90/09/13
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی احکام فقهی آیه 114 سوره بقره/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /بررسی احکام فقهی آیه 114 سوره بقره
بررسی احکام فقهی آیه صدوچهارده سوره بقره و ارتباط آن با مکان نمازگزار
صفحه ۱۲۰، سطر ششم. «وَالْمَقْصُودُ تَحْرِيمُ الْمَنْعِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ فِي الْمَسَاجِدِ أَيَّ مَسْجِدٍ كَانَ وَبِأَيِّ ذِكْرٍ كَانَ».[1]
بعد از اینکه ما درباره این آیه که آیه هفتم قرار داده شده بود و آیه ۱۱۴ سوره بقره است، یعنی آیه ﴿وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ﴾[2] بحث کردیم و «اعراب» آن را گفتیم، لغتش را گفتیم، حالا میخواهیم وارد بحثی که مرتبط به کتاب «آیات الاحکام» است، وارد این بحث میخواهیم بشویم.
در این بابی که ما وارد شدیم، خواستیم «مقدمات صلات» را مطرح کنیم و از آیاتی که مرتبط با «مقدمات صلات» هستند استفاده نماییم. یکی از «مقدمات صلات»، لباس است که جزو «شرایط نماز» است. آن را در چند آیه قبل رسیدگی کردیم و دیدیم که تمام آیات دلالت میکردند که لباس «مباح» است.
اصل لباس را خدا «مباح» قرار داده، مگر آنهایی که با دلیل خاص حرام شدهاند؛ و آیات مربوط به لباس بودند و ما از آنها در باب «صلات» استفاده کردیم. هم استفاده کردیم «اباحه» آنها را و هم اینکه استفاده کردیم که «ستر عورت» مثلاً در نماز واجب است، بلکه در همه وقت واجب است. در بعضی آیات «ستر عورت» را استفاده کردیم، در بعضی آیات «اباحه» لباس را؛ بالاخره بحثی مربوط به لباس داشتیم، حالا یا بحث «اباحه» بود یا بحث هر چیز دیگر.
از آیهای که جلسه گذشته شروع کردیم، بحث در «مکان مصلی» است که «مکان مصلی» هم بالاخره یکی از «مقدمات نماز» است و باید دربارهاش بحث بشود. آنوقت یکی از بهترین مکانها برای «مصلی»، مسجد است. لذا وارد این آیه شدیم که ﴿وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾؛ که توجه کردید ارتباط این آیه مسطور به باب «صلات» چیست.
بالاخره بحث در مساجد است، مساجد هم مکان نماز هستند و مکان نماز را یا «مکان مصلی» را ما در فقه بهعنوان یکی از «مقدمات نماز» مطرح میکنیم. پس جا دارد که ما درباره «مکان مصلی» بحث کنیم. آیاتی که الان ذکر میکنیم، چند تا آیهای که داریم، مربوط به مساجد است. ارتباطش هم با بحث ما همین است که عرض شد.
حرمت منع از ذکر و عبادت در مساجد و مراحل تعمیم حکم آیه
حالا میخواهیم وارد مقصود آیه بشویم. آیه میگوید که منع ذکر در مساجد حرام است. در کدام مسجد؟ بیان نکرده است. کدام ذکر؟ بیان نکرده است. بنابراین ما «اطلاق» آیه را اخذ میکنیم؛ هر ذکری باشد، در هر مسجدی باشد. حکم این است: ممنوع است و حرام است که کسی مانع ذکر در مسجد شود؛ حالا هر ذکری باشد و هر مسجدی باشد.
البته «شأن نزول» آیه خاص است، ولی قرار نیست که «شأن نزول»، عمومیت ظاهری آیه را از بین ببرد. دو تا «شأن نزول» برای آیه گفتهاند که هر دو خاص هستند، ولی هیچکدام عرض کردم تأثیری در آیه ندارد و نمیتواند آیه را «تخصیص» بزند.
«شأن نزول» اول این بود که رومیها که مسیحی بودند به بیتالمقدس حمله کردند و افرادی را کشتند، افرادی را اسیر کردند، تورات را سوزاندند و مانع شدند که کسانی که در آنجا عبادت میکردند، عبادت کنند. گذشته از این، در طول مدت هم بعد از تسلطشان مانع از این بودند که کسی در آنجا نماز بخواند. اذیت میکردند کسانی که وارد مسجد میشدند، بهخصوص مانع نماز میشدند؛ حالا نماز آن زمان نماز اسلامی نبود، ولی بالاخره نماز به آیین خودشان بود.
این آیه بعضی گفتهاند ناظر به کار رومیهاست. خب، مسجد، مسجد خاصی بود، بیتالمقدس بود؛ ذکر هم ذکر خاصی بود، عبادت «صلات» بود؛ اینها مانع «صلات» در این مسجد خاص شدند. میبینید «شأن نزول» خاص است، ولی «شأن نزول» آیه را «تخصیص» نمیزند.
یک «شأن نزول» دیگر هم گفتهاند؛ در سالی که صلح حدیبیه واقع شد، پیغمبر و مسلمین میخواستند وارد مکه بشوند و حج انجام بدهند. خب، در ضمن حج نماز هم بود و کارهای دیگر، عبادتهای دیگر و اذکار دیگر هم بود. مشرکین مانع شدند، نگذاشتند حضرت وارد بشوند، صلح کردند و گفتند سال دیگر بیایید؛ که یعنی آن سال نتوانستند حجی انجام بدهند و وارد مسجد بشوند.
خب، منع کردند؛ اما مسجدی که منع کردند، مسجدالحرام بود. کاری که منع کردند از آن کار، حج بود و نماز و این چیزها بود، همه ذکرها نبود. پس میبینید باز هم این «شأن نزول» هم خاص است؛ ولی این «شأن نزول» خاص باز نمیتواند «اطلاق» آیه را از بین ببرد. بنابراین ما باید حکم کنیم که حرام است منع ذکر، هر ذکری؛ منع ذکر در مسجد حرام است، هر ذکری و هر مسجدی. این بحث اولی است که میکنند.
بعد ادامه میدهند، میگویند که شاید مطلق عبادت فی المسجد مراد باشد؛ همه عبادت، ولو این عبادت، ذکر به حساب نیاید. مثلاً فرض کنید که ما برویم در یک مسجد زکاتمان را ادا کنیم؛ خب این هم عبادت است دیگر، اما در اصطلاح، ذکر گفته نمیشود.
یا مثلاً در مسجد کسی را ارشاد کنیم، تبلیغ کنیم؛ این عبادت است ولی ذکر گفته نمیشود. پس مطلق عبادت فی المسجد را ما باید از آیه استفاده کنیم؛ نه مطلق ذکر در مطلق مسجد، بلکه مطلق عبادت در مطلق مسجد. که توجه کردید یک مقدار دوباره تعمیم داده شد.
بعد باز ترقی میکنند و تعمیم میدهند، میگویند مطلق عبادت، چه در مسجد چه در غیر مسجد، نباید ممنوع بشود. کسی مانع عبادت شود، این اجازه داده نمیشود؛ مگر حالا یک نفر وسط راه، در یک کوچه باریکی ایستاده نماز میخواند، راه عابر را بسته، آن را جلویش را ببندند بگویند آقا اینجا جای نماز نیست، خب آن یک حرف دیگری است. ولی اگر بخواهند جلوی عبادت را بگیرند، همینطور بهخاطر اینکه این دارد عبادت میکند جلویش را بگیرند، ممنوع است، حرام است.
پس ابتدا گفتند که هر ذکری، حرام است منع از هر ذکری در هر مسجدی؛ که «شأن نزول» را توجه نکردند، تعمیم دادند. باز به این تعمیم اکتفا نکردند، تعمیم بعدی دادند: هر عبادتی در هر مسجدی. بعد از این بالاتر رفتند، گفتند که هر عبادتی، چه در مسجد چه در غیر مسجد؛ منع از عبادت مطلقاً حرام است، چه در مسجد باشد چه در غیر مسجد، چه آن عبادت ذکر باشد چه ذکر نباشد، چه در مسجدالحرام یا مسجدالاقصی باشد یا نباشد، فرقی نمیکند.
دلیلشان هم ظهور علت است. آیه علت نیاورده، نمیفرماید «علت منصوصه» اینچنین تعمیمی را دارد؛ میفرماید علت ظاهر است. بله، آیه نگفته، ولی معلوم است چیست. معلوم است که علت حرمت این است که چون عبادت باید از طریق انسان انجام شود، کسی نباید منعش کند.
خب، این حالا این علت را توجه بکنید، این اختصاص به مسجد ندارد، اختصاص به فلان عبادت ندارد، همه را شامل میشود. علتی در آیه نیست، ولی علت ظاهر است؛ به تعبیر ایشان علت ظاهر است. وقتی علت ظاهر را مراجعه میکنیم، میبینیم در همه این موارد این علت وجود دارد، لذا ما در همه موارد حکم به تحریم میکنیم؛ در همه موارد منع، حکم به تحریم میکنیم.
این بحثی است که از آیه استفاده میشود که بحث حرمت منع من الذکر است. مباحث دیگری هم از آیه استفاده میشود: سعی در خراب مسجد ممنوع است، پس خود خراب به «طریق اولی» ممنوع است. بعد مراد از خراب چیست؟ در مقابلش تعمیر مسجد چیست؟ اینها همه باید بحث بشود.
طرح مباحث باقیمانده آیه و تطبیق مبحث اول با عبارت کتاب
بحث بعدی که داریم که دیگر آخرین بحثمان تقریباً هست، آخرین بحثی است که مرحوم محقق مطرح میکند، این است که کفار را میشود در مسجد راه داد یا اگر در مسجد وارد شدند باید اخراجشان کرد؟ الان رایج است که کفار را در مسجد راه نمیدهند؛ هر مسجدی، در هیچ مسجدی کفار را راه نمیدهند، مگر اینکه قدرت بیرون کردنشان را نداشته باشند، ولی در هر مسجدی بیاید راه نمیدهند، حتی در حرمها هم راه نمیدهند تا چه رسد به مساجد.
آیا از آیه میتوانیم این را استفاده کنیم؟ حالا دلیل دیگر داریم کار نداریم، از آیه میشود استفاده کرد یا نه؟ این هم باید مطرح بشود. پس مباحثی در این آیه داریم که یک بحثش را الان عرض کردم و آن بحث این است که حرام است منع از ذکر فی ای مسجد کان، بعد هم تعمیم هم دادیم به تعمیماتی که توجه کردید.
صفحه ۱۲۰ سطر ششم: «وَالْمَقْصُودُ»،[3] یعنی مقصود صدر آیه این است که حرام است «تَحْرِيمُ الْمَنْعِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ فِي الْمَسَاجِدِ، أَيَّ مَسْجِدٍ كَانَ وَبِأَيِّ ذِكْرٍ كَانَ»؛ هم مسجد را تعمیم میدهیم، هم ذکر را تعمیم میدهیم. اختصاص نمیدهیم به مسجد خاص و اختصاص نمیدهیم به ذکر خاص.
«وَإِنْ كَانَ سَبَبُ النُّزُولِ خَاصّاً»؛ «سبب نزول» خاص است. دو تا «سبب نزول» گفته شد: یکی اختصاص داشت به مسجدالاقصی، دیگری اختصاص داشت به مسجدالحرام، و ذکرشان هم ذکر مخصوص بود. ولی نه ما ذکر را مخصوص میگیریم در اینجا و نه هم مسجد را.
«وَإِنْ كَانَ سَبَبُ النُّزُولِ خَاصّاً بِأَنَّهُ كَانَ النُّزُولُ فِي الرُّومِ»؛ نزول درباره رومیان بود. این آیه درباره رومیان بعضی گفتند نازل شده است؛ «حَيْثُ غَزَوْا فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَخَرَّبُوهُ» یا «خَرِبُوهُ»؛ در بیتالمقدس جنگیدند و بیتالمقدس را خراب کردند؛ خراب کردند، توراتها را سوزاندند، افراد را کشتند، اسیر کردند و از نماز خواندن منع کردند.
پرسش: همان جنگهای صلیبی است؟
پاسخ: نه، این قبل از اسلام بوده است. آیه مربوط به، آیه شأن، این را «شأن نزول» آیه قرار میدهیم؛ جنگهای صلیبی که خیلی بعد از نزول قرآن بوده است. مراد جنگهای صلیبی نیست. مراد جنگی بود که نصاری با یهود آنجا کردند؛ قبل از اسلام بوده است، یا در حین نزول قرآن بوده است.
یا قبل از اسلام بوده یا در حین نزول قرآن بوده است، مال بعد از اسلام نیست، مال بعد از نزول نیست؛ چون این آیه را داریم ناظر میگیریم، باید امری باشد که اتفاق افتاده تا آیه ناظر به او باشد. جنگهای صلیبی هنوز اتفاق نیفتاده بود، مگر به نحو «اخبار از غیب» اتفاق افتاده بود.
«أَوْ فِي الْمُشْرِكِينَ»، یا «سبب نزول» درباره مشرکین بود که «مَنَعُوا رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّىاللَّهُعَلَيْهِوَآلِهِوَسَلَّمَ) أَنْ يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ»؛ در آن سال حدیبیه، یعنی در آن سالی که در منطقهای به نام حدیبیه صلح کردند که آن صلح را گفتند صلح حدیبیه به اعتبار آن منطقه، سال را هم گفتند سال حدیبیه.
«وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُرَادَ بِهِ»؛ ضمیر به به ذکر برمیگردد. بعید نیست که اراده شده باشد از این ذکر «مُطْلَقُ الْعِبَادَةِ فِيهِ»، یعنی فی المسجد؛ فی المسجد هم یعنی فی ای مسجد کان. که تعمیم دادیم، ذکر را به این صورت تعمیم دادیم، مگر مسجد را تعمیم ندادیم، مسجد را قبلاً تعمیم داده بودیم، گفته بودیم هر مسجدی که شد، حالا ذکر را داریم تعمیم میدهیم.
«بَلِ الْمَنْعُ»؛ میخواهد یک تعمیم اضافهای بدهد که مسجد را هم بگوید خصوصیتی ندارد، عبادت را نمیشود ممنوع کرد، حالا چه در مسجد چه در غیر مسجد. «بَلِ الْمَنْعُ عَنْ مُطْلَقِ الْعِبَادَةِ»، یعنی بلکه حرام است منع از مطلق عبادت، یعنی ولو فی المسجد نباشد. مطلق عبادت یعنی ولو فی المسجد نباشد.
قبلاً هم مطلق عبادت بود، منتها مطلق عبادت فیه؛ اما در اینجا مطلق عبادت بدون قید فیه است. چرا این تعمیمها را میدهید؟ «لِظُهُورِ الْعِلَّةِ»؛ چون علت ظاهر است و این علت همه این مواردی که ما تعمیم دادیم شامل میشود و چون علت معممه است، ما حکم را در تمام این مواردی که علت هست اجرا میکنیم.
حرمت سعی در تخریب مساجد و مفهوم تخریب و تعمیر معنوی
خب این مطلب تمام شد، این مربوط به صدر آیه بود که ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾؛[4] تا اینجا را توضیح دادیم. حالا بعدش ﴿وَ سَعَى فِي خَرَابِهَا﴾ داریم، بعد هم ﴿أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا﴾ داریم. یکی بحث در خراب مسجد است، یکی بحث در ورود کفار در مسجد است که این دو تا بحث را در خود آیه داریم باید رسیدگی بکنیم.
اما در بحث اول، میگوییم که آیه میگوید سعی در خراب ممنوع است؛ خود خراب به «طریق اولی» ممنوع است. سعی یعنی کوشش، یعنی رفتن برای خراب کردن، زمینهسازی برای خراب کردن؛ این هم حرام است تا چه رسد به خود خراب کردن.
بعد بیان میکنند که اول خداوند فرموده که نباید منع از ذکر کنید، پس منع از ذکر را حرام کرده؛ بعد به دنبالش ﴿وَ سَعَى فِي خَرَابِهَا﴾ را گفته است. این مقارنت بین این دو عمل نشان میدهد که منع از ذکر نوعی تخریب مسجد است؛ چون مسجد به ذکر آباد است، به بنایش که آباد نیست، مسجد به ذکر آباد است.
اگر کسی بخواهد جلوی ذکر را در مسجد بگیرد، معنایش این است که آبادی مسجد را زائل کرده، یعنی مسجد را خراب کرده است. وقتی خراب مسجد به ترک ذکر باشد، بنابراین از باب مقابله باید بگوییم پس تعمیر مسجد به گفتن ذکر است.
گاهی از اوقات تعمیر میکنند مساجد را، یعنی از نظر ظاهری با مصالحی تعمیرش میکنند؛ این اشکالی ندارد، ولی میخواهیم بگوییم یک مورد دیگر هم برای تعمیر داریم و آن این است که در مسجد بنشینند ذکر بگویند، مسجد را آباد کنند به عبادت؛ این هم یک نوع تعمیر است که این بعداً در آیه بعدی گفته میشود.
در آیه بعدی وقتی ما میخواهیم تعمیر را معنا کنیم، دو جور معنا میکنیم؛ بعد هم وقتی دو جور معنا کردیم، میگوییم که «و یمکن ان یکون المراد کلاهما و لا بعد فی ذلک»؛ هر دو را اراده میکنیم، هم تعمیر ظاهری را هم تعمیر به توسط عبادت.
پس اگر خراب یعنی تخلیه من الذکر، تعمیر یعنی پر کردن مسجد از ذکر. بنابراین اگر کسی منع کند از ذکر در مساجد، حرام است؛ کسی سعی در خراب مسجد هم کند، حرام است. این دو تا را کنار هم بگذارید، معلوم میشود که خرابی یعنی منع من الذکر؛ آنوقت استفاده میکنیم پس آبادی یعنی پر کردن مسجد از ذکر.
این استفاده را هم ایشان میکند، ولی خب در عین حال به ظاهر آیه هم عمل میشود که سعی در خراب کردن مسجد حرام و خود خراب کردن به «طریق اولی» حرام. البته این یک بحث فقهی دارد که مساجدی که دارند خراب میشوند، میشود خرابشان کرد دوباره ساختشان؟ که آنجا در فقه بحث میشود. حتی در مورد فرشهای مسجد، حصیر مسجد که دارد کهنه میشود و دارد از بین میرود، این بحث مطرح است که تعویضش چطور است، تبدیلش چطور است.
«وَتَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى تَحْرِيمِ السَّعْيِ فِي خَرَابِهِ»،[5] یعنی فی خراب المسجد. اگر سعی در خراب حرام باشد، «فَيَحْرُمُ الْخَرَابُ بِطَرِيقٍ أَوْلَى»؛ خود خراب به «طریق اولی» حرام است. بعد میخواهد از این مقارنتی که بین سعی فی الخراب و منع من الذکر ایجاد شده، از این مقارنت میخواهد استفاده کند.
میفرماید: «وَفِي ذِكْرِ السَّعْيِ فِي الْخَرَابِ بَعْدَ الْمَنْعِ عَنِ الذِّكْرِ»، و در این مقارنت «إِشْعَارٌ مَا»؛ اشعار مائی هست، یک نوع اعلامی هست «بِأَنَّ الْمَنْعَ عَنِ الذِّكْرِ فِي الْمَسَاجِدِ تَخْرِيباً»؛ این منع خودش یک نوع تخریب مسجد است. آنوقت در مقابل، «وَالْعِبَادَةَ فِيهَا تَعْمِيراً»؛ عبادت در مساجد میشود تعمیر.
آنوقت «فَيَدْخُلُ الذِّكْرُ فِيهَا فِي تَعْمِيرِ الْمَسَاجِدِ»؛ ذکر در مساجد داخل در تعمیر مسجد میشود، آنوقت آیه بعدی که میگوید ﴿إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ﴾[6] تا آخر، میتواند تطبیق شود بر عبادت در مسجد، همانطور که میتواند تطبیق بشود بر خود ساختن مسجد.
بررسی دلالت آیه بر حکم ورود کفار به مساجد
خب این بحث هم تمام شد. بحث بعدی این است که آیا کفار میتوانند وارد مسجد بشوند یا نمیشوند؟ بعضیها گفتند که از این آیه استفاده میشود که کفار حق دخول در مسجد ندارند؛ ﴿مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا﴾[7] دارد بیان میکند که حق ورود در مسجد را ندارند و حرام است برایشان وارد بشوند در مسجد. بر آنها حرام است، بر ما هم تمکین آنها حرام است.
آنها تمکن من الورود ندارند چون خدا بهشان اجازه نمیدهد، اجازه شرعی؛ ما هم حق نداریم آنها را تمکین کنیم، یعنی متمکن کنیم از ورود، یعنی راهشان بدهیم. آنها حق ورود ندارند، ما هم حق راه دادن نداریم. هم تمکن ممنوع است که از ناحیه آنهاست، هم تمکین ممنوع است که از ناحیه ماست؛ هر دو ممنوع است.
اما توجه دارید که این ممنوعیت، ممنوعیت شرعی است، لذا از آن داریم حرمت استفاده میکنیم. آنها حق ندارند وارد بشوند، یعنی شرعاً حق ندارند وارد بشوند. پس حرام است وارد شدنشان؛ بر خودشان هم حرام است، چون کفار مکلف هستند. اینطور نیست که فقط تکلیف داشته باشند به عقیده درست؛ تکلیف به این تکالیف ما هم دارند.
آنها هم معاقب هستند بر ترک تکالیف، همانطور که معاقب هستند بر ترک اعتقاد. تمام این نمازهایی که بر ما واجب است و ما انجامش میدهیم، بر آنها هم واجب است؛ منتها آنها چون اعتقاد ندارند اصلاً حالیشان نیست، ولی تکالیفی که بر ما هست بر آنها هم هست. بنابراین یکی از تکالیف همین تحریم و وجوب و اینهاست؛ بر آنها حرام است وارد مسجد بشوند، یعنی اگر وارد مسجد شدند عقابی دارند، علاوه بر عقابی که بر کفرشان دارند؛ علاوه بر آن، عقاب دارند.
ما هم اجازه نداریم که اینها را راه بدهیم؛ اگر راه دادیم ما هم عقاب داریم. پس هر دویمان «حکم تکلیفی» داریم؛ او هم «حکم تکلیفی» دارد، ما هم «حکم تکلیفی» داریم. این برداشتی است که بعضیها کردند.
دیدگاه محقق اردبیلی درباره عدم دلالت جزمی آیه بر حرمت تشریعی ورود کفار
مرحوم محقق میفرماید این برداشت جزمی نیست؛ چون احتمال دارد آیه جور دیگر بخواهد حرف بزند. آیه شاید عدم تمکن تکوینی را فرموده، نه تشریعی را. نفرموده که حق ندارند وارد شوند شرعاً، بلکه لیاقت ندارند واقعاً وارد شوند تکویناً. دارد درباره لیاقتشان بحث میکند.
نمیفرماید اینها را راه بدهید یا راه ندهید؛ میگوید اینها لیاقت مسجد را ندارند، مقامشان پایین است، نفسشان متنزل است؛ نفس متنزل حق ندارد در این مکان مقدس وارد بشود. اشخاصی حق دارند که نفس مترقی داشته باشند تا بتوانند در مسجد وارد بشوند. پس آیه میفرماید اینها به لحاظ لیاقت، سزاوار نیست که وارد مسجد بشوند.
﴿إِلَّا خَائِفِينَ﴾؛ چون بیلیاقت هستند، وقتی وارد میشوند با ترس وارد میشوند؛ چون آن کسانی که لایق هستند اینها را بیرون میکنند، یعنی مؤمنین آنها را بیرون میکنند. این که معلوم است دیگر. پس از آیه استفاده نمیشود بهطور جزم که حرمت دارد تمکن من المسجد یا تمکین من المسجد.
آیه بهطور جزمی بر این مطلب دلالت نمیکند، چون احتمال دیگر هم در آن هست؛ آن احتمال این است که خداوند خواسته بفرماید اینها تکویناً لایق ورود در مسجد نیستند، نه تشریعاً حق ورود ندارند. این احتمال دوم که میآید، احتمال اول را از جزمی بودن درمیآورد؛ پس نمیتوانید بگویید که آیه حکم شرعی را دارد بیان میکند، حرمت را دارد بیان میکند.
بعد ایشان میفرماید از ذیل آیه هم این برداشت ما استفاده میشود: ﴿لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ﴾. خزی یعنی چه؟ خزی معانی متعدد دارد؛ یعنی باطنشان پست است، این یکی معنایش است. یک معنا نه، اینها وقتی وارد میشوند مسلمین بیرونشان میکنند، این بیرون کردن یک نوع خواری است برای آنها؛ هر دویش هست. از خزی شما میتوانید همه را استفاده کنید.
خزی را هم میتوانید به معنای اعطای «جزیه» بگیرید که اصلاً به این آیه شاید مناسبتی نداشته باشد، ولی ﴿لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ﴾ مطلق است، شامل آنجا هم میتواند باشد؛ یعنی خزی را در اینجا یک جوری معنا کنید که به صدر آیه مرتبط نباشد، اصلاً یک بحث دیگر بشود که اعطای «جزیه» است؛ که «جزیه» که جزو این آیه نبود، بحثش در این آیه مطرح نبود، در عین حال ممکن است خزی را به همین معنا بگیرید.
پس خزی را میتوانید به معنای مختلف بگیرید؛ یکی از معانیاش این است که اینها باطنشان خزی دارد، یعنی نفسشان متنزل و پست است، نفسشان خوار است؛ چون نفسشان متنزل و پست است حق ورود در مسجد ندارند، یا شأن ورود در مسجد ندارند؛ حق نگوییم که بشود تشریعی، شأن ورود در مسجد ندارند.
پس توجه بکنید که برداشت ما از آیه هم استفاده میشود. نمیخواهیم بگوییم برداشت جزمی است، ولی بالاخره برداشتی است که برداشت جزمی دیگران را خراب میکند. دیگران خواستند از این آیه «حکم تکلیفی» حرمت را استفاده کنند، جزم هم به این استفادهشان داشتند؛ ما با این احتمالی که اظهار کردیم، جزم آنها را از بین بردیم. ولو خودمان هم نتوانستیم مطلبمان را جزمی بکنیم، ولی کافی است که جزم آنها از بین برود.
پرسش: کفار شامل مسیحی و یهود هم میشود؟
پاسخ: آن باید بعد بحث بشود که شما میگویید یهود و مسیحی هم کفار میشود یا نمیشود.
پرسش: فرمودید جزیه، پیغمبر از مسیحیهای نجران جزیه گرفتند؟
پاسخ: آن را باید در جای خودش بحث بشود. ولی اگر ما خزی را به معنای «جزیه» بگیریم، آنوقت معلوم میشود که کفاری که در این آیه داریم مطرح میکنیم شامل یهود و نصاری میشود؛ چون جزیهپردازندهها آنها هستند، مشرکین که «جزیه» نمیدهند. البته این جزو بحث ما نیست.
پرسش: [نامفهوم]؟
پاسخ: بله، «اهل کتاب». «اهل کتاب» یا کتابی، اینها هم بالاخره بخشی از مشرکین هستند.
پرسش: الان در مساجد میآیند، در سوریه، مسجد اموی، جاهای مختلف...
پاسخ: بله. حالا اینکه در مساجد میآیند، دلیل بر این نیست که این کار جایز است. مسلمین الان وضعشان عوض شده است. الان مسلمانها ممکن است در مسجدالحرام هم، حالا مسجدالحرام که یکخرده سختگیری میشود، ولی ممکن است در مسجدالحرام هم کفار را راه بدهند؛ آیا این دلیل میشود که جایز است؟ کار مسلمین که نمیشود دلیل بر قانون شرعی.
پرسش: مسیحیها و یهودیها...؟
پاسخ: مسیحیها و یهودیها هم همینطور. الان بعضی جاها میبینید راه میدهند، بعضی جاها راه نمیدهند. نه راه دادنش دلیل است، نه راه ندادنش. ما باید به دلیل مراجعه کنیم، به کار مسلمین نباید توجه کنیم. مسلمین خیلی کارهای خطا یا کارهای صواب میکنند.
شرح عبارت کتاب درباره دلالت تتمه آیه بر حکم ورود کفار
«وَأَمَّا دَلَالَةُ تَتِمَّةِ الْآيَةِ»،[8] یعنی قولش که فرمود ﴿أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ﴾،[9] اما دلالت تتمه آیه «عَلَى تَحْرِيمِ دُخُولِ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْكُفَّارِ كَمَا قِيلَ، فَلَيْسَ بِظَاهِرٍ»[10] گفتند که از تتمه آیه تحریم دخول استفاده میشود، ولی ایشان میفرماید ظاهر نیست، چون احتمال دیگری در آیه هست.
«إِذْ لَيْسَ بِظَاهِرٍ فِي أَنَّ مَعْنَاهَا النَّهْيُ عَنْ تَمَكُّنِ الْكُفَّارِ وَ تَمْكِينِهِمْ مِنْ دُخُولِهَا» ظاهری در مقابل این ظاهر وجود دارد، لذا این ظاهر را میگوید لَيْسَ بِظَاهِرٍ. نه تنها «نص» نیست، «ظاهر» هم نیست؛ اینطور دارد میگوید. اگر مراد از «لَيْسَ بِظَاهِر»ٍ، لیس بنص باشد خب خیلی راحت است؛ اما اگر مراد از «لَيْسَ بِظَاهِرٍ» همان «ظاهر» اصطلاحی باشد، معنایش این است که خب یک «ظاهر» دیگر مقابلش هست، این «ظاهر» با یک «ظاهر» دیگر مقابله میکند، پس از «ظهور» میافتد.
از آن «نص» بودن که از اول هم «نص» نیست، «ظهور» دارد؛ وقتی این ظهورش مقابل ظهور دیگر قرار گرفته، پس از «ظهور» هم درمیآید، بنابراین «لَيْسَ بِظَاهِرٍ» در اینکه معنای آیه نهی از تمکن کفار است و نهی از تمکین کفار است «مِنْ دُخُولِهَا» متعلق به هر دو است، هم به تمکن هم به تمکین: نهی عن تمکن الکفار من دخولها، و نهی از تمکین الکفار من دخولها. چون تمکن عرض کردم کار خودشان است، تمکین کار ماست؛ آنها اگر بخواهند وارد بشوند یعنی تمکن ورود دارند، ما بخواهیم آنها را راه بدهیم یعنی تمکین ورود دارند.
ایشان میفرماید ظاهر آیه این نیست که از تمکن یا تمکین ورود نهیشان میکند؛ «إِذْ قَدْ يَكُونُ مَعْنَاهَا»، قد یعنی در اینجا شاید، لعل؛ قد در اینجا به معنای لعل است. گاهی معنای آیه این است، یعنی شاید معنای آیه این باشد، «كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ»، ظاهر هم همین است، که «مَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُمُ الدُّخُولُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ»؛ یعنی فی نفس الامر لا ینبغی، نه چون کفار هستند، نه چون شما راه میدهید یا راه نمیدهید.
به این کار نداریم که اینها از طریق شما ممنوع هستند یا مجازند؛ «فی نفس الامر» ممنوع هستند، تکویناً ممنوع هستند. چرا؟ چون تکویناً شأن ورود در مسجد را ندارند. لذا پشت سرش «عطف تفسیر» میگیرد: «وَلَا يَلِيقُ لَهُمْ ذَلِكَ»؛ لایق نیستند که داخل بشوند.
پرسش: یکخرده دور از ظاهر است این برداشت ایشان.
پاسخ: ایشان ادعا میکند ظاهر است، حالا دیگر...
پرسش: اینکه شما میفرمایید، ظاهر، ظاهر عرفی است دیگر؛ چون ظاهر دقیق و... یکخرده غیرعرفی دارد حساب میکند.
پاسخ: حالا یک خرده ظاهر را اینطوری هم میشود گرفت دیگر؛ ظاهر هم اینطور نیست که نباشد. بله آن احتمال دیگر هم ظاهر است.
پرسش: اگر ما باشیم و آیه، ﴿مَا كَانَ لَهُمْ﴾[11] یعنی نیست برای آنها، یعنی نباید وارد بشوند.
پاسخ: نه، ما باشیم و آیه، ببینید ما کی هستیم. یک وقت با بعد فلسفی وارد میشویم، تا میگوید ﴿مَا كَانَ لَهُمْ﴾ میفهمیم عدم لیاقت را؛ وقتی با بعد فلسفی وارد میشویم. چون فلسفه نه اینکه در «نفس الامر» بحث میکند، کاری به آن اعتبارات ندارد، میگوید ﴿مَا كَانَ لَهُمْ﴾ یعنی لیاقت ندارند.
ولی اگر مسلمین باشند با قطعنظر از فکر فلسفیشان، ﴿مَا كَانَ لَهُمْ﴾ یعنی اعتباراً حق ندارند وارد بشوند، اعتباراً. فلسفی وارد بشویم، چون فلسفه با اعتبار کار ندارد، با واقعیت کار دارد، میگوید واقعاً حق ندارند وارد بشوند. مسلمین معمولی باشند، فکر و ذهن فلسفیشان را کنار بگذارند، وقتی میگویند حق ندارند وارد بشوند یعنی اعتباراً حق ندارند؛ مشکل لیاقت ندارند، اعتبار شده که اینها نباید وارد بشوند.
پس کسی که میخواهد حرمت از این آیه استفاده کند باید اعتبار را لحاظ کند؛ کسی که میخواهد عدم لیاقت را استفاده کند باید «نفس الامر» را ببیند. در واقع اینها اگر لیاقت ورود در مسجد را داشتند و راهشان ندادیم، معلوم میشود این راه ندادن یک امر اعتباری است؛ ولی اگر لیاقت را نداشتند و راه ندادیم، معلوم میشود یک امر تکوینی و امر نفسالامری است.
ایشان الان دارد میگوید «فِي نَفْسِ الْأَمْرِ»[12] دخول برایشان جایز نیست، یعنی لیاقت ندارند؛ ظاهر آیه هم با این میسازد، اینطور نیست که نسازد.
پرسش: هر دو راست است دیگر، چرا...؟
پاسخ: هر دو راست است، ما هم همین را داریم میگوییم. این ظاهر با آن ظاهر مخالفت دارد میکند؛ این ظاهر با آن ظاهر مخالفت میکند، بنابراین نمیشود آن ظاهر اولی را جزماً انتخاب کرد.
پرسش: میشود در طول هم باشند؟ هم از لحاظ لیاقت، بعد رسیدن به مقام تشریع؛ وقتی میخواهد حکم را جعل بکند، یعنی تکلیف با توجه به واقعیتهای تکوینی است دیگر؛ یعنی اینکه حق ندارند بروند بهخاطر عدم لیاقتشان است.
پاسخ: بله، حق ندارند بروند بهخاطر عدم لیاقتشان است، یا بهخاطر اینکه تکلیف گفته حق ندارند بروند. هر دویش محتمل است، هر دویش محتمل است، شما میخواهید بینشان جمع کنید. آیه ظاهرش در کدام است؟ آیه ظاهرش نهی نمیکند، ﴿أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا﴾[13] نهی صریح که ندارد که. اینها حق ورود ندارند؛ حق ندارند، حق تکوینی ندارند یا حق شرعی ندارند؟ هر دویش محتمل است.
نمیشود آن یکی را که حق شرعی ندارند شما ترجیح بدهید. بلکه ایشان میفرماید از ﴿لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ﴾ معلوم میشود که دومی مراد است؛ چون خزی یک کار اعتباری نیست، امر واقعی است؛ یعنی واقعاً اینها پست هستند، اینها واقعاً خوار هستند، لذا حق ورود ندارند؛ نه اینکه اعتبار میکنیم پستیشان را.
ادامه بررسی دلالت ذیل آیه و تبیین عبارت «وصار الامر الان بالعکس»
پرسش: بالاخره آیه از ما الان یک تکلیفی را میخواهد یا نمیخواهد که کفار را راه ندهیم؟
پاسخ: ایشان میگوید، نه، ایشان میگوید ما استفاده نمیکنیم.
پرسش: اما پس این آیه هی به مسلمین دارد میگوید که آقا کفار حق ندارند، فقط دارد میگوید آقا اینها لیاقتش را ندارند؟
پاسخ: بله، یک وقت ممکن است دارد خبر میدهد؛ میگوید لیاقت ندارند، ﴿مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا﴾، لیاقت ندارند.
پرسش: پس اصلاً این آیه دیگر در صدد...؟
پاسخ: در صدد احکام، بله دیگر، پس این تکه مربوط به احکام نیست. اگر این ﴿مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا﴾ را خبری بگیریم، دیگر آیه مربوط به «آیات الاحکام» هست، منتها صدرش نه ذیلش؛ ذیلش دارد یک خبری میدهد.
«إِذْ قَدْ يَكُونُ مَعْنَاهَا كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ: مَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُمُ الدُّخُولُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ»،[14] یعنی «وَلَا يَلِيقُ لَهُمْ ذَلِكَ، إِلَّا خَائِفِينَ» این ﴿إِلَّا خَائِفِينَ﴾[15] نمیخواهد بگوید اگر خوف داشتند لیاقت پیدا میکنند؛ دارد خبر میدهد که اینها بیلیاقت هستند، اگر هم وارد بشوند خائف وارد میشوند، چون مسلمین نمیگذارند وارد بشوند.
کأنه آیه دارد باطن کفار را برای مسلمین تشریح میکند و بهشان یاد میدهد چه کار کنید.
بهشان میگوید اینها بیلیاقت هستند، بیلیاقت حقش این نیست که در جایی که لیاقت میخواهد وارد شود؛ آنوقت مسلمین یاد میگیرند که باید اینها را بیرون کنند و آنها هم میفهمند که مسلمین بیرونشان میکنند، با خوف وارد میشوند.
میخواهم عرض کنم آیه دارد تقریباً تعلیم هم میدهد؛ اگرچه دارد خبر میدهد، ولی در ضمن خبر دادن تعلیم هم میدهد که اینها وقتی وارد میشوند خائف از شما هستند. یک نوع ترغیب مؤمنین است به اینکه اینها را راه ندهید؛ نه راه ندهید یعنی حرام است راه دادن، بلکه راه ندهید چون لیاقت ورود ندارند.
خب مثلاً فرض کنید که حیوانات را هیچوقت ما در مسجد راهشان نمیدهیم؛ نه بهخاطر اینکه حالا اگر آلودگی نداشتند حرام نیست ورودشان، ولی خب ما راه نمیدهیم. این بهخاطر این است که آنها را جایشان را در مسجد نمیبینیم؛ هر موجودی یک جای مخصوص دارد، این حیوان جایش طویله است نه مسجد.
پرسش: اینکه فرمودید اگر خائف هم باشند، این اجازه نمیدهد که اگر با حالت ترس هم باشند اجازه ورود بگیرند، درسته؟
پاسخ: یعنی خودبهخود وارد نمیشوند چون میترسند.
پرسش: ولی اگر بترسند هم جواز ورود نیست، درسته؟
پاسخ: جواز ورود تکویناً نیست. ما الان داریم این را میگوییم؛ گروهی گفتند تشریعاً نیست، ما داریم میگوییم تکویناً نیست.
«وَلَا يَلِيقُ لَهُمْ ذَلِكَ إِلَّا خَائِفِينَ مِنْ أَذَى الْمُسْلِمِينَ وَالإِخْرَاجِ لَهُمْ»؛[16] میترسند از اینکه مسلمانها اذیتشان کنند و خارجشان کنند. اذیت غیر از اخراج است ها! یک وقت وارد مسجد میشود، اذیتش میکنند، اخراجش هم نمیکنند؛ خودش بهخاطر اینکه اذیت شده درمیرود. یک وقت هم اخراجش میکنند. هر دویش هم ممکن است باشد، هم اذیت هم اخراج.
«وَصَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ» این «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ» دو جور معنا میشود: یعنی امروزه در زمان منی که محقق اردبیلی هستم، امر به عکس شده، آنها ما را در مسجد راه نمیدهند؛ یعنی کفار ما را در مسجد راه نمیدهند، بعضی مساجد ما را گرفتند ما را در آن راه نمیدهند. این یک معنا، که ظاهراً این معنا مراد نیست؛ این معنا مراد نیست.
«صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ»، الان یعنی در موردی که آیه دارد اشاره میکند که آیه میگوید که ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ﴾؛[17] معلوم میشود این ظلم انجام شده است. چه کسی ظالمتر از این است که منع میکند دخول مسلمین را در مساجد و گفتن ذکر در مساجد؟ معلوم میشود کسانی مسلط بر مسجد شدند و اجازه ورود نمیدهند؛ حالا آن کسان کفار هستند که در عام حدیبیه پیغمبر را اجازه ندادند، یا رومیها هستند که عابدین مسجد را بیرون کردند.
الان امر به عکس شده، یعنی کسانی که عابد بودند و لایق مسجد بودند ممنوع شدند و کسانی که لایق نبودند مسلط شدند. این «الان» اشاره به زمان خود محقق اردبیلی ندارد؛ «الان» یعنی آن زمانی که این آیه داشته نازل میشده و آیه دارد به آن اشاره میکند.
«صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ»[18] یعنی از مفاد آیه به دست میآید که، یعنی این هنوز جزو تتمه مفاد آیه است؛ مفاد آیه این است که اینها لایق نیستند، یعنی کفار لایق نیستند که وارد مسجد بشوند ﴿إِلَّا خَائِفِينَ﴾،[19] ولی الان چنین اتفاق افتاده که اینها وارد مسجد شدند، مسلط بر مسجد شدند، شما را که عابدین هستید بیرون کردند. آنوقت آیه دارد این را بیان میکند.
پس این «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ» را اینجور معنا نکنید که در زمان محقق برعکس شده، محقق دارد میگوید الان یعنی زمان من برعکس شده، کفار وارد میشوند مسلمین وارد نمیشوند؛ این را نمیخواهد بگوید.
پرسش: [نامفهوم] مصداق...؟
پاسخ: مصداق تطبیق نمیدهد، این مفاد آیه است؛ این مصداق نیست، این مفاد آیه است. مفاد آیه را داریم بیان میکنیم.
پرسش: صار هم اگر مربوط به همان زمان است...؟
پاسخ: صار مربوط به همان زمان است. ببینید، آیه را دارد معنا میکند: «وَلَا يَلِيقُ لَهُمْ ذَلِكَ إِلَّا خَائِفِينَ مِنْ أَذَى الْمُسْلِمِينَ وَالإِخْرَاجِ لَهُمْ وَصَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ»؛[20] این کلش معنای آیه است، نه اینکه «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ» یک درد دل است که ایشان دارد درد دل میکند وسط معنای آیه! آنوقت بعدش هم «یعنی» میگوید؛ «یعنی» بعدی هم دارد آیه را معنا میکند، قبلش هم دارد آیه را معنا میکند؛ این وسط بگذارد درد دل کند، اصلاً مناسب نیست.
پرسش: از کجای آیه این صار را استفاده کرده؟ از شأن نزول؟
پاسخ: صار را از «شأن نزول» درآوردیم، بله، از ﴿مَنْ أَظْلَمُ﴾[21] درآوردیم. بالاخره کسانی وارد مسجد شدند، که از اول وارد نبودند، وارد شدند به غلبه و دارند منع میکنند عابدین را؛ عابدین را اجازه نمیدهند، ذاکرین را اجازه نمیدهند. آیه دارد اشاره به این مطلب میکند.
«يَعْنِي فِي الْوَاقِعِ»؛[22] دوباره تکرار همان «مَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُمُ الدُّخُولُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ» تا آخر است. «يَعْنِي فِي الْوَاقِعِ مَا يَسْتَحِقُّونَ الدُّخُولَ»، در واقع استحقاق دخول ندارند «إِلَّا خَائِفِينَ وَذَلِيلِينَ»، ولی «هُمْ يَتَعَدَّوْنَ ذَلِكَ»، از آن لیاقت خودشان دارند تجاوز میکنند؛ ذلک یعنی از این لیاقتشان دارند تجاوز میکنند، وارد مسجد میشوند، غلبه هم پیدا میکنند، آنوقت آنهایی هم که لایق هستند بیرون میکنند «وَيَمْنَعُونَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الدُّخُولِ».
عرض میکنم این دارد معنا میکند آیه را؛ این اصلاً ربطی به زمان خود محقق ندارد. چه آن «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ»، چه این «يَعْنِي فِي الْوَاقِعِ» تا «وَيَمْنَعُونَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الدُّخُولِ»، اینها هیچکدام ناظر به زمان خود مرحوم محقق نیست، بلکه دارد همان زمان نزول آیه را بیان میکند؛ یعنی بیان میکند که آیه دارد یک چنین خبری میدهد که اینها حق ورود نداشتند مگر خائفین، ولی برعکس شد، حالا وارد شدند و جلوی عابدین را گرفتند. اینها اظلم از همه هستند که آمدند جلوی عابدین را میگیرند و نمیگذارند عبادت کنند در مسجد.
معنای «خزی» و «عذاب عظیم» در انتهای آیه
«كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ آخِرُهَا»؛ ضمیر علیه را برمیگردانیم به معنایی که خود ایشان ظاهر گرفته است؛ یعنی بر این معنایی که من ظاهر میدانم، آخر آیه دارد دلالت میکند. آخر آیه ﴿لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ﴾[23] است.
خزی یعنی چه؟ یکی از معانی خزی، پستی و تنزل باطن است. اینها در دنیا خزی دارند، یعنی باطنشان پست است و چون پست هستند لیاقت ورود ندارند. که خود آیه با این معنایی که برای خزی کردیم، دارد تأیید میکند همان ظاهری را که ما از آیه استفاده بردیم.
بعد میفرماید: «وَيُمْكِنُ كَوْنُ ذَلِكَ الدُّخُولَ خَائِفاً»؛[24] یعنی خزی را معنا کرد به معنای بیلیاقتی نفسانی، بعد میگوید ممکن است خزی را به معنای دیگر هم بگیریم: «وَيُمْكِنُ كَوْنُ ذَلِكَ الدُّخُولَ خَائِفاً». «الدخولِ» نخوانید؛ دخول، مشارالیه ذلک نیست، «خبر» کون است. خائفاً هم «خبر» نگیرید و الا معنا خراب میشود.
«كَوْنُ ذَلِكَ الدُّخُولَ خَائِفاً»، دخول خائف است؟ مگر دخول خائف میشود؟! آن داخلین خائف میشوند نه دخول. پس خائفاً را «خبر» نگیرید، دخول را «خبر» بگیرید. «يُمْكِنُ كَوْنُ ذَلِكَ» یعنی ذلک الخزی؛ مشارالیه ذلک، خزی است.
یمکن کون ذلک الخزی عبارت باشد از «الدُّخُولَ خَائِفاً». خزی را ممکن است دخول خائفاً بگیرید که در این صورت دیگر ذیل آیه اشاره ندارد به پستی باطنی کفار و عدم لیاقتشان برای دخول؛ اشاره به یک چیز دیگر دارد.
پس «كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ آخِرُهَا»، آخر آیه که فرمود ﴿لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ﴾،[25] به شرطی است که خزی را به معنای تنزل نفسانی بگیرید؛ ولی «يُمْكِنُ»[26] که خزی را به معنای دخول خائفاً بگیرید که در این صورت این ذیل آیه تأیید آن ظاهری که ما استخراج کردیم نیست.
پرسش: در مورد «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ»، اگر میخواست بگوید که این مراد همان معنای آیه است، دیگر «الان» را نمیآورد، میگفت صار الامر بالعکس.
پاسخ: آیه دارد حرف میزند، «الان» را آیه دارد میگوید ها! «الان» را محقق نمیگوید. اگر «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ»، اگر «الان» را محقق میگفت، معنایش این بود یعنی الان، یعنی الانی که من محقق دارم زندگی میکنم. «الان» را آیه دارد میگوید، ما داریم آیه را معنا میکنیم.
«صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ» مثل اینکه این جزو آیه است؛ یعنی نه اینکه مفاد آیه را داریم بیان میکنیم، کأنه این جزو آیه است. مثل اینکه خدا اینطوری گفته باشد: کفار حق ورود ندارند ﴿إِلَّا خَائِفِينَ﴾،[27] ولی الان برعکس شده؛ یعنی الانی که من این آیه را دارم نازل میکنم برعکس شده، اتفاقی افتاده که کفار بیلیاقت مسلط شدند بر مسجد.
این «الان» اگر گفته محقق بود، فرمایش شما درست بود، آنوقت «الان» حمل میشد بر زمان خود محقق؛ ولی «الان» را آیه دارد میگوید، یعنی خدایی که دارد این آیه را نازل میکند میگوید الان امر برعکس شده، مشرکین بر مسجدالحرام مسلط شدند و نمیگذارند شما بیایید. بیلیاقتها حق ورود نداشتند، ولی الان همان بیلیاقتها مسلط شدند، شمایی را که لیاقت دارید اجازه ورود نمیدهند.
پرسش: نمیشود بگوییم که آن موقع هم اینجور بود ولی الان هم به همین وضع است؟
پاسخ: الان این وضع نیست که! اگر ایشان بگوید دروغ گفته، الان که این وضع نیست که! الان کی کفار را راه میدهد؟ الان زمان ما هم کفار را راه نمیدهند تا چه رسد به زمان محقق که آن وقت بیشتر رعایت میشد. این «الان» را حتماً باید حملش کنیم بر زمان نزول قرآن؛ نه الان در زمان مرحوم اردبیلی یا الان در زمان ما.
الان در زمان ما مثلاً مسجد اموی در شام را راه میدهند بهخاطر اینکه شده توریستی، شده آثار باستانی؛ به عنوان مسجدی به آن نمیدهند، والا اگر عنوان مسجدی داده بودند که کفار را در آن راه نمیدادند. آنجا عنوان آثار باستانی دارد، به این عنوان راهش میدهند، کفار را راه میدهند.
والا مسلمین هم الان راه نمیدهند؛ هیچ مسلمانی کافر را راه نمیدهد در مسجد، مگر مسلمان لاابالی باشد که آن اصلاً کارش مدرک نیست. میخواهم بگویم اگر ایشان میگوید «صَارَ الْأَمْرُ الْآنَ بِالْعَكْسِ»،[28] خودش میخواهد بگوید، راست نیست این حرف؛ چون مسلمین هیچکدامشان راه نمیدهند الان.
آن هم که راه میدهد عرض میکنم مسجد نیست، آثار باستانی است، یعنی او را به عنوان مسجد نمیبیند؛ حالا ولو این عنوان آثار باستانی که رویش گذاشته و عنوان مسجد را برداشته اشتباه است، ولی بالاخره این عنوان را گذاشته که دارد راه میدهد.
«وَالْخِزْيُ هُوَ الذُّلُّ فِي الدُّنْيَا»؛ ذلت در دنیاست، «أَوْ إِعْطَاءُ الْجِزْيَةِ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ»؛ یا اعطای «جزیه» عن ید و هم صاغرون، که این هم یک نوع خزی است برایشان. خزی را دارد معنا میکند با قطعنظر از اینکه از خزی میخواهیم استفاده کنیم به نفع خودمان یا استفاده نکنیم؛ خزی را دارد معنا میکند. از «و الخزی» تقریباً جمله جدا میشود، یعنی سر خط است مثلاً.
«إِعْطَاءُ الْجِزْيَةِ عَنْ يَدٍ»، یعنی باید با دستشان «جزیه» بدهند. منظور این است که دست وکیل نفرستند، خودشان بیایند با دست عطا کنند؛ چون این خیلی برایشان کسر است، خیلی برایشان افت است که با دست بیاید تحویل مسلمین بدهد.
خب در خانه نشسته، نوکرش را میفرستد میگوید برو این «جزیه» را بده؛ این آنچنان افت نیست. آیه میگوید نخیر، ﴿عَنْ يَدٍ﴾[29] باید بدهد، باید با دست خودش بیاید تحویل بدهد. بله؟ [نامفهوم]. بله.
﴿وَهُمْ صَاغِرُونَ﴾؛ هم صاغرون را هم میدانید در فقه چند جور معنا کردهاند: یعنی دودستی بیاید بدهد؛ تنها دادن با دست کافی نیست، باید دودستی بدهد، تقدیم کند، بعد هم تعظیم کند. بعضیها اضافه کردهاند، که این اضافه را نمیدانیم از کجا درآوردهاند، که یک چکی هم این گیرنده در گوش آنها بزند! این را هم بعضی اضافه کردهاند، هم صاغرون را اینطوری معنی کردهاند.
پرسش: الان کی میگیرد؟
پاسخ: الان که اصلاً جزیهای نیست؛ آنها از ما دارند «جزیه» میگیرند نه ما از آنها «جزیه» بگیریم!
«وَيَكُونُ الْعَذَابُ الْعَظِيمُ فِي الْآخِرَةِ إِشَارَةً إِلَى عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَعَذَابُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ عَظِيمٌ وَأَيُّ عَظِيمٍ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ.»[30]