90/09/14
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد دیدگاه فاضل مقداد درباره احکام مستفاد آیه 114 بقره/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /نقد دیدگاه فاضل مقداد درباره احکام مستفاد آیه 114 بقره
نقد دیدگاه فاضل مقداد درباره احکام مستفاد از آیه صدوچهارده سوره بقره
صفحه ۱۲۱، سطر ششم: «قِيلَ: فِي الْآيَةِ أَحْكَامٌ مَا عَرَفْنَاهَا، بَلْ لَمْ يَظْهَرْ كَوْنُ بَعْضِهَا حُكْماً فِي نَفْسِ الْأَمْرِ».[1]
بحثمان در «مقدمات نماز» بود و سلسله آیاتی که اشاره به این مقدمات داشتند. یکی از «مقدمات نماز»، «مکان مصلی» است که این آیه که هفتم قرارش داده، مرحوم محقق هفتم قرارش دادهاند، اشاره به این مقدمه دارد؛ یعنی اشاره به «مکان مصلی» دارد: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[2] ما درباره این آیه، «اعراب» آن، لغتش، غرض و مقصودی که از آن داشتیم بحث کردیم.
فاضل مقداد در کنزالعرفان از این آیه هفت تا حکم استفاده کرده که مرحوم محقق میفرماید ما این احکام را نشناختیم، یعنی پیش ما ثابت نیستند؛ حتی بعضیهایش را هم نمیشود اسمش را حکم گذاشت. بعد به بعضی از آن هفت قسم اشاره میکنند. آن احکامی که ایشان اشاره میکند، یعنی مرحوم محقق اشاره میکنند، احکامی است که قبول ندارند؛ ولی بعضیهایشان حکم هستند، اینهایی که ایشان اینجا اشاره میکند حکم است.
میگوید بعضیهایشان را نمیدانیم که حکم هستند یا نه، آن بعضیها را ذکر نکرده است. وقتی میگوید «مِثْلُ وُجُوبِ»،[3] این مثال است برای «قِيلَ: فِي الْآيَةِ أَحْكَامٌ»، نه مثال است برای «لَمْ يَظْهَرْ كَوْنُ بَعْضِهَا حُكْماً فِي نَفْسِ الْأَمْر»ِ. اینهایی که ایشان ذکر میکند همهشان حکم هستند. بعضی از آنهایی که نمیآورد، آنها چیزهایی هستند که ایشان میفرماید ما حکم بودنشان برایمان روشن نشده است.
پس در این مثالهایی که میزند جستوجو نکنید که ما لم یکن حکماً را پیدا کنید. در این مثالها همه حکم هستند، منتها حکمی که ایشان میگوید «مَا عَرَفْنَاهَا»؛ ما آنها را نشناختیم، یعنی حقانیتشان را نتوانستیم اثبات کنیم.
از جمله احکامی که ایشان، یعنی مرحوم فاضل مقداد در کنزالعرفان ذکر کرده، این است که ساختن مساجد «واجب کفایی» است. از این آیه اینطور استفاده کرده که ساختن مساجد «واجب کفایی» است. ظاهر عبارت مرحوم محقق این است که اتخاذ مساجد «واجب کفایی» است؛ یعنی نمازتان را مثلاً در مسجد بخوانید، مسجد را اخذ کنید و از آن استفاده ببرید. ولی مراد، چنانکه از کلام فاضل مقداد درمیآید، ساختن مسجد است؛ که مسجد را بسازید تا اقامه شعائر بشود.
یکی دیگر از احکام این است که اگر قسمتی از مسجد خراب شد، واجب است که بنا شود. این بنا کردنش خب خوب است، اما واجب است، حکمی است که مرحوم محقق اردبیلی میفرماید ما این را حق نمیدانیم.
دیگر از احکام این است که واجب است در مسجد، آن هم به نحو «وجوب کفایی»، که ذکر گفته شود؛ بروید مساجد را پر کنید، در آن ذکر بگویید، از آن استفاده کنید، عبادت کنید؛ و این «واجب کفایی» است، بالاخره گروهی باید در مسجد بروند این کار را بکنند و مسجد نباید تعطیل بشود. این هم حکم سوم.
حکم چهارمی این است که اگر چیزی «واجب کفایی» بود و بر افرادی که اقدام میکنند واجب بود، بر اشخاص «مستحب عینی» است. آنی که «واجب کفایی» است و با اقدام یک نفر انجام میشود، بر تکتک اشخاص مستحب است. این هم حکمی است که ایشان گفته، یعنی فاضل مقداد گفته است. این چهار تا حکم را مرحوم محقق در اینجا نقل میکنند، سه تای دیگرش را نقل نمیکنند و میفرماید هیچکدام از اینها را ما حق نمیدانیم.
تطبیق چهار حکم فاضل مقداد با عبارت کتاب
صفحه ۱۲۱، سطر ششم: «قِيلَ: فِي الْآيَةِ أَحْكَامٌ» احکام، «مبتدای مؤخر» است، فی الآیه، «خبر مقدم» است؛ مجموعش میشود «مقول قول». نه اینکه قیل در این آیه، قیل احکام؛ این منظور نیست. قیل، گفتند که فی الآیه احکام؛ در این آیه احکامی هست و از این آیه احکامی استخراج میشود. این قول قیل است.
«مَا عَرَفْنَاهَا» قول مرحوم محقق است. «مَا عَرَفْنَاهَا»، ما این احکام را نمیشناسیم، یعنی حقانیتشان را قبول نداریم. «بَلْ لَمْ يَظْهَرْ كَوْنُ بَعْضِهَا حُكْماً فِي نَفْسِ الْأَمْرِ»؛ حتی بعضیها روشن نیست که حکم «فی نفس الامر» باشند، حکم باشند؛ بعضیهایشان حتی حکم نیست تا اینکه حالا بگوییم حکمی است که از آیه استخراج میشود.
«مِثْلُ وُجُوبِ اتِّخَاذِ الْمَسَاجِدِ كِفَايَةً»؛ کفایه قید وجوب است، یعنی «وجوب کفایی» است اتخاذ مساجد. اتخاذ مساجد عرض کردم یعنی ساختن مسجد؛ اگرچه عبارت عام است، نشان نمیدهد که منظور ساختن مسجد است، بلکه اتخاذ یعنی استفاده بردن از مسجد را هم میشود گفت اتخاذ، ولی عبارت کنزالعرفان طوری است که نشان میدهد مراد ساختن مسجد است.
حالا ایشان هم اتخاذ گفته، ولی نشان میدهد که منظور ساختن مسجد است. عبارت مرحوم فاضل مقداد این است: «وجوب اتخاذ المساجد لما فیه من اقامة مشاعر الدین»؛ که این «لما فیه من اقامة مشاعر الدین» نشان میدهد که مراد ساختن مسجد است. «لکن علی الکفایة لأصالة عدم الوجوب علی الکل»؛ یعنی این وجوبی که میگوییم «وجوب کفایی» است نه وجوب علی کل اشخاص که بشود «وجوب عینی». این حکم اول بود.
حکم دوم: «وَوُجُوبِ عِمَارَةِ مَا اسْتُهْدِمَ مِنْهَا»؛ واجب است تعمیر کردن آنچه که از این مساجد منهدم شده؛ خراب شده، باید تعمیر کرد. دلیلی که مرحوم فاضل مقداد میآورد این است که: «و الا لزم السعی فی التخریب المنهی عنه»؛ اگر کسی تعمیر نکند، درست است تخریب نکرده، ولی این تعمیر نکردن بهمنزله سعی در تخریب است، و سعی در تخریب ممنوع است، پس تعمیر نکردن هم ممنوع است.
البته مخفی است این مطلب که تعمیر نکردن، سعی در خراب کردن باشد. بله، مگر اینکه حالا فرض کنید سقفی ریخته، باران هم میآید بقیه مسجد را خراب میکند؛ اما حالا یک گوشهای از مسجد گچش افتاده، خب این انهدام است دیگر، یک مقدار به اندازه خودش انهدام است؛ حالا آیا اگر ما این را تعمیر نکنیم، سعی در خراب مسجد کردیم؟ این اصلاً ربطی به مسجد ندارد، یعنی آسیبی به مسجد وارد نمیکند، این سالها هم این تکه گچ افتاده باشد، مسجد خراب نمیشود.
بله، یک جور خرابیها هست که اگر ما عمارتش نکنیم، این خرابی وسیعتر میشود و قهراً با تعمیر نکردن ما گویا سعی در تخریب کردیم؛ تخریب نکردیم ولی سعی در تخریب کردیم. در آنجور موارد ممکن است بگوییم واجب است عمارت مسجد برای اینکه بقیهاش خراب نشود. اما اینطور نیست که هر ویرانی، هر انهدامی باعث بشود که تعمیر واجب بشود. پس اینکه فرمود واجب است عمارت ما استهدم من المساجد، که بهطور عام فرمود، شاید به این جهت است که مرحوم محقق قبول نمیکند که عامش درست نیست.
حکم سوم: «وَوُجُوبِ شَغْلِهَا بِالذِّكْر»ِ؛ باید مسجد را پر کرد از ذکر، مشغولش کرد به ذکر، خالی نگذاشت. ایشان باز استدلالش این است: «و الا لزم التعطیل المنافی لعمارتها بذکر اسم الله». میگوید ما موظفیم که مساجد را تعمیر کنیم و منظور از تعمیر هم تعمیر به ذکر الله است که یکی از معانیای است که برای تعمیر گفته شده است.
حالا اگر ما این مسجد را خالی کنیم از ذکر خدا، لازمهاش این است که ما مسجد را تعطیل کنیم، و تعطیل کردن با آن «مأمورٌبه»ای که میگوید تعمیر کن و منظورش هم تعمیر به ذکر است، منافات دارد. تعطیل کردن با این تعمیر منافات دارد و چون آن تعمیر به ذکر الله واجب است، پس این تعطیلی که منافی است حرام است؛ اگر تعطیل حرام است، پس واجب است شغل مسجد به ذکر. این هم استدلالش. بعد هم باز هم دارد: «لکن علی الکفایة ایضاً»؛ یعنی این وجوب، «وجوب کفایی» است، لازم نیست همه شهر بروند در مسجد بنشینند ذکر بگویند؛ گروهی بروند که مسجد از حال تعطیلی دربیاید کافی است.
حکم چهارم: «وَاسْتِحْبَابِ كُلِّ وَاجِبٍ كِفَائِيٍّ عَيْناً»؛ عیناً قید استحباب است. هر «واجب کفایی»، «استحباب عینی» پیدا میکند، «مستحب عینی» است. «واجب کفایی» آن واجبی است که با اقدام گروهی که بتوانند آن واجب را انجام بدهند ساقط بشود.
«استحباب عینی» یعنی بر همه مستحب است، بر تکتک؛ یکی انجام بدهد از دیگری ساقط نمیشود. ایشان میگوید آنجایی که وجوب، «وجوب کفایی» است، «استحباب عینی» داریم.
تتمه نقد فاضل مقداد و نکته ادبی درباره «هو اعلم»
تعبیرش این است: «استحباب اتخاذها علی الاعیان»؛ علی الاعیان یعنی علی الاشخاص، اتخاذها یعنی اتخاذ مساجد. اتخاذ مساجد علی الاعیان، یعنی بر اشخاص مستحب است. بعد تعلیلش را توجه کنید: «لأن کل واجب علی الکفایة فهو مستحب علی الاعیان»؛ هر چیزی که «واجب کفایی» است، «مستحب عینی» است. بر اعیان، یعنی بر اشخاص مستحب است، یعنی «مستحب عینی» است.
این همان حکمی است که مرحوم محقق نقل میکند: «وَاسْتِحْبَابِ كُلِّ وَاجِبٍ كِفَائِيٍّ عَيْناً، فَتَأَمَّلْ وَهُوَ أَعْلَمُ». «هو» یعنی خدا. البته گاهی این عبارتها میآید و «هو اعلم بما قال»، آنوقت ضمیر برمیگردد به خود فاضل مقداد، یعنی به این قائل. این قائل بهتر میداند چه گفته است؛ ظاهر کلامش درست نیست، ولی او خودش میداند که چه گفته است. شاید یک چیزی گفته که به نظر خودش درست بوده، اگر آن را به ما میگفت ما هم میگفتیم درست است.
اینکه من عرض میکنم «هُوَ أَعْلَمُ»، دارم اینجور توجیه میکنم که ضمیر «هو» را در این احتمال دوم برگردانم به مؤلف، یعنی به خود فاضل مقداد، علتش این است که ایشان، یعنی مرحوم محقق اردبیلی، نوعاً در اینجور مواردی که ضمیر را به خدا برمیگرداند میفرماید «هو یعلم»؛ «هو اعلم» نمیگوید و این هم ادب عبارت است. نمیگوید خدا داناتر است، چون در مفهوم این کلام این است که ما هم داناییم، خدا داناتر است.
ایشان «هو اعلم» به کار نمیبرد، نوعاً «هو یعلم» به کار میبرد؛ یعنی خدا میداند، ما اصلاً نمیدانیم؛ نه خدا میداند بیشتر از ما، ما اصلاً نمیدانیم، خدا میداند. این ادب در تعبیر است که نسبت به خدا «هو یعلم» به کار ببریم نه «هو اعلم».
چون ایشان نوعاً «هو یعلم» به کار میبرد، من اینجا «هُوَ أَعْلَمُ» را خواستم توجیه کنم که احتمال دوم دربارهاش بیاید، یعنی «هو اعلم بما قال»، فاضل مقداد اعلم است به آنچه که گفته است. ظاهرش این است که این توجیه دوم من توجیه صحیحی نیست، یعنی توجیه مطلوبی نیست؛ ولی عرض کردم بهخاطر اینکه مرحوم محقق غالباً «هو یعلم» میگوید، من گفتم این توجیه هم اینجا جا دارد.
تفسیر آیه هجده سوره توبه: شرایط تعمیرکنندگان مساجد و معنای مبالغه در آیه
الثَّامِنَةُ: ﴿إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ﴾.[4]
این آیه را خود ایشان خیلی معنا نمیکند، لذا ترجمهاش را به ما واگذار کرده است. بهطور خاص، مساجد خدا را کسی تعمیر میکند که این صفات را داشته باشد: یک، ﴿آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾؛ دو، ﴿أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ﴾؛ سه، ﴿وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾، که این مهم است. ایشان این را ذکر میکند، یعنی مرحوم محقق این تکه را ذکر میکند؛ یک جوری هم وارد توضیح این مطلب میشود که آدم فکر میکند دارد نامناسب حرف میزند، یعنی از یک بحثی یک دفعه میرود در این بحث، که مناسبت بین ماقبل و مابعد خیلی تشخیص داده نمیشود.
در واقع ایشان میخواهد ﴿لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾ را معنا کند، منتها با یک مناسبت خیلی خفی وارد معنا کردن میشود که آن مناسبت خفی را وقتی رسیدیم باید عرض کنم. ﴿فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ﴾. خواستم معنا کنم ولی همهاش هم معنا نکردم؛ عیبی ندارد دیگر، از دست رفت دیگر، احتیاج به ترجمه کردن نداشت.
ایشان میفرماید که این آیه دارد مردم را ترغیب میکند به تعمیر مسجد، و این ترغیب، ترغیب بسیار قوی است؛ زیرا که بیان میکند که کسی این مساجد را تعمیر میکند که این اوصاف را داشته باشد؛ یعنی اگر مسجد را تعمیر کردی، این اوصاف را داری. البته مرحوم محقق اینطور که من عرض میکنم استفاده نکرده، برعکسش را استفاده کرده است.
من اینطور گفتم: اگر مسجد را تعمیر میکنی، این اوصاف را داری؛ ما را دارند ترغیب میکنند به تعمیر مسجد که تعمیر مسجد مرادف است با داشتن این اوصاف، پس مسجد را تعمیر کنید به امید اینکه صاحب این اوصاف باشید؛ و این ترغیب عظیم است در تعمیر مسجد. خب اینطور که من دارم بیان میکنم، البته مرحوم محقق اینطور بیان نکرده، ترغیب را بهتر افاده میکند؛ اگرچه مطلب خراب میشود، ولی ترغیب درست میشود.
یعنی مطلب اینطور نیست که واقعاً هرکه تعمیر مسجد کرد این اوصاف را دارد؛ خیلیها مسجد را تعمیر میکنند هیچیک از این اوصاف را ندارند، شاید ایمان به خدا را هم حتی بعضیهایشان نداشته باشند درست و حسابی؛ لااقل اگر داشته باشد، ﴿لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾اش را غالباً ندارد، غالباً این صفت را ندارد.
خب، مرحوم محقق اینطور معنا میکند، برعکس آنچه که من عرض کردم معنا میکند که حق هم با ایشان است. میفرماید که تنها کسی تعمیر مسجدش پذیرفته میشود که این اوصاف را داشته باشد. وقتی خدا میفرماید که منحصراً اینجور افراد تعمیر مسجد میکنند، معلوم میشود که اگر اینجور افراد نباشند اصلاً تعمیر صدق نمیکند؛ چون دارد حصر میکند، میگوید تعمیر مسجد منحصراً از اینجور آدمها صادر میشود.
خب اگر کسی از اینجور آدمها نبود و تعمیر کرد، این در واقع تعمیر مسجد صدق نمیکند؛ عرفاً ممکن است صدق کند، لغتاً ممکن است صدق کند، ولی به لحاظ آیه تعمیر صادق نیست. باید ایمان به خدا و روز آخر داشته باشد، اقامه صلاة و ایتای زکات داشته باشد، جز از خدا از کسی نترسد، آنوقت اگر مسجد را تعمیر کرد اینجا صدق میکند تعمیر مسجد و خدا ثوابش را میدهد.
پرسش: پس بر هیچکس صدق نمیکند؟
پاسخ: بر هیچکس نمیشود گفت، ولی بر غالب افراد صدق نمیکند.
بعد خود ایشان متوجه است که اینجور معنا کردن آیه یعنی همه را از تعمیر مسجد منصرف کردن؛ چون کی میتواند بگوید ما تمام این اوصاف را داریم؟ علیالخصوص ﴿لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾اش که خیلی صفت قوی است، خیلی صفت عظیمی است، برای خیلیها پیدا نمیشود.
خب افراد مطمئن هستند که این اوصاف را ندارند، میگویند خب تعمیر مسجد که بکنیم به درد نمیخورد؛ خدا میفرماید تعمیر مسجد مال این گروه است و ما از جمله این گروه نیستیم، پس کارمان تعمیر مسجد به حساب نمیآید. همه این فکر را میکنند و تعمیر مسجد تعطیل میشود. خود مرحوم محقق متوجه است که اگر بخواهد عبارت را اینطور معنا کند، این مشکل در پایش هست.
لذا میفرماید این عبارت، عبارت مبالغهآمیز است؛ مثل «لا صلاة لجار المسجد إلا فی المسجد»[5] [6] است. معنای «لا صلاة لجار المسجد إلا فی المسجد» این نیست که اگر در خانهات نماز خواندی نمازت باطل است؛ این میخواهد مبالغه در ترغیب به صلات فی المسجد کند، میخواهد مبالغه کند که اینقدر ثواب عظیم است که گویا نماز خواندن در خانه اصلاً نماز به حساب نمیآید.
حالا آیه هم میخواهد این را بگوید: تعمیر این اشخاص مهم است، بهطوری که اگر کسی از جمله این اشخاص نبود، گویا تعمیرش تعمیر نیست؛ نه اینکه تعمیر نیست، گویا تعمیرش تعمیر نیست. یعنی آنچه که مهم است، تعمیر اینگونه اشخاص است که اینها مسجد را تعمیر کنند. بنابراین اگر کسی اینجور اوصاف را ندارد، تعمیر کرده ولی تعمیرش مثل این است که تعمیر نیست؛ ولی در عین حال به او هم ثواب داده میشود.
به آن کسی هم که تعمیر کرده و این اوصاف را ندارد، به اندازه خودش ثواب داده میشود؛ مثل اینکه کسی در خانهاش نماز میخواند، کنار مسجد هم هست، مسجد نرفته، به او هم ثواب داده میشود، منتها ثوابی که در مقابل ثواب فی المسجد است چیزی به حساب نمیآید.
بعد ایشان میفرماید که همین تعمیر که در همهجا ثواب دارد، در مورد کسی که این اوصاف را دارد ثواب بیشتر دارد؛ و هر فعلی همینطور است. نماز میخواند، ثواب دارد؛ نماز را با اخلاص کامل میخواند، خب ثوابش خیلی بیشتر است. اینجا هم تعمیر مسجد میکند، ثواب دارد؛ مؤمن بالله و الیوم الآخر هست و اقامه صلات میکند، ایتای زکات میکند، جز از خدا از کسی نمیترسد، این تعمیر میکند، ثواب بیشتر دارد.
پس خداوند در این آیه خواسته مبالغه کند، مبالغه در اینکه اینجور تعمیری ثواب فوقالعاده دارد؛ نه اینکه خواسته بفرماید که تعمیرهای دیگر بیفایده است، خواسته بفرماید این تعمیر ثوابش فوقالعاده است. میخواهد فوقالعاده بودن این تعمیر را بیان کند، نه اینکه ندیده گرفتن آن تعمیرهای دیگر را.
مبالغه در این طرف میخواهد بکند؛ مبالغه به معنای اینکه اعلام است، اعلام کثرت. مبالغهای که ما میگوییم، گاهی از اوقات به معنای دروغ میآید؛ این مسلماً در مورد خدا جایز نیست. مبالغههایی که ما میگوییم، میگوییم گاهی فلانی مبالغه کرد، یعنی یک چیزی همینطوری گفت؛ این مراد مرحوم محقق نیست. منظور از مبالغه یعنی اعلام کثرت ثواب. خداوند میخواهد اعلام کند که اگر تعمیر از چنین اشخاصی صادر شد، کثرت ثواب دارد.
این معنای مبالغه است، نه آنی که در ذهن ما هست که گاهی میگوییم فلانی مبالغه کرد؛ این فلانی مبالغه کرد یعنی دروغ گفت، منتها به قصد اینکه مطلب را بزرگ جلوه بدهد. مبالغه کردن، بزرگ جلوه دادن چیزی است که بزرگ نیست؛ در اذهان ما مبالغه به این معنا گفته میشود، اما در اطلاقی که مرحوم محقق اردبیلی کرده، مبالغه به این معنا نیست.
تفسیر آیه هجدهم سوره توبه و بیان کلام محقق اردبیلی
«فِيهَا حَثٌّ عَظِيمٌ»،[7] برانگیختن بزرگ، «وَ تَرْغِيبٌ جَزِيلٌ»، جزیل هم یعنی عظیم، «عَلَى تَعْمِيرِ الْمَسَاجِدِ».
و در این آیه دلالت بر این مطلب است که «أَنَّ لَهُ»، «له» یعنی برای تعمیر مسجد، «شَأْناً كَبِيراً عِنْدَ اللَّهِ»؛ یعنی مرتبه زیادی است پیش خدا، مرتبه بزرگی است پیش خدا.
بهطوریکه «إِنَّهُ لَا بُدَّ»، شأن این است، لابد بر اتصاف فاعل این تعمیر «بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ الْجَلِيلَةِ»؛ یعنی چنان این تعمیر مهم است که باید از اینگونه افراد صادر بشود. خب، این خودش ترغیب است دیگر.
«وَ إِلَّا»، یعنی اگر از متصف به این اوصاف صادر نشود «إلّا» را توجه کنید من اینطور معنا میکنم: «إلّا» یعنی اگر از متصف به این اوصاف صادر نشود. «فَفِعْلُهُ»، یعنی فعل این تعمیر، «كَعَدَمِهِ»، که عدم الفعل است. نمیگوید معدوم است، میگوید: «كَعَدَمِهِ»؛ یعنی اینقدر کم است که به منزله معدوم به حساب میآید.
«فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ التَّعْمِيرُ»، «یکون» «تامه» است؛ تحقق پیدا کند تعمیر از کسی که این صفات را دارد؛ یعنی: «مِمَّنْ يُقِيمُ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتِي الزَّكَاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ» آن، آن قید اول را نمیگوید: ﴿مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾؛[8] چون حتماً کسی که تعمیر مسجد میکند، ﴿آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾ هست.
مسیحی که نمیآید تعمیر مسجد کند یا یهودی یا مشرک؛ ﴿مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾ هست، منتها ممکن است نماز نخواند، ممکن است زکات ندهد، ممکن است از دیگران هم بترسد؛ این اوصاف ثلاثه را ممکن است نداشته باشد، علیالخصوص سومیاش را.
ولی آن صفت اول را که ﴿مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾ باشد، قهراً دارد؛ وقتی تعمیر مسجد میکند معلوم میشود دارد. لذا ایشان وقتیکه دارد اوصاف را ذکر میکند، آن صفت اول را نمیگوید، آن سه صفت دیگر را میگوید. میگوید: «فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ التَّعْمِيرُ مِمَّنْ يُقِيمُ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتِي الزَّكَاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ».[9]
«وَ إِلَّا»؛ «و إلّا» یعنی اگر این ینبغی رعایت نشود، این ینبغی رعایت نشود، تعمیر از چنین کسانی نباشد، «فَتَعْمِيرُهُ لَيْسَ تَعْمِيراً مَرْضِيّاً». نمیگوید: «لَيْسَ تَعْمِيراً»، میگوید: «لَيْسَ تَعْمِيراً مَرْضِيّاً». تعمیرش تعمیر مرضی نیست؛ یعنی تعمیر کامل نیست.
مرضی که میگوییم غیر از مطلوب است. تعمیرش مطلوب هست، ولی مرضی نیست. مطلوب به این معنا که طلب شده است و در مقابلش هم ثوابی داده میشود؛ اما مرضی یعنی آنی که دیگر بپسندند، خدا بپسندد، پیغمبر بپسندد، این نیست. که از کسی که این اوصاف را دارد اگر تعمیری صادر بشود، تعمیر مطلوب و مرضی است؛ اما از غیر این شخص تعمیر مطلوب هست، ولی مرضی نیست.
دارم فرق میگذارم بین مطلوب و مرضی، برای اینکه نکته روشن بشود؛ و الّا به ظاهر، مرضی و مطلوب تقریباً یکی هستند. اما وقتی ملاحظه میکنید، مطلوب یعنی آنی که طلب شده است، در خواـ خواسته شده است، امر شده است؛ اما مرضی این است که مطلوبی است که آورده شده، منتها جوری آورده شده است که مورد رضایت طالب و آمر هم هست.
«وَ الْمُرَادُ الْمُبَالَغَةُ وَ إِلَّا فَالتَّعْمِيرُ أَمْرٌ مَطْلُوبٌ لِلشَّارِعِ» «و إلّا» یعنی اگر مراد مبالغه نباشد، مراد اعلام کثرت ثواب نباشد، تعمیر امری است مطلوب برای شارع، از هر مؤمنی. از هر مؤمنی، شرط اول باید باشد، شرایط بعدی میتوانند نباشند.
«وَ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ» بر این تعمیر، ثواب همین تعمیر، آن ثوابی که «مَا قَرَّرَهُ اللَّهُ»، یعنی اثبته الله. پس تعمیر از همه مفید است، از همه ثواب دارد.
«لَكِنْ قَدْ يَكُونُ» در این تعمیر، «زِيَادَةُ الثَّوَابِ مِنْ طَرِيقِ الْإِخْلَاصِ أَوْ اتِّصَافِ الْفَاعِلِ بِالْأَفْعَالِ الْحَسَنَة»ِ. پس اینطور شد که کاری فایده دارد، و اگر از شخص مهمی صادر بشود، فایده بیشتری دارد. این مطلب نتیجه گرفته شده است از حرفهایمان.
بعد ایشان میفرماید: «وَ لَا بُعْدَ فِي ذَلِكَ» بُعدی ندارد که کاری فایده داشته باشد و اگر از فاعل خاصی صادر بشود، فایدهاش بیشتر باشد؛ یعنی این چیزها را داریم. که مثلاً فرض کنید که انسان معمولی است، یک نمازی را میخواند، پیغمبر یک نمازی را میخواند؛ خب معلوم است نماز پیغمبر، گذشته از اینکه حواسش کمتر است، ولی خود نماز پیغمبر ارزشش بیشتر است.
«وَ لِهَذَا قِيلَ حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ» ابرار درجهشان از مقربین پایینتر است. آنها هم حسنه انجام میدهند، مقربین هم حسنه انجام میدهند؛ منتها ابرار حسناتی که انجام میدهند، حسنات پایینتری است، ولی مقربین حسناتشان خیلی بالاتر است. بعد، مقربین به ابرار میگویند: این حسناتی که تو انجام دادی، ما اگر انجام بدهیم جزو معاصیمان به حساب میآوریم؛ یعنی میگوییم معصیت کردیم.
ما باید آن بالاترها را انجام بدهیم؛ آن پایینترها را انجام بدهیم، معلوم میشود که آن بالاترها را تفویت کردیم، این خودش معصیت است. میگوید: حسناتی که شما انجام میدهید، سیئات ما است؛ ما حسنات فوق این انجام میدهیم.
خب این معنای عبارت بود، حالا به چه شاهدی در اینجا آمده است؟ این عبارت نشان میدهد که یک کار را شخصی انجام دهد، برای او ثواب چنان دارد؛ شخص دیگر حاضر نیست آن را انجام دهد، دنبال ثواب بیشتر است. یعنی همین نماز را که این آدم دارد بیتوجه انجام میدهد، این حسنه است برای او؛ اما آن مقرب میگوید: من اگر این را بیتوجه انجام دهم، باید بعدش بنشینم استغفار کنم، این سیئه است برای من، من باید این کار را با توجه انجام دهم، این نماز را با توجه بخوانم.
همانی که تو میخوانی که حسنه است برای تو، اگر من بخوانم برای من سیئه است. نماز بیتوجهی که تو میخوانی، برای من میشود سیئه؛ برای من باید نماز با توجه باشد. توجه میکنید، در اینجا افراد یک عمل را دارند انجام میدهند، ولی تفاوت در ثواب هست. یکی بیتوجه انجام میدهد، نمازش ثواب کمی دارد؛ یکی با توجه انجام میدهد، نمازش ثواب بیشتری دارد. در «ما نحن فیه» هم همینطور است: یکی تعمیر میکند مسجد را درحالیکه این شرایط را ندارد، ثواب میبرد؛ یکی تعمیر میکند درحالیکه این شرایط را دارد، ثواب بیشتر میبرد.
«فَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ»، گویا این قول خداوند اشاره به این است که مؤمن کامل «لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً مِنْ الْعِبَادَاتِ»؛ مؤمن کامل هیچیک از عبادات را ترک نمیکند. مؤمن کامل یعنی مؤمنی که ﴿آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ﴾،[10] بعد هم ﴿أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ﴾ و مهمتر از همه ﴿وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾؛ این میشود مؤمن کامل. بقیه را بقیه هم انجام میدهند، این آخری است که مخصوص بعضیها است.
اگر کسی مؤمن کامل باشد، یعنی «آمن بالله» باشد، «اقام الصلاه» باشد، «لم یخش الا الله» باشد، این، ﴿يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ﴾؛ یعنی هیچ عبادتی را حاضر نیست ترک کند، لذا عمارت مسجد هم که عبادت است، ترک نمیکند، انجام میدهد. پس گویا آیه اینطور میگوید: میگوید شخصی که مؤمن کامل است، یعنی «آمن بالله» تا آخر، اینچنین شخصی تعمیر مسجد هم میکند؛ یعنی از هیچ عبادتی صرفنظر نمیکند، لذا میبینید حتی به تعمیر مسجد هم مشغول میشود.
«فَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ الْكَامِلَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً مِنْ الْعِبَادَاتِ»،[11] حتی تعمیر مسجد را هم ترک نمیکند. این: «بَلْ يَجْعَلُ غَيْرَ اللَّهِ مَعْدُوماً حَتَّى لَمْ يَخَفْ مِمَّا يُهْلِكُهُ مِنْ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ»؛ عرض کردم این تقریباً تفسیر ﴿وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾[12] است. اگرچه به نظر میرسد که این جمله با جمله قبل مناسبتی ندارد، ولی بیمناسبت نیست.
در عینی که تفسیر آن ﴿وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾ است، ارتباط به قبل هم دارد: مؤمن کامل هیچیک از عبادات را ترک نمیکند. آن کسانی که ترک میکنند، چرا ترک میکنند؟ چون خوف از چیزی دارند یا مثلاً امید به یک چیزی دارند، طمع در یک امری بستهاند.
اینکه مثلاً عبادت نمیکند، فرض کنید به سمت کسی میآید، به سمت کسی غیر خدا میآید، این یا به خاطر اینکه خوف از او دارد، میخواهد با یک کلماتی مثلاً او را قانع کند، یا امیدی به عطای او بسته است؛ بالاخره یک چیزی هست که دارد عبادت را ترک میکند.
عبادت به معنای نماز خواندن و اینها نیست؛ به سمت خدا رفتن، توجه به خدا کردن، این میشود عبادت. حالا ولو اینکه فرض کنید شخص در مغازهاش نشسته، بیکار نشسته، هیچ ذکری هم نمیگوید، نماز هم نمیخواند، اما چون توجه باطنی به خدا دارد و چون به خاطر دستور الهی که فرموده «کلّ بر مردم نباشید و خودتان زحمت بکشید» دارد کاسبی میکند، خب دارد عبادت میکند؛ لزومی ندارد حتماً عبادت به آن صورت باشد.
اما اگر کسی بلند شد رفت پیش کسی دیگر و از او درخواست کرد، این دیگر عبادت نیست؛ درخواست کردن از غیر خدا است. یا از غیر خدا ترسید و کاری را که آن غیر خدا میپسندد انجام داد تا اینکه از ناحیه آن شخص آسیبی وارد نشود، خب عبادت را ترک کرده است دیگر؛ عبادت را ترک کرده است، نه نماز را ترک کرده است، آن عبادت وسیعی که عرض کردم ترک کرده است.
پس مؤمن هیچ عبادتی را ترک نمیکند؛ چرا؟ چون امیدی به چیزی دیگر غیر خدا ندارد که برود سراغ او، ترسی از غیر خدا ندارد که برود سراغ او؛ پس به هیچکس کار ندارد، فقط سراغ خدا میرود و سراغ خدا رفتن هم عبادت است، پس هیچ عبادتی را ترک نمیکند.
توجه کردید، به مناسبت دارد حرف میزند: مؤمن هیچ عبادتی را ترک نمیکند، بلکه فقط به سمت خدا میرود، به سمت غیر نمیرود. میبینید مناسب است، این ما بعد با ما قبل مناسب است، از جمله مناسب ما قبل هست؛ علاوه بر اینکه دارد آن قسمت از آیه را که فرمود: ﴿وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾، توضیح میدهد.
بلکه قرار میدهد این شخص مؤمن کامل، غیر خدا را معدوم. معدوم قرار میدهد یعنی به او توجه نمیکند. بهطوریکه: «لَمْ يَخَفْ مِمَّا يُهْلِكُهُ»؛[13] این مؤمن کامل از آنچه که باعث هلاکتش میشود نمیترسد. «مِنْ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ»؛ «مِن» «بیانیه» است؛ یعنی چه آن «ما یهلک» انس باشد چه جن باشد، این انسان از او نمیترسد. چرا؟ چون غیر خدا را چیزی نمیداند، معدوم فرض کرده است، قطع نظر کرده است از غیر خدا. پس غیر خدا را چیزی نمیبیند که از او بترسد، از آن غیر بترسد یا به آن غیر امید داشته باشد.
«وَ يَجْعَلُ خَوْفَهُ وَ طَمَعَهُ مُنْحَصِراً فِيهِ تَعَالَى» خب، یک همچنین شخصی که از هیچکس جز خدا نمیترسد، باز این شخص بالاخره هدایت شده است؛ مؤمن کامل هدایت شده است. اما آیه میگوید: ﴿فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ﴾.[14] مرحوم محقق با «و مع ذلک»[15] دارد این ﴿فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ﴾[16] را معنا میکند: «وَ مَعَ ذَلِكَ»؛[17] یعنی این شخص با این کاری که انجام میدهد، امید میرود از مهتدین باشد. دقت کنید، مرحوم محقق دارد آیه را تکهتکه معنا میکند: قسمت اولش ﴿إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ﴾[18] تا «و لم یخش» را معنا کرد، بعد ﴿وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ﴾ را در همین «بل یجعل»[19] معنا کرد، «فعسی اولئک» را هم در «و مع ذلک یرجی» معنا کرد.
خب، تمام شد. بحث در این آیه را آن مقداری که لازم بود گفتیم، حالا قول دیگران را میخواهیم نقل کنیم.
احتمالات در معنای تعمیر مساجد و فضیلت تنظیف و اسراج آن
«ثُمَّ إِنَّهُ قِيلَ»: دو احتمال را در اینجا نقل میکنند. مطالبی را که خودشان لازم بود بیان کنند، بیان کردند؛ حالا دو احتمال را در اینجا نقل میکنند، که یک احتمال همان است که خودشان هم گفته بودند، احتمال دیگر اضافه میشود. منتها احتمال اولی را که گفته بودند، تشریح نکرده بودند؛ حالا میخواهند تشریح هم بکنند.
احتمال دارد که مراد از تعمیر، ترمیم مسجد باشد؛ که مسجد یک قسمتیاش خراب میشود، ما اصلاحش بکنیم، این تعمیر بشود. ممکن هم، و همچنین - اینکه عرض میکنم هنوز در احتمال اول هستیم- همچنین تزیین مسجد. مسجد را تزیین کردن، مثلاً، اما تزیینی که تصرف در مسجد به حساب نیاید.
مسجد را بعد از اینکه ساختن تمام شد و وقفش کردند، دیگر نمیتوانند در آن تصرف کنند؛ مثلاً میخی به دیوارش بکوبند برای اینکه پارچهای را مثلاً بزنند. حالا بعضیها در محرم، صفر و اینها استثنا میکنند، ولی بعضیها همین را هم اشکال میکنند؛ میخ زدن و اینها، بهخصوص اگر باعث خرابی بشود.
یا حتی بعضیها ساختن محراب بعد از مسجد شدن را ایراد میگیرند؛ میگویند: شما دارید مثلاً چیزی از مسجد را میتراشید که مثلاً کاشیکاری کار بگذارید. از اول این کار را تمام کنید، بعد مسجدش کنید؛ بعد از اینکه مسجد شد دیگر تصرف نکنید. عوض کردن محراب مسجد که آن دیگر مسلم است که خطا است؛ محرابی را پر میکند، دوباره محراب دیگری جای دیگر میکَند.
محراب را گوشه مسجد کَنده، حالا میخواهد وسط بکَند، میخواهد وسط دیوار بگذارد، از آنجا سلیقهاش بعد عوض میشود میآید اینجا میکَند؛ خب این تصرف در مسجد است. ولی تزیینی که عرض میکنم، تزیینی که تصرف در مسجد نباشد؛ مثلاً یک گلدانی میآید در مسجد میگذارد، یا چیزهایی از این قبیل.
پرسش: کاشیکاری؟
پاسخ: یا کاشیکاری میکند بدون اینکه تصرفی بشود، که چیزی را، چیزی را نمیکَند. روی دیوار... بله.
سومین چیزی که باز جزو تعمیرات به حساب میآید، ازاله کردن چیزی است که باعث تنفر مصلین بشود. مثلاً مسجد کثیف است، جارو میکنند؛ این هم، این هم تعمیر است. ازاله میکند آنچه را که باعث تنفر مصلین است، این هم میشود یک نوع تعمیر. بعد آنوقت روایت نقل میکنند که از رو میخوانیم. یا چراغ روشن میکند در مسجد، اینها همه میشود جزو تعمیرات مسجد.
این یک نوع، یک معنا که برای تعمیر ذکر کردیم، که از اصلاح خرابی مسجد شروع کردیم تا چراغ روشن کردن، همینها را جزو تعمیر حساب کردیم.
معنای دوم برای تعمیر گفته شده است و آن معنا این است که تعمیر مسجد به این است که ذکر خدا در آن مسجد بشود، که این را قبلاً هم به عنوان یک احتمال نقل کردند. آنوقت مقابلش این است که ذکر خدا نشود، بنشینیم حرفهای دنیایی بزنیم، یا مثلاً صنعتگری بکنیم در مسجد، کارهایی که مربوط به دنیا است انجام بدهیم. اینها را میفرماید ممنوع است. اگر آن ذکر خدا تعمیر است، اینها را باید مقابل تعمیر، یعنی تخریب حساب کرد و تخریب ممنوع است، پس اینها هم ممنوع است.
گذشته از اینکه اینها تخریبند و ممنوع، روایات خاص هم داریم که اینجور کارها را اجازه نمیدهد. در مسجد حرف زدن برای دنیا و یا از مسجد استفادههای دیگری غیر از عبادت کردن، اینها در روایات اجازه داده نشده است. گذشته از اینکه اینها در مقابل تعمیر است و تخریب به حساب میآید یا سعی در تخریب به حساب میآید و ممنوع است، گذشته از این روایاتی هم داریم که اینها را منع کرده است.
پس تعمیر به دو معنا شد. حالا کدام مراد است؟ ایشان میفرماید چه بهتر بگویید هر دوی آنها مراد است؛ هر دو معنا مراد است، هم آن تعمیر هم این تعمیر. تازه ادلهای هم داریم که تأیید میکند که هر دو خوب است. الان نمیگوید هر دو از آیه استفاده میشود، ولی هر دو را ترغیب میکند. پس هیچ عیبی ندارد که ما تعمیری که در آیه آمده است، مربوط کنیم به هر دو.
پرسش: استاد، از «اطلاق» آیه نمیشود استفاده کرد؟
پاسخ: بله، از «اطلاق»، از «اطلاق» آیه هم میشود استفاده کرد. ﴿إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ﴾،[20] تعمیر بر هر دو صدق میکند.
«ثُمَّ إِنَّهُ قِيلَ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالتَّعْمِيرِ»؛[21] این «یحتمل» در مقابل یک «یحتمل» دیگر است که سه چهار خط بعد میآید.
«يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالتَّعْمِيرِ رَمَّ الْمَسَاجِدِ»، «رَمّ» یعنی ترمیم، یعنی اصلاح کردن، درست کردن؛ ترمیم مساجد. ترمیم مساجد چطور است؟ «بِإِصْلَاحِ مَا يُتَهَدَّمُ»؛ اگر چیزی خراب شده، منهدم شده است، اصلاح کنیم؛ «وَ تَزْيِينِ الْمَسَاجِدِ وَ إِزَالَةِ مَا تَكْرَهُهُ النَّفْسُ»؛ ازاله کردن آنچه که نفس کراهت دارد از آن چیز، یعنی مثلاً کثیفیها و شلوغیهای مسجد را مثلاً برطرف کردن؛ «كَكَنْسِهَا»، «کَنس» یعنی جارو کردن، کَنس مساجد، جارو کردن مساجد.
«فَإِنَّهُ رُوِيَ: مَنْ كَنَسَ مَسْجِداً يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ»؛ حالا منظور از این، این است که روز پنجشنبه هم این کار را بکند، شب جمعه هم این کار را بکند، یا هر یک از این دوتا باشد؛ یعنی جمع کند یا هر یک کافی است؟ هر دویش احتمال دارد: که هم روز پنجشنبه این کار را بکند هم شب جمعه، یا گاهی مثلاً روز پنجشنبه یا گاهی شب جمعه، یعنی هرکدام اتفاق افتاد.
ظاهراً اینکه جمع کند مگر حالا جهتی داشته باشد و الّا خب یک هفته جارو نکرده است مثلاً، روز پنجشنبه صبح جارو میکند، شبش هم جارو بکند، یک خرده به نظر میرسد که کار اضافه است. به نظر میرسد که منظور این باشد که روز پنجشنبه و شب جمعه، یعنی هرکدام از این دوتا باشد خوب است.
پرسش: از بین روزها، پنجشنبه، و از بین شبها، شب جمعه؟
پاسخ: از بین روزها، روز پنجشنبه گفته است، بله.
«وَ أَخْرَجَ مِنْ التُّرَابِ مِقْدَارَ مَا يُذَرُّ» یا «یَذُرُّ» «فِي الْعَيْنِ غُفِرَ لَهُ». خارج کند از تراب، یعنی مسجد تمیز باشد، آنقدر کثیف نباشد، بلکه تمیز باشد بهطوریکه از توی این مسجد به مقدار خاکی جمع کند که اگر این خاک از روی فرش بلند میشد، روی چشم مینشست؛ یعنی آن مقدار کمی که روی چشم مینشیند و میپاشد به چشم، به همان مقدار اگر از این زمین مسجد خاک جمع کند، باز هم: «غُفِرَ لَهُ».
«وَ أَخْرَجَ» از مسجد خاکی را به اندازه «ما یَذُرّ فی العین» یعنی میپاشد یا «یُذَرّ فی العین» یعنی پاشیده میشود در چشم. وقتی آدم جارو میکند یک مقدار غبار بلند میشود دیگر؛ آن مقدار اگر روی چشم بنشیند چقدر کم است، به همان مقدار کم اگر خاک از توی مسجد خارج کرد، باز هم: «غُفِرَ لَهُ».
روایت اینجا تمام شد. بعد: «وَ الْإِسْرَاجِ فِيهَا»، عطف بر «إزالة ما تکره» است. رمّ مساجد به این است که اصلاح کند ما یُستَهدَم را، به این است که تزیین کند، به این است که ازاله کند ما تکرهه النفس را، به این است که اسراج کند فیها، یعنی در مساجد.
«رُوِيَ أَنَّهُ: مَنْ أَسْرَجَ فِي مَسْجِدٍ سِرَاجاً»، چراغ روشن کند، «لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ وَ حَمَلَةُ الْعَرْشِ» و مهمتر حملة العرش«يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مَا دَامَ فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ ضَوْؤُهُ»؛ تا وقتی چراغ روشن است، استغفار میکنند برایش.
پرسش: حملة العرش بالاتر از ملائکهاند؟
پاسخ: بله؟
پرسش: حملة العرش بالاتر از ملائکهاند؟
پاسخ: خب بله دیگر، از ملائکه مهماند حملة العرش دیگر.
خب، این یک احتمال برای تعمیر مساجد بود. احتمال دوم را ظاهراً وقت اجازه نمیدهد بخوانیم، احتمال دوم میماند برای جلسه بعد.