
پرسش: در حالی که در آیه قید حضرت الصلاة را ندارد.
پاسخ: ندارد، بله.
پرسش: یعنی این احتمال حضرت الصلاة را مقدم دارند میدانند بر اینکه ظاهر... احتمال قویتری است.
پاسخ: بله، ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[20] خود ظاهرش نشان میدهد که وقت نماز، اگر وقت نماز رسید. اگر وقت نماز رسید، ظاهرش این است. البته اطلاقش خیر، اطلاقش همان است که شما میفرمایید؛ اطلاقش نمیفهماند که وقت نماز رسید.
اینها ظاهر، حالا باید شأن نزول آیه را ببینیم. اینطور که از عبارت مرحوم محقق برمیآید اینها مقید بودند که برگردند به مسجد خودشان، آنوقت میفرمایند «لا تؤخروها حتى تعودوا إلى مساجدكم»؛[21] تأخیر نیندازید تا به مسجد خودتان برسید، همینجا نمازتان را بخوانید. این با غیر «صلاة تحیت» هم سازگار است و از آن میشود استفاده کرد «حضرت»، «حضرت الصلاة» را؛ از اینگونه جاها استفاده میکنند، و الا ما در آیه «حضرت الصلاة» نداریم.
«ثم أمرهم بالدعاء عند كل مسجد»، یعنی با جمله ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾[22] امر کردند مؤمنین را به اینکه عند کل مسجد دعا بکنند. «عند کل مسجد»[23] را که میآورند با اینکه ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾، [24] «عند کل مسجد»[25] دیگر ندارد، روشن است به چه جهت این کار را میکنند؛ چون در یک آیه است، «عند کل مسجد» به هر دویش مربوط است.
اول میفرمایند ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾،[26] به دنبالش میفرمایند ﴿وَادْعُوهُ﴾، یعنی در همان مسجد. پس دعا «عند کل مسجد» در این آیه «مأمورٌبه» است.
«مخلصين له ذلك»،[27] در حالی که برای خدا مخلصاً دعا میکنید. «ذلک» را ما به اینکه به دعا برمیگردانیم. «دین» دو معنا شده است: یکی همین معنای رایج که اعتقاد است؛ یکی هم دین به معنای دعا مثلاً، که الان در اینجا میخواهیم به معنای دعا بگیریم.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: بله.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: خیر، ﴿مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾[28] یعنی «مخلصین له ذلک».[29]
پرسش: یعنی خود دین را به معنای دعا بگیریم یا خودِ خود...
پاسخ: بله، از «ادعوه» هم ممکن است استفاده کنیم.
خب، پس دین دو معنا دارد: یکی اعتقاد که اسمش را دین میگذاریم معنای دومش را یاد نمییاد.
پرسش: جزا هم معنا شده است.
پاسخ: بله، به معنای جزا هم آمده است بله، به معنای روش هم به قول شما آمده است. منتها ایشان میخواهند در اینجا به معنای دعا بگیرند؛ دین را در اینجا به معنای دعا بگیرند، «مخلصين له ذلك»، «ذلک» را دارند اشاره به دعا میگیرند، «أمرهم بالدعاء عند كل مسجد مخلصين له ذلك».
در مجمع البیان آیه را اینطور معنا میکند، البته معنای جزمی نمیکند، یکی از معانیاش: که همانطور که دین را خالصاً لله قبول کردید، دعا را هم خالصاً لله انجام بدهید. عبارت را اینطور معنا میکند: ﴿ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾،[30] که همانطور که نسبت به دین اخلاص دارید، نسبت به دعا هم اخلاص داشته باشید.
اما در اینجا مرحوم محقق اینطور معنا نکردهاند؛ فرمودهاند او را دعا کنید در حالی که «مخلصين له ذلك»،[31] یعنی در این دعا با اخلاص عمل بکنید؛ که در خودِ دعا اخلاص را ایشان اعتبار کردهاند، تشبیه نکردهاند. هر دو جورش را میشود، مشکلی ندارد.
«وفيه دلالة على الحث على الدعاء في المساجد» در این قول خداوند، با این بیانی که ما کردیم، تحریکی است بر اینکه در مساجد دعا کنید؛ چون ﴿عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ﴾[32] فرمودند ﴿أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ﴾، بعد فرمودند ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾، دعا را «عند کل مسجد»[33] تقریباً قرار میدهند و میفرمایند که با اخلاص هم دعا کنید. ما از این آیه با این بیانی که کردیم استفاده میکنیم که تحریک شدیم به اینکه در مساجد دعا کنیم.
جمعبندی احکام مستفاد از آیه ۲۹ سوره اعراف
خب، پس ببینیم از آیه چه استفادههایی کردیم؟ چند تا استفاده کردیم: یکی اینکه در وقت سجود یا در مکان سجود که در واقع منظور صلاة است، در وقت صلاة یا در مکان صلاة رو به قبله داشته باشید، در هر مسجدی که وارد شدید؛ دوم این بود که در هر مسجدی که وارد شدید، نماز واجبتان را اگر وقتش شده است ادا کنید، و نماز تحیت را اگر وقت نشده است به جا بیاورید؛ سوم اینکه در مساجد دعا کنید، با اخلاص هم دعا کنید.
این احکامی است که ما از این آیه به دست آوردیم. پس آیه مربوط به احکام است و چون بحث مسجد هست، یکجوری مربوط به نماز میشود؛ البته احتمال دارد که از طریق دعا هم بحث را مرتبط کنیم به نماز، چون در نماز دعا هم مطرح است. پس بگوییم که ﴿وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ﴾[34] اشاره به نماز دارد، یعنی دعایی که در نماز است؛ این البته لزوم ندارد منحصر کنیم و اختصاص بدهیم به دعای نماز، مطلق دعاست، اما چون از جمله دعاها دعایی است که در نماز میخوانیم، به این مناسبت آیه را مرتبط به نماز هم قرار میدهیم.
تفسیر آیه ۵۷ سوره مائده در نهی از دوستی با استهزاکنندگان دین
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾.[35]
ای مؤمنین، آن کسانی که دین شما را مسخره میگیرند، چه از ﴿الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ﴾ باشند، چه از کفار باشند، ﴿لَا تَتَّخِذُوا﴾ اینها را اولیاء؛ آنها را دوست خودتان نگیرید، اولیاء یعنی دوست مخلص. ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾؛ توجه بفرمایید آیه را چطوری معنا کردند.
این آیه را ایشان برای چه ذکر میکنند؟ نه ربطی به مسجد دارد، نه ربطی به نماز دارد؛ به چه مناسبت ذکر میکنند؟ این آیه قبل از آیه تاسعه است که بعداً میخواهند ذکرش کنند، و آیه تاسعه مرتبط به این است؛ لذا ایشان این آیه را که الان خواندیم به عنوان مقدمه برای بحث در آیه تاسعه ذکرش میکنند.
آیه تاسعه هم که مربوط به اذان است، آنوقت در نتیجه مربوط به نماز میشود؛ پس آیه تاسعه مربوط به بحث است، این آیه هم مقدمتاً برای آیه تاسعه گفته شده است، پس به تبع مربوط به بحث میشود.
مفاد آیه همانطور که از ترجمهاش معلوم شد این است که گروهی دین را به مسخره میگیرند؛ هم مسخره میکنند هم لعباً، بازیچه میگیرند. در مجالسی که مینشینند، گعده میکنند، با هم درباره دین حرف میزنند و میخندند؛ این هم مسخره دین است، هم بالاخره یک جور سرگرمی برای خودشان درست کردهاند دیگر، لهو و لعبی درست کردهاند.
در مجالس لهو و لعب ممکن است گاهی اوقات داستانی گفته بشود، فکاهی گفته بشود تا مردم بخندند، اینها هم دین را به عنوان فکاهی میگویند و میخندند. پس دین را هم مسخره گرفتند، هم لعب؛ لعب یعنی وسیله بازی قرار دادند. آنوقت اینها را بعضی مؤمنین با آنها دوست بودند، دستور میرسد که با اینها دوستی نکنید.
چرا؟ به دو جهت: یکی اینکه شما مؤمنید، ایمان با دوستیِ دشمنِ ایمان جمع نمیشود؛ آن که دشمن ایمان است، شما هم ایمان دارید، نمیتوانید با هم جمع بشوید، ایمان با مخالف ایمان که جمع نمیشود. جهت دوم این است که شما دوست خدا هستید و در قلبتان دوستی خدا را قرار دادید؛ دوستی خدا با دوستی دشمن خدا جمع نمیشود، در یک قلب نمیشود این دو تا دشمن را با هم دوست داشت.
به این جهت به شما دستور داده میشود که دوستی نکنید با این کفار و اهل کتاب که دین شما را به مسخره گرفتهاند؛ زیرا اگر با آنها دوستی کنید، با توجه به اینکه دوستی با ایمان اولاً، و با دوستی خدا جمع نمیشود ثانیاً، بلکه یکی از این دو تا باید باشد، با توجه به این، نتیجه گرفته میشود که شمایی که دوست کفارید، ایمان ندارید یا دوستی خدا را ندارید، چون این دو تا با هم جمع نمیشوند دیگر.
یا باید ایمان باشد که دوستی آنها از بین برود، یا دوستی آنها باشد که ایمان از بین برود؛ یا باید دوستی خدا باشد، دوستی آنها از بین برود، یا دوستی آنها باشد، دوستی خدا از بین برود. پس این دو تا چون جمع نمیشوند، شما اگر با آنها دوستی بکنید علامت این است که دوستی خدا را کنار گذاشتید، ایمان را هم کنار گذاشتید.
نهی از موالات و معاشرت منجر به دوستی با فساق
بعد مرحوم محقق از این آیه استفاده میکنند که با فساق هم مراوده درست نیست؛ چون فساق هم یکجوری دارند معصیت خدا میکنند و بالاخره آن ایمان خالصی که باید داشته باشند ندارند. اگر دوستی با فاسق یا ارتباط با فاسق اگر به حد دوستی برسد، مجاز نیست.
بله، اگر یک سلام و علیکی باشد، معامله، در مغازه میرویم معاملهای میکنیم، اینها دیگر اطلاق «صداقت» نمیکند؛ چون اطلاق صداقت نمیکند اشکالی ندارد، آدم از کافر هم میتواند جنس بخرد.
پرسش: دوستی ظاهری حتی...؟
پاسخ: دوستی ظاهری، ببینید «صداقت» ایشان میفرمایند؛ صداقت یعنی دوستی خالص. البته گاهی از اوقات هم همین درِ مغازه نرفتن، بیارتباط بودن باعث میشود که آنها برگردند، این به صفت «امر به معروف» واجب میشود.
اما بحث در اینجا داریم که حالت امر به معروفی ندارد؛ یعنی میدانیم اینها عناد دارند و نمیآیند به سمت ایمان، با ایشان دیگر دوستی را باید ترک کنیم، و الا اصل رابطه لازم نیست ترک بشود، چون ترک رابطه اثر امر به معروفی برای اینها ندارد. بله، اگر اثر امر به معروف داشته باشد واجب میشود، آن هم از باب دیگری واجب میشود، از باب «امر به معروف» واجب میشود، نه از باب اینکه دوستی خدا با دوستی اینها جمع نمیشود.
«يعني الذين يتخذون دينكم لهواً ولعباً وهزؤاً، ويتمسخرون بدينكم»،[36] چه من اهل الکتاب باشند چه مشرکین باشند، «لا يصح ولا يجوز لكم أيها المؤمنون أن تحبوهم»؛ برایتان جایز نیست که با آنها محبت داشته باشید. «وتولوهم»، «عطف خاص بر عام» است؛ تولی، محبت خالصانه است. «ولا يجوز أن يكون بينكم وبينهم مودة ووداد»؛ دوستی نباید بینتان باشد.
خب، تا اینجا از طرف مؤمنین فرمودند که شما نباید دوست داشته باشید آنها را؛ بعد از هر دو طرف میفرمایند: «وأن تكونوا أولياء لهم وتجعلوهم أولياء لكم»، دوطرفی بودن را بیان میکنند، تکرار نیست. در اول فرمودند شما نباید آنها را دوست و ولی بگیرید؛ در اینجا دارند تکرار میکنند، تکرار «عام»: نه شما ولی آنها باشید و نه آنها ولی شما باشند.
یعنی طوری با آنها رفتار نکنید که آنها شما را دوست بگیرند و شما هم آنها را دوست بگیرید؛ چون اگر با آنها طوری رفتار کنید که آنها شما را دوست بگیرند، کمکم شما را به سمت خودشان جذب میکنند. رفتارتان رفتار بیاعتنایی باشد، و الا دوست آنها خواهید شد، آنها شما را دوست میگیرند و شما آنها را دوست خواهید گرفت. «بل بينكم وبينهم البغضاء والقتال»؛ باید بینتان در مرتبه نازل بغض و تنفر باشد، در مرتبه عالی قتال باشد.
چرا حق ندارید آنها را اولیاء بگیرید؟ زیرا به دو بیان، زیرا، بیان اول: «فإن محبة الله لا تجتمع مع محبة عدوه»؛ این دو تا محبتها با هم جمع نمیشوند. بعد ذیل آیه را بیان میکنند: «واتقوا الله في موالاتكم أعداء الله إن كنتم مؤمنين حقاً»؛ اگر مؤمن درستی هستید، در موالات نسبت به اعداء الله از خدا بترسید، پرهیز کنید به خاطر خدا از چنین موالاتی، اگر مؤمنید پرهیز کنید.
«وأن الإيمان» را من عطف میگیرم بر «فإن محبة الله لا تجتمع» که بشود بیان دوم؛ اگرچه به نظر میرسد که این «واتقوا الله في موالاتكم» فاصله شده است و این فاصله، عطف گرفتن را یک خرده مشکل کرده است، ولی دیگر راه دیگری ظاهراً به نظر نمیرسد. محبت خدا لا تجتمع، «وأن الإيمان يعاند موالاة أعداء الدين»؛ چون محبت خدا جمع نمیشود، این بیان اول، و چون ایمان معاند است با موالات اعداء الله، به این دو جهت شما اولیا گرفتن اعداء خدا را ترک کنید.
بعد میفرمایند: «ففيه إشعار بعدم جواز موالاة الفساق»[37] این آیه تصریح به فاسق نکرده است، تصریح به ﴿الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ﴾[38] و تصریح به کفار کرده است، تصریح به فاسق نکرده است، ولی اشعار به عدم جواز موالات فساق دارد. چرا؟ چون فساق از ایمان کناره گرفتند، ولو مؤمن به حساب بیایند، ولی از ایمان کناره گرفتند؛ و محبت خدا را هم آنچنان که باید ندارند. و قرار شد که کسی که مقابل ایمان است یا کسی که محبت الله را ندارد یا مقابل محبت الله است، اولیاء گرفته نشود. پس از اینجا میفهمیم که موالات فساق هم جایز نیست.
با این بیانی که کردم «ففيه»[39] را متفرع کردم بر «فإن محبة الله» تا آخر و «وأن الإيمان يعانده» تا آخر؛ ولی میتوانیم متفرعش کنیم بر «حقاً»، میتوانیم متفرعش کنیم بر «حقاً». اگر شما مؤمنِ حق هستید، با دشمنان خدا موالات نداشته باشید. «مؤمنِ حق» فاسق را خارج میکند؛ یعنی شما اگر این طرف هستید که مؤمن حقید، با هرکس که آن طرف است تولیتان را قطع کنید.
فاسق آن طرف است، این طرف که نیست، او مؤمن هم که باشد مؤمن حق نیست؛ پس این طرف قرار گرفته است، شما که مؤمن حقید که این طرف قرار گرفتید با هرکس که آن طرف است قطع رابطه کنید. هرکس که آن طرف اهل کتاب است، کفار است، حتی فساق هم هست.
پرسش: خب آن قید دیگر، قیدی که ﴿اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا﴾.[40] هم از کفار هم از اهل کتاب و یا از فساقی که این کار را میکنند با دین شما...
پاسخ: خیر، فساقی که دین را بخواهند لهو، لعب و هزو بگیرند و تمسخر کنند که اینها دین ندارند که. فساقی که ما میگوییم، اگر منظور از فساق همان کفار باشد، همان اوتوا الکتاب باشد که مسخره میکنند دین را، خب اینها شخص جدیدی نیستند؛ آیه تصریح دارد، اشعار هم نیست، تصریح است.
اگر مراد از فساق همانهایی باشند که ما میفهمیم، یعنی ایمان را دارد ولی فاسق است، که ظاهر مرحوم محقق هم همین است که میخواهند این را بگویند، اگر این باشد دیگر لازم نیست قید کنیم که دین را به مسخره بگیرد؛ این دین را اگر به مسخره بگیرد که فاسق نیست، این مشرک است، این کافر است.
«ففيه إشعار بعدم جواز موالاة الفساق»؛[41] و معاشرت با فساق، اما به طوری که این معاشرت اشعار به صداقت داشته باشد. یک وقت معاشرت داریم مثلاً فرض بفرمایید همانطور که عرض کردم مغازهای دارد میرویم از مغازهاش جنس میخریم، و این هم امر به معروف بر ما واجب نیست که به ما دستور بدهند نخرید تا این برگردد از فسقش؛ در یک چنین جایی، معاشرت هست، صداقت نیست؛ این را اشکال نمیگیریم، از آیه استفاده نمیکنیم که این ممنوع است.
حالا از جای دیگر استفاده کنیم حرف دیگری است، ولی از آیه استفاده نمیکنیم. اما یک معاشرتی است که باعث صدق صداقت میشود، آن ممنوع است، با فساق ممنوع است. این برداشت خود ایشان است: «ففيه إشعار بعدم جواز موالاة الفاسق» یا فساق.
آیه صریحش این است که با این افرادی که مشرکاند یا اهل کتابند و این شرط را دارند که دین شما را مسخره میکنند، رابطهای نداشته باشید، رابطه تولی نداشته باشید؛ مرحوم محقق میخواهند درباره فساق هم این حرف را استخراج کنند، عرض میکنم برداشت خود ایشان است. بله.
پرسش: چون آیه مقید میکند اهل کتاب را به تمسخر دین...
پاسخ: و کفار را.
پرسش: ﴿لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ﴾[42] و الکفارَ دیگر از آنها نیست، میگوید آنها را هم، کفار را مطلقاً لا تتخذوا، و الکفارا اولیاء. خب ما الان بخواهیم فساق را...
پاسخ: خیر، «مِن»، «مِن بیانیه» است؛ چرا قطعش میکنید؟ کسانی که دین شما را به مسخره گرفتند که عبارتند از ﴿الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ﴾ و عبارتند از کفار؛ قطعش نکنید، «من بیانیه» بر سر هر دو داخل شده است.
پرسش: و من الکفار باید بشود دیگر.
پاسخ: خب بله، «من الکفار» باید بشود، «من» دیگر لازم نیست تکرار بشود.
پرسش: ظاهرش به اسم...
پاسخ: خیر، ببینید «والکفارَ» چطوری گفته است؟
پرسش: و لا تتخذوا الکفارَ اولیاء میشود.
پاسخ: بله دیگر.
پرسش: یعنی کفار را مطلقاً دوست نگیرید، اما از اهل کتاب آنهایی که دین را تمسخر میگیرند.
پاسخ: حالا عبارت مرحوم محقق را نگاه کنید: «يتمسخرون بدينكم من أهل الكتاب والمشركين»[43] این که دیگر صریح است دیگر، که ایشان «من» را بر سر هر دو داخل کردهاند. شما در آنجا میخواهید کفار را عطف بگیرید بر ﴿الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ﴾:[44] ﴿لَا تَتَّخِذُوا﴾ کفار را، یک؛ و ﴿الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا﴾ که عبارتند از اهل کتاب، دو؛ شما میخواهید اینجوری معنا کنید. و شاید هم بشود اینگونه معنا کرد، ولی الان خود محقق اینطور معنا نکردهاند؛ «والکفار» را عطف کردهاند بر «الذین اوتوا الکتاب».
پرسش: [نامفهوم] که اهل کتاب کافر هستند... چون بعضی از آیات قرآن اهل کتاب را تفکیک میکند از کفار، مثل سوره بینه.
پاسخ: ظاهراً حالا الان یادم نمیآید، در کشاف بود دیدم، در مجمع البیان بود، که اینجا استفاده کرده بود که اهل کتاب و کفار را در ردیف هم قرار دادند؛ آن هم به نظر میرسید که کفار را عطف بر الذین اتخذوا نگرفته بودند، یا اگر هم عطف گرفته بودند بالاخره جزء... قید برایش آورده بودند، که کفار هم دین را مسخره میگیرند.
اما خب از نظر ادبی شما میفرمایید چون «کفار» منصوب گفته شده است، پس عطف بر «الذین اوتوا الکتاب» که مجرور به «من» هست قرار داده نشده است، بلکه عطف بر «الذین اتخذوا» که مفعول «لا تتخذوا» است قرار داده شده است؛ از نظر ادبی حرفتان خوب است.
ولی الان مرحوم محقق توجه میفرمایید که مشرکین را هم به اهل کتاب دارند ملحق میکنند و هر دو را جزء مستهزئین به حساب میآورند. خب، این آیه هم بیان شد، مقدمتاً برای آیه بعدی، که ظاهراً نمیرسیم آیه بعدی را بخوانیم، چون میبینم وقت گذشته است.