90/09/12
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر آیه 83 سوره نحل /کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /تفسیر آیه 83 سوره نحل
تفسیر آیه هشتاد و سوم سوره نحل؛ اقوال درباره «انکار نعمت» و نکات ادبی ـ اخلاقی
صفحه ۱۱۸، سطر چهاردهم. ﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا﴾.[1]
بحث در آیه ششمی داشتیم که ایشان در بحث «مقدمات صلات» ذکر کرده است. این آیه، آیه ۸۱ سوره نحل بود؛ ادامه دادیم آیه را و در ادامهاش هم بحث کردیم، حالا رسیدیم به ﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا﴾ که در آیه ۸۳ همین سوره آمده است. این را میخواهم بیان کنم.
اقوال چهارگانه مفسران در معنای «ینکرونها»
در بیان این آیه لازم است که ما بگوییم «انکار نعمت» یعنی چه؟ بقیهاش احتیاجی به توضیح ندارد: ﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ﴾؛ نعمتالله احتیاج به توضیح ندارد، هر جا نگاه میکنی نعمت خداست، اصلاً چیزی غیر نعمت نمیبینیم؛ اما ﴿يُنْكِرُونَهَا﴾ باید توضیح داده بشود. اقوال مختلفی درباره انکار نعمت گفته شده است.
یکی اینکه وقتی خدا را عبادت نکنند، این انکار نعم است؛ چون عقل حکم میکند که منعم «واجبالشکر» است، شکر را به درجاتی تقسیم میکند: یکی از درجات شکر عبادت است، که این شکر مخصوص خداست و کسی دیگر را نمیشود به توسط عبادت شکر کرد. عقل حکم میکند «شکر منعم» واجب است؛ و اگر منعم مثل خدا باشد یا حالا «مثل» که نمیشود گفت، اگر منعم خداست شکرش به عبادت است. آنوقت کسانی که کفران میکنند نعمت خدا را، یعنی خدا را عبادت نمیکنند. این یک معنا برای انکار نعمت.
یک معنا برای انکار نعمت این است که نعمت را از خدا میگیرند، بت را شفیع قرار میدهند؛ که این هم شاید برگردد به همان قبلی.
سومین انکار نعمت که گفته شده این است که کسی بگوید ما آنچه داریم از پدرانمان ارث بردیم؛ کأنه پدران ما برای ما گذاشتند. آن نعمت را خدا به ما داده است بر فرض ارث هم باشد، نعمتی است که خدا داده است. آنوقت بگوییم که خدا به ما ارث داده. نه، بگوییم پدران به ما ارث دادند، ارثی است که از پدران بر ما مانده است.
البته توجه میکنید گفتن اینکه ارثی است از پدران برای ما مانده است اشکال ندارد، به شرطی که طرف متوجه باشد که خدا انعام کرده است، هم به پدر هم به پسر؛ اعتقاد داشته باشیم که بله این از طریق ارث به ما رسیده است اینکه کفران نعمت نیست! حتماً مراد این است که کسانی که میگویند این را از پدر ارث بردیم، از آبائمان ارث بردیم و خدا را معزول کنند از منعم بودن؛ این منظور است.
مثل اینکه قارون میگفت با فکر خودم اینها را به دست آوردم؛ به او میگفتند خدا به تو این مال را داده، میگفت نه، با علم خودم به دست آوردم. خب این خراب است؛ که بخواهد از خدا نفی کند و به خودش نسبت بدهد، یا به آبائش نسبت بدهد.
این سه تا قول. قول چهارم را مرحوم محقق در اینجا نقل میکند از کشاف... قول چهارم این است که نعمتی به دستش رسیده، بعد بگوید اگر فلانی نبود این دست ما نمیرسید؛ یعنی گویا فلانی این نعمت را رسانده است.
زمخشری بعد از اینکه این چهارمی را میگوید توضیح میدهد: میگوید گفتن این کلمه خودبهخود اشکال ندارد؛ بگوید فلانی نبود من این نعمت را نداشتم، منظورش این باشد که خداوند این نعمت را در اختیار فلان قرار داد، و اگر فلانی نبود این دست من نمیرسید؛ ولی قبول است که خدا نعمت را به فلانی داد، خدا هم یک جوری او را متمایل کرد که این را به من برساند.
همه کارها با خدا بوده منتها این یک واسطهای بوده که دارد این نعمت را به ما میرساند؛ اگر این را بگوید اشکال ندارد. اما اگر بخواهد بگوید نه، خداوند هیچ، اگر فلانی نبود این نعمت دست من نمیرسید، این را میگویند که کفران نعمت است.
مرحوم محقق میفرماید که این قول نزدیک به کفر است؛ و کسی اینطور بگوید و با آن اعتقادی که کشاف گفته کسی این حرف را بزند، این نزدیک به کفر است این کلام. ولو ممکن است گوینده کافر نباشد، ولی خود کلام ممکن است باعث «شرک خفی» بشود. احتیاط این است که اینجور کلمات گفته نشود. حالا اگر کسی میخواهد تمجید از دیگری بکند، کلام قحط نیست، یک کلام دیگر انتخاب بکند؛ این چه کلامی است؟
تذکر اخلاقی درباره تعبیراتی همچون «اول خدا، دوم شما» و «ممنون»
کثیراً در کلمات ما اینجور عبارتها میآید: «اول خدا، دوم شما». این زیاد گفته میشود که اول خدا دوم شما! جایی که اول خداست دیگر دومی نباید باشد؛ آن دوم شما خودش حالت شرکی است.
یا یک خرده پایینتر بیاییم: وقتی میخواهیم تشکر کنیم از کسی میگوییم «خیلی ممنون»! این «خیلی ممنون» کلام خوبی نیست؛ چون ممنون یعنی منت شما را داریم؛ منت نعمت عظیم است، نعمت عظیم از جانب خداست! درست است ما توجه نداریم به این مسئله، ولی نعمت، نعمت عظیم که بشود. نعمت بشود منت، مال خداست؛ که منت بگذارید سر ما، اینطور رفتار کنید اینها، تعبیرات باطلی است و خیلی تواضع به حساب میآیند، در واقع تواضع نیستند.
حالا گفتن این شاید خیلی لازم نباشد، خودم در این فکر بودم مدتها که این منتی که در کلمات بشر میشنویم باید حذفش کنیم. بعد یک نفر را هم میشناختم که خیلی از این کلمات داشت، خوابهای خیلی خوبی هم میدید؛ تقریباً با واقعیت نزدیک بود. یک شب حالا یا یک روز در یک خوابی دیده بود که، خودش به من نگفت ولی با واسطه من شنیدم که به او هشدار دادند بعد از این از اینجور کلمات نگو: «منت بگذار سر من، چه بکن چه بکن»، اینطور حرف نزن، و این مخصوص خداست! طرف عامی بود ها، اصلاً چنین فکرها نبود.
وقتی که خبر به من رسید گفتم خب درست است: باید هم این خواب را ببیند؛ خواب احتیاج به تعبیر هم ندارد، خوابی است به همه ما دارد گفته میشود که اینجور تعبیرات را در مورد دیگران به کار نبرید. یک تعبیرات مخصوص مال خداست، فقط درباره خدا به کار ببرید، در مورد دیگران به کار نبرید.
پرسش: ببخشید، پس چه بگوییم؟ تشکر عیبی ندارد؟
پاسخ: تشکر عیبی ندارد! «من لم يشكر المخلوق لم يشكر الخالق»[2] خودشان در روایاتشان یا در کلماتی که الان شنیده میشود، کلمه «شکر» را به کار بردند. ولی ما نداریم که کلمه «منت» را در غیر خدا به کار برده باشند! شکر چه عیبی دارد؟ فارسیاش را میخواهید بگویید «سپاسگزارم»؛ عربیاش را بگویید «شکر»؛ به هر بیان: «شکراً»، «متشکرم»، هر چه. ولی «ممنون» حالا دیگر خیلی هم رایج شده است، ظاهرش خوب نیست.
پرسش: مرسی چیست؟
پاسخ: نمیخواهم بگویم خلاف شرع است، چون آن کسی که میگوید مسلم اعتقادش اعتقاد خلاف نیست؛ ولی لفظ، لفظ پسندیدهای نیست در غیر خدا. علیالخصوص اینکه گاهی گفته میشود «بر سر ما منت بگذارید»؛ این یک عبارت خوبی نیست. و یا مثلاً میآید میگوید «من را مأیوس نکن»؛ این «من را مأیوس نکن» اینها هم الفاظ خوبی نیست: این نسبت به خدا گفتنش اشکال ندارد، ولی نسبت به دیگران نمیخواهم بگویم اشکال دارد، خیلی پسندیده نیست.
پرسش: حتی به ائمه مثلاً؟
پاسخ: حالا ائمه را هم ما اینطور میگوییم: «شما از خدا بخواهید». مستقیم غالباً نمیگوییم که این کار را بکنید؛ از خدا بخواهید که این کار انجام بشود.
پرسش: ولی منت بگذارید به ائمه ما...
پاسخ: منت بگذارید حالا نمیدانم، نمیگوییم ظاهراً. حالا آن را باید فکر کرد، قابل توجه است. علیایحال خودمان در محاوراتمان نگوییم بهتر است؛ نمیگویم اشکال دارد ها، باز تکرار بکنم نمیگویم اشکال دارد، مگر آدم معنای خرابش را اراده کند؛ ولی اگر معنای سالم را اراده کنیم که ما هم همینطور اراده میکنیم باز هم کلام شایستهای به نظر نمیرسد. خب، اینها حاشیه بود، خودشان در کتاب یک مطلب دیگری فرمودهاند.
بررسی عبارت محقق اردبیلی درباره قول چهارم در معنای «ينكرونها»
صفحه ۱۱۸ هستیم، سطر چهاردهم: ﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا﴾ «في الكشاف قيل: إنكارهم النعمة هو قولهم...»[3] کشاف چهار تا قول میآورد، یک قولش این است که مرحوم محقق ذکر کرده است: «إنكارهم النعمة هو قولهم» اینکه نعمت را انکار کنند این است که میگویند «لولا فلان ما أصبت كذا»؛ اگر فلانی نبود، این امر دست من نمیرسید، «لبعض نعم الله».
این «لبعض نعم الله» جزء «مقول قول» نیست: نمیگوید «لولا فلان ما أصبت كذا لبعض نعم الله»؛ این معنا نمیشود. «لبعض نعم الله» را یا متعلق به قول میگیریم یا متعلق به انکار میگیریم: هو قولهم لبعض نعم الله لولا فلان ما أصبت كذا؛ نسبت به بعضی از نعمتهایی که خدا بهشان داده است، میگویند اگر فلانی نبود این دست ما نمیرسید؛ که لبعض نعم الله را متعلق به قول گرفتیم. میتوانیم هم متعلق به انکار بگیریم: هو قولهم لولا فلان ما أصبت كذا، که نتیجهاش إنكارهم لبعض نعم الله هست؛ که «لبعض نعم الله» را به انکار هم متعلق کنید اشکالی ندارد.
بعد خود زمخشری میگوید... کلام اوست: «وإنما لا يجوز التكلم بنحو هذا إذا لم يعتقد» نمیشود این کلام گفته بشود به شرطی که متکلم «لم يعتقد أن النعمة من الله ولم يعتقد أن الله أجرى» این نعمت را «على يد فلان، وجعله» عطف به لم يعتقد؛ دیگر لم يعتقد بر سرش درنمیآید، إذا بر سرش درمیآید: «إذا لم يعتقد أنها من الله، وإذا جعله» یعنی فلان را «سبباً في نيلها»، یعنی في نيل النعمة.
اعتقاد ندارد که این نعمت از خداست؛ اعتقاد ندارد که خداوند این نعمت را بر ید فلان اجرا کرده و به دست این آدم رسانده است؛ و قرار میدهد این آدم را، این فلان را سبباً في نيل النعمة. در این صورت جایز نیست که این حرف را بزند. ولی اگر بداند که خدا این آدم را وسیله قرار داده است، این فلان را وسیله قرار داده است، اشکال ندارد که بگوییم «لولا فلان ما أصبت كذا».
بعد مرحوم محقق میفرماید: «فتدل...» کلام محقق: نتیجهای که میگیریم این است که «لولا فلان ما أصبت كذا» را با همان معنای درستش هم احتیاطاً ترک بکنیم؛ این عبارت عبارتی نیست که در مورد دیگران به کار ببریم، ولو مراد شخص یک معنای درستی باشد، ولی عبارت عبارتی نیست که در غیر خدا به راحتی به کار برده بشود.
«فتدل» یعنی فتدل این آیه، این ﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا﴾[4] بر تحریم این قول، اگر با آن نیتی که زمخشری اشاره کرد گفته بشود، یعنی با «إذا لم يعتقد أنها من الله»[5] گفته بشود، این قول حرام است؛ «بل هو قريب من الكفر. ويدل» بر این تحریم و قرب به کفر «بعض الأخبار أيضاً، فلا بد من الاجتناب والاحتياط» از این کلمه باید اجتناب کرد و احتیاط کرد.
حتی عرض میکنم احتیاط اگر که معنای خرابش اراده بشود، که آن دیگر احتیاط نیست، واجب است رعایت کردن، واجب است ترک کردن؛ اینکه میگوید «فلا بد من الاجتناب والاحتياط» نشان میدهد که یعنی حتی همان معنای خوبش را هم اراده نکند، احتیاطاً آن را هم ترک بکند.
آیه صد و چهاردهم سوره بقره؛ معانی لغوی و احتمالات سهگانه اعراب «أن يذكر فيها اسمه»
السابعة: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ﴾.[6]
چه کسی ظالمتر است از آن کس که ذکر خدا را در مساجد منع میکند و سعی در خراب کردن مساجد دارد؟ اینها حق دخول در مساجد را ندارند، یا لایق دخول نیستند، هر دو مطلب گفته شده است که انشاءالله به آن میرسیم ﴿إِلَّا خَائِفِينَ﴾. در دنیا خزی و رسوایی نصیبشان میشود، و در آخرت عذاب عظیم.
«المنع هو الصد والحيلولة»[7] منع یعنی بازداشتن، صد جلوگیری کردن، بازداشتن؛ حیلولة حائل شدن: هر سهتایشان معنایشان یکی است، نمیشود معنا کرد؛ صد یعنی منع، منع یعنی صد! «قاله في مجمع البيان». ایشان در ابتدا لغاتی را که در این آیه آمده است معنا میکند. بعد «اعراب» را بیان میکند: که این «مبتدا»ست، آن «خبر» است، این «بدل» چیست. درباره ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[8] سه تا احتمال ذکر میکند. بعد احتمال سوم را یک خرده طولانی بحث میکند. بعد از اینکه احتمال سوم بحث شد، میگوید: «وزاد في مجمع البيان احتمال كون كذا»؛[9] که احتمال چهارم را میآورد.
بعد این احتمال چهارم را توجیه میکند تا تأیید بشود؛ بعد هم دیگر میپردازد به بحثهای دیگر. آنوقت برمیگردد احتمال اول را دو مرتبه رسیدگی میکند و اصلاحش میکند. پس بعد از اینکه لغت معنا شد، «اعراب» طرح میشود؛ در طرح اعراب هم بیشتر بحث روی همان ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[10] است: در این ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾ سه تا احتمال ذکر میکند، احتمال سوم را توضیح میدهد، بعد وارد احتمال چهارم میشود، احتمال چهارم را هم توجیه میکند، بعد میپردازد به احتمال اول: خدشه میکند و اصلاح میکند. بعد هم دیگر وارد مباحث فقهی و تفسیری میشود.
«الظلم»[11] اسم ذم است که جایز نیست اطلاقش بر انبیا و معصومین. خب حالا معنایش چیست؟ دو تا معنا برایش میکنند: یکی «تعدی» در اعمال معمولی، که ما آنچهای را که باید انجام بدهیم انجام ندهیم، یا آنچهای را که باید بجا انجام بدهیم بجا انجام ندهیم (ولو انجام میدهیم ولی بجا انجام نمیدهیم). بعد یک معنای دیگری هم برای ظلم میکند و آن خروج از طاعت خداست؛ که این هم خودش یک نوع ظلم است، این هم جزو ظلم حساب میکند. «كأنه» یعنی «كأن الظلم تعد وخلاف عدل، وخروج عن طاعة الله تعالى».
«و السعي» به معنای کسب است: «يقال: فلان يسعى على عياله، أي يكسب لهم» و ضد سعی وقف است و ترک. خب منع را معنا کردیم، ظلم را هم همینطور، بعد هم سعی را گفتیم، حالا «والخراب هو الهدم»؛ این چهارمین لغت است در ﴿وَسَعَى فِي خَرَابِهَا﴾؛[12] مراد از خراب هدم و ویران کردن است. اینها آسان بود، چیزی نداشت.
«ومن»[13] برای «استفهام انکاری» است که از آن نفی فهمیده میشود؛ مبتداست، «أظلم» هم خبرش است. بعد میفرماید: و «مساجد» «مفعول اول» است لمنع، و «أن يذكر» «مفعول دوم» است برای منع؛ «مفعوله الثاني» یعنی مفعول دوم منع است.
حالا بعداً خواهیم گفت: مسجد را منع کردن یعنی چه؟ منع مسجد درست نیست! منع انسانها از مسجد درست است؛ منع ذکر خدا در مسجد درست است؛ ولی منع مسجد یعنی چه؟ این خودش مشکل دارد، باید تقدیر بگیریم اصلاحش کنیم. پس اینطور احتمال اول را ایشان خیلی نمیپذیرد؛ بعد از اصلاح میپذیرد.
پس احتمال اول این بود که مساجد را مفعول اول منع قرار بدهیم، ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[14] بشود مفعول دوم: منع میکنند مساجد خدا را که در آن مساجد اسم خدا برده بشود. خب این از نظر معنا بود؛ اعرابش هم همین است که عرض کردم، از نظر ادبی همین است که عرض کردم. این احتمال اول.
احتمال دوم این است که کلمه «من» را قبل از «أن» تقدیر بگیریم: بگوییم ممن منع مساجد الله من أن يذكر فيها اسمه؛ منع کرده باشند مساجد خدا را از اینکه در آن مساجد اسم خدا برده بشود. که خود مسجد منع نمیشود، مسجد را از ذکر خدا منع میکنند، ممنوع میشود ذکرالله نه مسجد؛ مسجد را از ذکر خدا منع میکنند یعنی از ذکر خدا خالی میکنند.
این دیگر اشکال ندارد، اشکال ادبی ندارد، لذا توجیه هم نمیخواهد. «ويحتمل أن يكون من»[15] یعنی کلمه «من» «محذوفاً عن أن» یعنی کلمه «أن»؛ یعنی بر سر «أن» در ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[16] «من» بوده، «من» را برداشتیم، حذف کردیم، «لأن حذف الجار من أن قياسي»؛[17] اشکالی ندارد. این هم احتمال دوم.
احتمال سوم: ممکن است «مفعول له» قرار بدهید این ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[18] را؛ منتها اگر مفعول له قرار بدهید باید یک مصدری تقدیر بگیرید، یک «مضاف»ی تقدیر بگیرید، که آن مضاف با این «مدخول»ش مجموعاً بشود مفعول له؛ اینطور بگویید: «ويجوز أن يكون مفعولاً له بحذف المضاف، أي كراهة أن يذكر».[19]
منع میکنند مساجد خدا را زیرا نمیپسندند که ذکر اسم خدا در آن مساجد بشود: مردم را راه نمیدهند در مسجد، مبادا آنها در مسجد ذکر خدا بکنند؛ چون این مانعین کراهت دارند از ذکر خدا در مسجد، لذا منع میکنند مسجد را یعنی منع میکنند از ورود در مسجد. اینجا هم باز احتیاج داریم که تقدیر بگیریم مضافی را، که واردین را منع میکنند، نه خود مسجد را منع میکنند: واردین در مسجد را منع میکنند، زیرا کراهت دارند که ذکر در مسجد گفته بشود. «كذا في الكشاف ومجمع البيان».
بررسی و تحلیل احتمال سوم در اعراب «أن يذكر فيها اسمه»
این توجیه سوم را توجه کنید دربارهاش میخواهم بحث کنم. توجیه اول و دوم را فقط ذکر کردیم، دیگر بحثی در موردش نداشتیم؛ اما این توجیه سوم یا احتمال سوم را میخواهم دربارهاش بحث کنم.
اشکالی بر این توجیه سوم و احتمال سوم وارد میشود، آن این است که خداوند میخواهد اصل منع را حرام کند و ما را از منع کردن پرهیز بدهد؛ نه منع با کراهت از ذکر خدا! اصل منع از مساجد اشکال دارد، نه منع از ذکر خدا؛ در حالی که اگر شما «كراهة أن يذكر» را «مفعول له» بگیرید، معنایش این میشود که ظالم است کسی که منع کند از ورود در مساجد به این جهت که کراهت دارد ذکر خدا را؛ یعنی به صورت خاص منع حرام میشود، در حالی که منع از مساجد مطلقاً حرام است.
پس این توجیهی که شما کردید آیه را منحرف میکند؛ آیه میخواهد مطلب را به صورت عام تبیین کند، شما با این توجیهی که میکنید مطلب به صورت خاص تبیین میشود، نه به صورت عام؛ و این خلاف آن چیزی است که آیه دارد بیان میکند.
ایشان جواب میدهد. میگوید که کلمه ﴿أَظْلَمُ﴾[20] را توجه کنید: نگفته کسی که منع مساجد میکند به خاطر کراهت ظالم است؛ گفته ﴿أَظْلَمُ﴾ است! مفهومش نشان میدهد آن که منع میکند و نه به خاطر کراهت، بلکه حالا به یک جهتی، آن هم ظالم است؛ پس همه را دارد منصرف میکند از این منع، به همه میگوید پرهیز کنید از منع.
منتها به آن کسی که کراهت دارد که اسم خدا در مسجد برده بشود و به این جهت منع میکند، به او میگوید تو ظالمتری! به کسی که منع میکند ولی کراهت از ذکر خدا ندارد، به او میگوید تو هم ظالمی. پس همه را دارد پرهیز میدهد از منع کردن؛ منتها به بعضی میگوید تو اگر پرهیز نکنی ظالمی، به بعضی میگوید تو ظالمتری.
خب این که اشکال ندارد که! آیه اگر ما کراهت را تقدیر بگیریم، مفاد آیه را مخالفت نکردیم؛ بلکه اجازه دادیم که آیه مطلق منع را حرام کند، منتها اگر منع با کراهت چنینی همراه باشد، ظلمش و خطایش بیشتر است. پس اگر معنای سوم و احتمال سوم را بگوییم خلاف آیه رفتار نکردیم.
بعد از اینکه این توجیه را برای آیه میآورند، توجیه دیگران را نفی میکنند؛ میگویند احتیاج به آن توجیه دیگر نداریم: با این توجیه ما، آیه در صورتی که احتمال سوم را داشته باشد درست معنا میشود؛ احتیاج به اینکه توجیه دیگر را که بعضیها گفتند قبول کنیم نداریم. که حالا توجیه دیگر را انشاءالله عرض خواهم کرد.
«ولا يرد عليه»[21] ضمیر «عليه» را توجه کنید: برمیگردانیم به همین احتمال اخیر: «ويجوز أن يكون مفعولاً له بحذف المضاف»، به این برمیگردانیم؛ یعنی ایراد نمیشود بر این جوازی که ما گفتیم، بر این «يكون»ی که ما گفتیم ایراد نمیشود.
اینطور ایراد نمیشود که «أنه» یعنی این احتمال یا این تقدیر مضاف افاده میکند که منع معلل است و مقید است، نه مطلق است؛ منع معلل و مقید را برای ما بیان میکند، نه منع مطلق را، در حالی که منع مطلق مراد است؛ یعنی مطلق منع از مساجد حرام است، نه منعی که به خاطر کراهت باشد و معلل به کراهت باشد؛ تنها آن منع حرام نیست، هر جور منعی حرام است.
«فيعلم» یعنی اگر شما کراهت را تقدیر بگیرید و منع را منع خاص کنید، «فيعلم» آن جواز فیالجمله، از آن به دست میآید که فیالجمله منع جایز است، ولی اگر این منع جایز به خاطر کراهت ذکر خدا بود، جایز نیست؛ که فیالجمله منع را اجازه میدهیم، ولی در بعضی مصادیق منع را حرام میدانیم، در حالی که آیه این را نمیخواهد بگوید، آیه مطلقاً منع را حرام میداند.
«لأن نهاية ما يفهم منه» این« لأن نهاية ما يفهم منه» را دلیل برای «لا يرد» بگیرید؛ مرحوم محقق دارد این ایراد را برطرف میکند، دلیل برای «يرد» و «يعلم» نگیرید! نمیخواهد تبیین اشکال کند، اشکال تمام شد، میخواهد جوابش را بدهد: «لأن نهاية ما يفهم منه» نهایت آنچه که از این توجیه سوم یا از آیه با این توجیه سوم فهمیده میشود این است که کسی که منع کند ورود در مساجد را «لا لذلك»، یعنی لا لكراهة أن يذكر، «لا يكون أظلم»، این أظلم نیست؛ نه اینکه مجرم نیست، نه اینکه ظالم نیست؛ أظلم نیست، ولو ظالم هم هست. «بل يوجد من هو أظلم» یافت میشود کسی که أظلم از او باشد و آن کسی است که منع کند لكراهة أن يذكر.
بعد مرحوم محقق میفرماید: این نهایت چیزی است که از آیه با توجیه سوم به دست میآید، «وهو كذلك»؛ یعنی همینطور است، یعنی درست است، «وهو كذلك» یعنی درست است! آنچهای که از آیه استفاده میشود همین است و باید هم همین باشد؛ زیرا که کسانی که مانع از مساجد میشوند دو گروهاند: کسانی که از مسجد و خدا بدشان میآید، یا کسانی که روی حس دیگری، جهت دیگری میخواهند منع از مساجد کنند. خب هر دوتایشان دارند کار اشتباهی میکنند، کار خطایی میکنند؛ ولی آنی که به خاطر تنفر از خدا دارد این کار را میکند، مسلم است که ظالمتر است و خطاکارتر.
بینیازی از توجیه مبالغه و نقد آن
بعد میفرماید: «فلا يحتاج». «فلا يحتاج» توجیه دیگران را رد میکند؛ میگوید احتیاج نیست که بگوییم آیه دلالت بر «مبالغه» میکند، و چون دلالت بر مبالغه میکند ما داریم کسی را فرض میکنیم که هم منع کند، هم کراهت داشته باشد مبالغه را اینجا میآوریم و ادعا میکنیم که در جایی که فقط منع باشد، کراهت نباشد، مبالغه ضعیفتر است.
آیه را داریم حمل میکنیم بر آن مبالغه قوی: چون آیه در صدد مبالغه است، خب ما باید مبالغه را در آن کامل کنیم، کامل کردن مبالغه به این است که آن کراهت را هم ضمیمه کنیم؛ اگر کراهت نباشد مبالغه هست، ولی مبالغه قوی نیست، مبالغه ضعیفی است، آیه را ما باید حمل کنیم بر مبالغه قوی نه بر مبالغه ضعیف.
«فلا يحتاج إلى أنها للمبالغة» ضمیر «أنها» را به آیه برمیگردانیم. حالا اگر کسی به صیغه ﴿أَظْلَمُ﴾[22] هم برگرداند اشکالی ندارد؛ اگرچه صیغه در عبارت نیامده است، ولی خب از مفاد عبارت درمیآید؛ به خود أظلم برگردانیم، به اعتبار کلمه، به اعتبار صیغه، باز اشکالی ندارد، ضمیر «أنها» مؤنث است؛ اما بهتر از همه این است که به آیه برگردانیم: «أنها» یعنی آیه. «فلا يحتاج إلى أنها للمبالغة»،[23] تا نتیجه شود دقت کنید چطور عبارت را معنا میکنم تا نتیجه شود که مبالغه در فرضی که منع للكراهة نباشد أقل است از منع للكراهة.
عبارت را اینطور باید معنا کرد؛ یعنی در آن باید تقدیر گرفت: اگر شما آیه را برای مبالغه بگیرید، نتیجه این میشود که مبالغهای که در فرض نبود منع للكراهة داریم أقل است از منع للكراهة (کراهت یعنی كراهة أن يذكر فيها اسمه).
اگر برای مبالغه آیه را قرار بدهید، آن مبالغه کمتر از این مبالغه میشود؛ آنوقت شما میگویید ما این کراهت را تقدیر میگیریم تا آیه را بر آن اوج مبالغه حمل کرده باشیم، بر مبالغه نهایی حمل کرده باشیم. ایشان میفرماید احتیاجی به این نداریم. خب، بحث در احتمال سوم تمام شد.
بررسی احتمال چهارم (بدل اشتمال) و دو تقدیر در آیه
احتمال اول این بود که ﴿أَنْ يُذْكَرَ﴾[24] «مفعول دوم» منع باشد. احتمال دوم این بود که «منصوب به نزع خافض» باشد. احتمال سوم این بود که «مفعول له» باشد به تقدیر مضاف.
حالا احتمال چهارم: «وزاد»[25] بر آن سه احتمال قبل «في مجمع البيان احتمال كون المذكور»[26] «مذكور» یعنی همین «﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[27] بدلاً من المساجد»؛[28] این «بدل» از مساجد بگیرید. اما بدل باید «بدل اشتمال» باشد.
در بدل اشتمال ظرف بودن مهم نیست؛ یعنی شرط نمیشود ظرف باشد: علاقه بدل اشتمال ظرف و مظروفی نیست. ولی ظرف و مظروفی را هم میتوانیم در بدل اشتمال داخل کنیم، آن هم با تسامح: مثلاً لباس مشتمل بر بدن نماز است؛ ظرف بدن نماز حساب نمیشود، ولی کَالظرف به حساب میآید تسامحاً.
ما از این تسامحها ممکن است یک قانون کلی استخراج کنیم و بگوییم هر جا که ظرف و مظروفی تحقق پیدا میکند، ولو ظرف و مظروف تسامحی آنجا جای بدل اشتمال هست؛ ممکن است یک همچین قانونی ذکر کنیم.
اگر این قانون ذکر بشود، مسجد ظرف ذکر خداست، ذکر خدا مظروف است؛ آنوقت اینجا علاقه بدل اشتمال که ظرف و مظروفی است محقق میشود، ما میتوانیم حکم کنیم به اینکه در اینجا در آیه بدل اشتمال تحقق پیدا کرده است: مساجد «مبدلمنه» به منزله ظرف، ﴿أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾[29] بدل به منزله مظروف.
پس توجه میکنید اگر بخواهیم در اینجا بدل اشتمال درست کنیم، در آن علاقه بدل اشتمال باید تصرف کنیم؛ یعنی علاقه را طوری قرار بدهیم که ظرف و مظروف درست بشود: آنوقت مسجد هم ظرف میشود، ذکر خدا مظروف میشود، مورد آماده میشود برای اینکه بدل اشتمال باشد.
اما اگر تصرف نکنیم، بدل اشتمال اینجا را شامل نمیشود، چون اینجا ظرف و مظروف است؛ یعنی مسجد ظرف است، ذکر مظروف است. اگر ما علاقه بدل اشتمال را تفسیر کردیم به ظرف و مظروفی، اینجا بدل اشتمال میتواند باشد؛ اما اگر تفسیر نکردیم، اینجا بدل اشتمال نمیتواند باشد. لذا ایشان تصرف میکند.
«وزاد في مجمع البيان احتمال كون المذكور بدلاً من المساجد،»[30] آن هم بدل اشتمال، به نحو بدل اشتمال. «كأنه يقول»[31] قانون را توضیح نمیدهد، معنا میکند آیه را؛ طوری معنا میکند که با بدل اشتمال سازگار باشد؛ بعداً آنوقت قاعده را میگوید «كأنه يقول» گویا خدا اینطور میفرماید: «ليس أحد أظلم ممن منع أن يذكر في مساجد الله اسمه».
ببینید ظرف و مظروف درست میکند! وقتی میخواهد آیه را طوری معنا کند که بدل اشتمال درست بشود، ظرف و مظروف معنا میکند: میگوید کسی که منع میکند که در مساجد اسم خدا برده بشود! وقتی میگوید «در مساجد» یعنی مساجد ظرف، ذکر خدا مظروف. اینچنین کسی أظلم است، أحدی أظلم از او نیست.
خب بعد میفرماید: «لعل علاقة الاشتمال مثل اشتمال الظرف على المظروف». این «علاقة الاشتمال» اسم لعل است، «مثل اشتمال الظرف على المظروف» خبر لعل است. اینجا دارد تصرف میکند در علاقه بدل اشتمال تا علاقه بدل اشتمال را تعمیم بدهد؛ وقتی تعمیم داد شامل آیه هم میشود، یعنی آیه یکی از مصادیقش میشود: شاید علاقه اشتمال مثل اشتمال ظرف بر مظروف باشد؛ بنابراین میتوان گفت که چنین علاقهای در این آیه هم هست و نتیجتاً میتوانیم در این آیه بدل اشتمال را قائل بشویم.
آنوقت «والتقدير» تقدیر میگیرد در آیه؛ دو تا تقدیر میگیرد. حالا عرض میکنم: جهت اینکه دو تا تقدیر را میگیرد معلوم است. «والتقدير: ومن أظلم ممن منع الناس من مساجد الله كراهية أن يذكر، أو من ذكر الله». این یک تقدیر: چه کسی أظلم است از آن کس که منع میکند مردم را از مساجد خدا كراهية أن يذكر. «أو من ذكر الله»؛ «أو من ذكر الله» عطف به «من مساجد الله»؛ یعنی «من أظلم ممن منع الناس من ذكر الله».
چرا این دو تا تقدیر را میگیرد؟ چون قانون داریم که مبدلمنه در حکم سقوط است؛ یعنی میتوانید مبدلمنه را با بدل ذکر کنید، میتوانید مبدلمنه را حذف کنید بدل تنها را ذکر کنید. ایشان در تقدیر اولی که گرفته است، مبدلمنه و بدل هر دو را ذکر کرده است: مساجد الله كراهية أن يذكر. در تقدیر دومی که گرفته است، مبدلمنه را که مساجد است حذف کرده است، فقط بدل را که «أو من ذكر الله» ذکر کرده است. این توجیهی است که در اینجا عرض کردیم.
بنابراین توجیهی که عرض شد، «والتقدير» مربوط بود به احتمال چهارم؛ یعنی بنابر احتمال چهارم تقدیر آیه یکی از این دو تاست. میتوانید یک جور دیگر هم عبارت را معنا کنید: که «والتقدير» مربوط باشد به احتمال چهارم و سوم؛ آنوقت اولین تقدیری که میگیرد مربوط به احتمال سوم است که «كراهية أن يذكر» میشود مفعول له؛ تقدیر دومی که میگیرد مربوط به احتمال چهارم است که «من ذكر الله» را که بدل است ذکر کرده، مبدلمنه را انداخته است.
اینطور هم میتوانید عبارت را معنا کنید. ولی خب این یک خرده مؤونه میخواهد چون بعد از اینکه احتمال سوم تمام شد، احتمال چهارم ذکر شد، حالا یک مطلبی گفته بشود که به هر دو مربوط است! اشکال ندارد یک مطلبی گفته بشود که به هر دو مربوط است، ولی چرا از این چهار تا توجیه فقط چهارم و سوم را انتخاب کردی و بدون اینکه خبر بدهی؟ بدون اینکه خبر بدهی! چون نگفت تقدیر احتمال سوم و چهارم این است، بلکه تقدیر گرفت.
البته این اشکال نمیشود، چون وقتی تقدیر میگیرد ما خودمان میفهمیم که مربوط به سوم و چهارم است: نحوه تقدیر نشان میدهد که مربوط به سوم و چهارم است؛ بنابراین اشکال نیست.
ولی خب عرض میکنم تصریح چون نبوده است، بهتر است که ما بر تقدیر را مربوط به احتمال چهارم بگیریم، اگر احتمال سوم را هم بگیریم اشکال ندارد، احتمال دوم هم میتوانیم چون احتمال دوم «من» محذوف بود؛ بله، «من ذكر الله» هم در اینجا به تأویل مصدر برده، «من» را آورده، احتمال اول تقدیر ندارد. بعید نیست که این «والتقدير» را مربوط کنید به هر سه، یا به هر دو، یا به آن چهارم.
اصلاح احتمال اول و پاسخ به اشکال لزوم تکرار در تقدیر
اولی نه، اولی تقدیر گرفته نمیشود که اصلاً احتیاجی به تقدیر نداشت؛ «مفعول اول» داشت، «مفعول دوم» داشت، تمام بود. منتها در اولی اشکالی داریم که ناچاریم به خاطر رفع آن اشکال تقدیر بگیریم؛ که تقدیر اولی را نگفت، حالا میخواهد بگوید؛ تقدیرهای قبلی را قبلاً گفت.
خب، تقدیری که ما در اولی میخواهیم بگیریم این است: توجیه اول و احتمال اول اینطور بود که میگفت منع کند مساجد را که ذکر خدا در آنها بشود. این تعلق منع است به عین مسجد. منع به مسجد تعلق نمیگیرد؛ به ذکر در مسجد تعلق میگیرد، به ورود ناس تعلق میگیرد: مثلاً منع کند مردم را از ورود، منع کند مردم را از ذکر گفتن؛ ولی منع کند مساجد را معنا ندارد.
پس ناچار باید در احتمال اول تقدیر بگیریم، مضافی تقدیر بگیریم: بگوییم منع مترددي مساجد الله؛ مترددین یعنی رفتوآمدکنندگان در مساجد را منع کند، نه خود مساجد را منع کند.
«وفي جعل مساجد ممنوعاً» اینکه مساجد را متعلق منع قرار بدهیم و منع را مستقیم بر خود مساجد وارد کنیم، چنانچه در احتمال اول آمده «مسامحة» است. «فيحتمل» در احتمال اول، در سه تا احتمال دیگر نه، در احتمال اول احتمال دارد که قائل بشویم به حذف «مضاف»، و بگوییم «مضافالیه» اقامه شده مقام مضاف؛ «فكأن الأصل» اینطور بوده است: «ممن منع مترددي مساجد الله»؛ مترددی که مضاف بوده حذف شده، مساجد الله که مضافالیه بوده جانشینش شده است، «أقيم مقامه». اینطور ممکن است بگوییم؛ آنوقت در این صورت دیگر عبارت روان معنا میشود و اشکالی ندارد.
بعضیها اشکال کردند در آیه و گفتند که منع دو مفعولی است، و نمیشود این مساجد را مفعول اول قرار داد، چون منع به مساجد تعلق نمیگیرد، پس باید تقدیر گرفت؛ تقدیر هم چیزی ممکن نیست جز ذکر! تا اینجا را درست گفته بود؛ ولی الان میگوید چیزی ممکن نیست تقدیر گرفته بشود جز ذکر، - اینجا را اشتباه دارد میکند - پس ما باید ذکر را تقدیر بگیریم؛ و اگر ذکر را تقدیر بگیریم، آیه مشتمل بر تکرار میشود! اینطور میشود: ﴿وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ﴾[32] ذکر الله فی المساجد و أن یذکر فیها اسمه؛ خب میبینید که روان درنمیآید: باید ذکر را تقدیر بگیریم، ذکر هم تقدیر بگیریم تکرار میشود!
ایشان جواب میدهد. میگوید که اولاً دیدیم تقدیر دیگر توانستیم بگیریم: «مترددي مساجد الله»[33] تقدیر گرفتیم! ثانیاً ذکر «ممنوع» نیست که شما میخواهید تقدیرش بگیرید: شما میخواهید چیزی را تقدیر بگیرید که منع برش وارد شده است، یعنی ممنوع است؛ در حالی که ذکر ممنوع نیست، «ممنوع منه» است! شما باید «ممنوع» را تقدیر بگیرید، نه «ممنوع منه» را.
متواردین در مسجد ممنوعاند، ذکر ممنوع منه است، یعنی متواردین را منع کرده از اینکه ذکر بگویند! ببینید تعبیر را: آن ناس را که میخواهند در مسجد وارد بشوند منع کرده از اینکه ذکر بگویند؛ پس آن ناس میشوند «ممنوع»، ذکر گفتن که از آن منع شده میشود «ممنوع منه».
«فلا يرد ما قيل» که گفتند منع اقتضا میکند دو مفعول را و ممکن نیست تقدیر گرفته بشود جز ذکر، زیرا که ذکر ممنوع است پس باید تقدیر گرفته بشود؛ این حرف را زدند، ما دو تا ایراد داریم: ایراد اول همان ایرادی است که با فای «فلا يرد» بیان کردیم، یعنی گفتید «لا يمكن أن يقدر إلا الذكر»، این حصرتان را قبول نمیکنیم؛ گفتید فقط ذکر باید تقدیر گرفته بشود، دیدیم ما چیز دیگر تقدیر گرفتیم، درست هم درآمد: ما «متواردين» تقدیر گرفتیم درست است. این اشکال اول که حصرتان معقول نیست.
اشکال دوم اینکه گفتید «فإنه الممنوع»، ذکر ممنوع است؛ جواب ما این است که ذکر ممنوع نیست، ممنوع منه است: «على أن الذكر ممنوع منه والناس هم الممنوع»؛ مردم ممنوعاند، ناس ممنوعاند، و ذکر ممنوع نیست، ممنوع منه است. پس در این کلامتان دو تا اشتباه است: یکی اینکه حصر کردید «مقدر» را به ذکر، دوم اینکه مقدر را، یعنی ذکر را ممنوع گرفتید؛ هم حصرتان باطل است ما برای تقدیر راه دیگر داریم، هم اینکه ذکر را ممنوع اعلام کردید باطل است، ذکر ممنوع منه است نه ممنوع.
خب، توجیهاتی که ما برای ادبیات این آیه داشتیم تمام شد: لغت آیه را معنا کردیم، ادبیاتش را هم گفتیم؛ حالا وارد مقصود از بحث میشویم که بحثهای فقهی و تفسیری است که انشاءالله در جلسه آینده تکمیل میکنیم.