90/09/11
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر آیه 80 سوره نحل و ارتباط آن با لباس نمازگزار/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /تفسیر آیه 80 سوره نحل و ارتباط آن با لباس نمازگزار
تفسیر آیه هشتاد سوره نحل و ارتباط آن با لباس نمازگزار
صفحه ۱۱۷، سطر هشتم. «ثُمَّ عَدَّ نِعَماً أُخَرَ بِقَوْلِهِ: ﴿وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ﴾[1] أَيْ جَعَلَ مِنَ الْبُيُوتِ الْمَأْخُوذَةِ مِنَ الْحَجَرِ وَالْمَدَرِ وَغَيْرِهِمَا ﴿سَكَناً﴾.»[2]
بحث سر آیه پنجم و هشتادم سوره نحل داشتیم که مرحوم محقق با «الرابعه» و «الخامسه» ذکرشان کرده بود. آیه پنجم را که ﴿وَ الْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَ مَنَافِعُ وَ مِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾[3] بود، گفتیم. حالا به آن آیه ۸۰ رسیدیم: ﴿وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ9ه مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً﴾.[4]
این آیات هم بالاخره به نحوی، این دو آیه مرتبطاند با لباس؛ و لباس جزو «شرایط نماز» و «مقدمات نماز» است، پس این آیهها به نحوی مرتبط به «مقدمات نماز» میشوند. خیلی ما در این زمینه بحث نمیکنیم. خود آیه را توضیح میدهیم، معلوم میشود که در این آیات اجازه داده شده که ما از لباسی که بهوسیله پوست حیوانات یا کرک، مو و پشمشان تهیه میکنیم، اجازه داده شده که از چنین لباسهایی در نماز استفاده کنیم.
ابتدا میفرماید که خدا برای شما سکن قرار داد؛ یعنی به شما اجازه داد که خانه بسازید از سنگ، گل و در آن خانهها سکنا بگیرید تا نفستان آرام بشود. سکن را ایشان سکونت نفس گرفته. خب، واضح هم هست کسی که خانه داشته باشد و در خانهای زندگی بکند که سرما و گرما بر او هجوم نکند یا مشکلات دیگر پیش نیاید، آرامش دل پیدا میکند. لذا ایشان سکن را به معنای سکونت قلب میگیرد؛ سکونت قلبی که از ناحیه داشتن منزل درست میشود.
بعد ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتاً﴾؛ یعنی از پوست چهارپایان «حلالگوشت»، شما بیت میسازید. مراد آن خیمههاست، قبههاست که در حال سفر یا در حال حضر ما از پوست حیوانات درست میکنیم و در آنها بهعنوان اینکه اتاقی هستند ساکن میشویم. حالت بیت دارد. حالا کپر که با گیاه است، این با پوست حیوانات است. حالا ممکن هم هست کپری باشد که با پوست حیوانات باشد. با موی حیوانات خیمه میسازند و در خیمه سکونت میکنند.
بعد خدا میفرماید که اینها خیلی خفیف هم هست، سبک است، قابل حملونقل است، مثل خانههایی که با سنگ و گل میسازید نیست. خانهای است که با پوست حیوانات یا با مو، کرک و اینها ساختید، قابل حملونقل است؛ هم برای وقت مسافرتتان خوب است، هم برای سکونتتان خوب است، اتاق گرمی هم بالاخره هست.
البته خود آیه بعداً اشاره میکند به اینکه از اصوافشان اثاث میگیرید، اثاث میگیرید. اینجا دیگر تعبیر به بیوت ندارد. اثاث را خود مفسرین حمل کردهاند بر فرش و کساء، که کساء را اگر یک خرده تعمیمش بدهیم شامل لباس هم میشود. پس آیه مرتبط به بحث «صلات» هست و وقتی مربوط به لباس شد، میتواند مربوط به نماز باشد. پس آیه مربوط به نماز هست، جزو «آیات الاحکام» به حساب میآید.
شرح عبارت کتاب درباره معنای سکن و جلود الانعام
صفحه ۱۱۷، سطر هشتم. «ثُمَّ عَدَّ نِعَماً أُخَرَ»؛[5] بعد از اینکه در آیه پنج، نعمت خلق الانعام للانسان را بیان فرمود، شروع کرد به شمردن نعم دیگر، «بِقَوْلِهِ»، به قولش که فرمود: ﴿وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً﴾.[6]
﴿بُيُوتِكُمْ﴾ را معنا میکند. کدام بیوت؟ چون بعداً هم یک بیوت دیگر ذکر میشود که از پوست حیوانات ساخته شده. این بیوت غیر از آن بیوت است، لذا مرحوم محقق تفسیر میکند: بیوتی که از سنگ و گل ساختید، نه بیوتی که از جلود حیوانات ساختید و بعداً مطرح میشود.
«أَيْ جَعَلَ مِنَ الْبُيُوتِ الْمَأْخُوذَةِ مِنَ الْحَجَرِ»،[7] سنگ، «وَالْمَدَرِ»، کلوخ، «وَغَيْرِهِمَا». از این بیوت خدا برای شما سکنی قرار داد. بعداً هم گفته میشود که بیوتی هم از جلود انعام میسازید، آن هم یک نوع بیت است، ولی الان آن بیت مطرح نیست.
سکن قرار داد یعنی چه؟ یعنی «مَا تَسْكُنُ النَّفْسُ إِلَيْهِ وَتَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ»؛ چیزی قرار داد که نفس با داشتن او آرام میگیرد، اطمینان پیدا میکند. که آن چیزی که نفس به او اطمینان پیدا میکند و باعث آرامش نفس است، عبارت است از مسکن و موضعی که «تَسْكُنُونَ فِيهِ».[8] ﴿سَكَناً﴾[9] یعنی موضعی که «تَسْكُنُونَ فِيهِ».[10] منتها حالا ایشان ریشه سکونت را هم گفت که ریشه سکونت به معنای آرامش است.
این یک بیت بود که از سنگ و گل ساخته میشد و شما در او سکونت پیدا میکردید؛ این دیگر قابل حملونقل نبود. اما یک بیت دیگر هم خدا برای شما قرار داد که آن قابل حملونقل است، خفیف است، یعنی سبک است، قابل حملونقل است: ﴿وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتاً﴾.[11] جلود انعام را معنا میکند: «يَعْنِي الْأُدْمَ».[12] ادم جمع ادیم است. ادیم یعنی پوست. از پوست حیوانات برای شما بیوت قرار داد که حالا بعداً توضیح میدهد ﴿تَسْتَخِفُّونَهَا﴾؛[13] یعنی خفیف میبینید، سبک میبینید، لذا حملونقلش میکنید؛ هم در وقت مسافرت از او استفاده میکنید، هم در وقت حضور در شهر استفاده میکنید.
پس منظور از جلود همان پوست است؛ ولی بعضیها گفتند که جلود «عام» است. شامل پوست میشود، خب صریحش همین است؛ اما شامل کرک، مو و پشم هم میشود؛ زیرا که کرک، مو و پشم روی پوست روییده میشود. به مناسبت اینکه روی پوست است، ممکن است شما جلود را تعمیم بدهید که آن کرک و پشم و مو را هم شامل بشود.
بعضی از مفسرین اینطور گفتند؛ در تفسیر سنیها هم هست، در تفسیر شیعهها هم هست. ایشان از قاضی بیضاوی نقل میکند، ولی در تفاسیر شیعه هم من دیدم که ایشان میگوید، که گفته جلود الانعام از اول «عام» میگیرد. جلود الانعام اعم از اینکه جلد باشد، پوست باشد، یا آنچه که ینبت بر پوست، آن هم جلود اطلاق شده. یعنی با پوست حیوانات بسازید یا با آن چیزهایی که روی پوست روییده، یعنی با کرک، پشم و مو بسازید، باز هم بالاخره ﴿بُيُوتاً﴾.
قَالَ الْقَاضِي: وَيَجُوزُ أَنْ يَتَنَاوَلَ؛[14] ضمیر یتناول به جلود الانعام برمیگردد. شامل است که این جلود الانعام شامل، جایز است که این جلود الانعام شامل شود الْمُتَّخَذَ، یعنی بیوتی را که متخذند مِنَ الْوَبَرِ، کرک، وَالْصُّوفِ، پشم، وَالْشَّعْرِ، مو.
فَإِنَّهَا، یعنی این سه تا، وبر و صوف و شعر، مِنْ حَيْثُ أَنَّهَا نَابِتَةٌ عَلَى جُلُودِهَا، چون روییدهاند بر جلود حیوانات و جلود انعام، يَصْدُقُ بر این وبر و صوف و شعر كَأَنَّهَا مَأْخُوذَةٌ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ. چون روی جلود انعام روییدهاند، صدق میکند که بگوییم اینها را از جلود انعام گرفتیم. پس به این ترتیب جلود را تعمیم میدهند که نه تنها شامل پوست شود، بلکه بر ما ینبت علی الجلد را هم شامل شود. فَتَأَمَّلْ فِيهِ.
دنباله آیه دارد: ﴿تَسْتَخِفُّونَهَا﴾؛[15] یعنی خفیف و سبک میشمرید آنها را لِلْحَمْلِ وَالنَّقْلِ. راحت حملونقل میکنید. این بیوت مثل آن بیوتی نیست که از حجر و مدر ساخته شده که قابل حملونقل نیست؛ این بیوتی است که از جلود انعام ساخته شده و قابل حملونقل است.
«قِبَاباً وَخِيَاماً»[16] قباب با کسر قاف، خیام هم با کسر خاء. قباباً و خیاماً «حال»اند از ضمیر بارز ﴿تَسْتَخِفُّونَهَا﴾.[17] ضمیر ﴿تَسْتَخِفُّونَهَا﴾ برمیگردد به آن جلود، به آن بیوت. این بیوت را در حالی که قباباً و خیاماً، خفیف میشمرید. قباب جمع قبه است. قبه بنایی را میگویند که سقفش مدور و مقعر باشد، گنبدمانند باشد. خیام هم که جمع خیمه است، روشن است. حالا قباب میسازید، یعنی قبهها میسازید که مدور باشد، یا خیمه میسازید که سقفش حالت هرم دارد.
«يَخِفُّ عَلَيْكُمْ»؛ حالا که «حال» برای ضمیر را آورد، خود ﴿تَسْتَخِفُّونَهَا﴾[18] را معنا میکند: «يَخِفُّ عَلَيْكُمْ حَمْلُهَا فِي أَسْفَارِكُمْ»؛[19] سبک است بر شما حمل این بیوت در سفرهایتان.
تفسیر یوم ظعنکم و یوم اقامتکم
﴿يَوْمَ ظَعْنِكُمْ﴾؛[20] ظعن یعنی کوچ کردن، یعنی ارتحال، یعنی انتقال از شهری به شهری، یعنی مسافرت. ﴿يَوْمَ ظَعْنِكُمْ﴾ «أي وقت ارتحالكم من مكان إلى آخر».[21] از مکانی به مکانی میخواهید بروید، این قباب را خفیف میشمرید و راحت منتقل میکنید.
﴿وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ﴾؛[22] یعنی وقتی که «تنزلون موضعاً تقيمون فيه».[23] وقتی مسافرت دارید میروید، میروید یک جایی، بعد پیاده میشوید، میخواهید مثلاً ده روز یا چند روز بمانید، اقامت کنید؛ این در وقت اقامت هم به دردتان میخورد: میتوانید خیمه بزنید و از این خیمه استفاده کنید. «لا يثقل عليكم في الحالين» یعنی این بیوت بر شما ثقیل نیست در هر دو حال: چه در حالی که در حال کوچ کردن و مسافرتید، چه وقتی که اقامت میکنید در یک موضعی.
بررسی عبارت «ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثاً ومتاعاً إلى حين»
خب. ﴿وَمِنْ أَصْوَافِهَا﴾؛[24] یعنی ﴿وَ جَعَلَ لَكُمْ ..... مِنْ أَصْوَافِهَا وَ أَوْبَارِهَا وَ أَشْعَارِهَا أَثَاثًا﴾ برای شما از این چیزهایی که روی پوستشان میروید، اثاث و متاع قرار داد، کالا قرار داد. حالا اثاث را تفسیر کردند به «فراش و اکسیه»، فُرش و اکسیه: فرشها که زیر پایتان میاندازید، یا رختخواب که در آن میخوابید، اینها را فرش میگویند که زیر میافتد؛ و اکسیه که روی بدن میافتد. اکسیه جمع کساء است. خب، کساء را یک خرده تعمیم میدهیم، شامل لباس هم میشود.
﴿وَمِنْ أَصْوَافِهَا﴾ یعنی ﴿وَ جَعَلَ..... مِنْ أَصْوَافِهَا﴾ اصواف مال ضأن است، یعنی مال میش است، مال گوسفند است؛ بعد مویی که روی بدن گوسفند میروید به آن میگویند صوف. و أوبارها؛ أوبار کرک است، «و هي للإبل»،[25] مال شتر است. و أشعارها؛ موی مال معز است، یعنی بز است. از این سه تا شما اثاث میسازید، یعنی مال میسازید.
مال چیست؟ «قيل: أنواعاً من متاع البيت»؛ کالاهای خانه، وسایل و ابزاری که در خانه مصرف میشود، که عبارتاند «من الفرش والأكسية»؛ فرشها و کساءها. کساءها یعنی عباها یا پردهها، و حتی پارچههایی که میتوانید از آنها لباس بدوزید و تن کنید.
﴿وَمَتَاعاً﴾؛[26] ﴿أَثَاثاً وَمَتَاعاً﴾. متاع را «عطف تفسیر» میگیریم. متاع یعنی چیزی که «تمتعون به» یا تمتّعون به؛ أي «سلعة تنتفعون بها»؛[27] سلعه یعنی کالا، کالایی که از آن استفاده میکنید. «و تتخذونها إلى حین»؛ یعنی این متاع و اثاث و اینها را که از این موها و کرکها ساختید، «تتخذونها إلى حین»: تا یک زمانی در اختیار دارید و ازشان استفاده میکنید. یا تتخذون حتی آن بیوت را هم؛ بیوت و اثاث و متاع و همه را تتخذونها إلى حین.
اقوال مفسران در معنای «إلى حین»
﴿إِلَى حِينٍ﴾[28] یعنی چه؟ سه تا قول در مسئله هست: ﴿إِلَى حِينٍ﴾ یعنی إلى يوم القيامة، این یک قول. ﴿إِلَى حِينٍ﴾ یعنی إلى يوم الموت؛ وقتی این قول دوم دو تا شعبه پیدا میکند: موت خودتان یا موت آن انعامتان؛ چون هر کدام بمیرند، استفاده قطع میشود دیگر: چه شخص استفادهکننده بمیرد، چه آن حیوانی که از پوستش استفاده میکنند بمیرد، بالاخره استفاده قطع میشود.
پس گفتند إلى يوم الموت، آنوقت يوم الموت را دو جور تعیین کردند؛ این دو تا قول. قول سوم: إلى حين الفناء... إلى حين البلى والفناء؛ وقتی که کهنه میشود یا فانی میشود، پاره و پوره میشود و باید بیندازیدش... بیندازندش دور. پس استفاده میکنید از این بیوت و اثاث و متاع تا قیامت، یا استفاده میکنید تا وقتی بمیرید، یا استفاده میکنید تا وقتی این لباسها کهنه بشوند.
ایشان میفرماید آن اولی خیلی بعید است؛ که استفاده میکنید تا قیامتش دیگر خیلی بعید است. مگر اینکه مراد، مگر اینکه مراد این باشد: نه از این لباسی که درست کردید؛ از نوع این حیوانات! بالاخره این گوسفند تا قیامت شاید ادامه پیدا کند، نسلش منقرض نشود؛ وقتی شما از پوشاکی که از پشمش درست میکنید استفاده میکنید یا شتر هم همینطور، تا روز قیامت.
اینطور اگر گفته بشود باز احتمالش هست؛ اگرچه این هم ممکن است از بین برود: بالاخره خداوند گوسفند را منقرض کند، شتر را منقرض کند، یک حیوان دیگر بیاید جایش؛ چنانچه خیلی حیوانات منقرض شدند، جایشان حیوانات دیگر آمده است. احتمال هم دارد که این حیوانات بمانند تا روز قیامت.
ولی اینکه این لباسی که ما درست کردیم تا قیامت بماند خیلی بعید است؛ مگر اینکه بگذارندش در صندوق و از آن هیچ استفاده نکنند. این هم تازه احتیاج به حفظ دارد؛ احتمال دارد در طول زمان باز بپوسد و از بین برود. علیایحال، اینکه تا قیامت بخواهد لباسی باقی بماند بعید است. قول اول را خیلی قبول نمیکنیم، ولی قول دوم و سوم بد نیست.
پرسش: قول دوم مقصود آن موت انعام [نامفهوم] حالا چهکار به انعام به لحاظ اشعار و اصواف و أوبار...
پاسخ: شما از این انعام که در اختیارتان است استفاده میکنید، از جلودشان، از مو و پوستشان، تا وقتی بمیرند؛ وقتی مردند دیگر استفاده نمیکنید.
پرسش: حالا ما... استفاده نمیکنیم، ولی مویش مانده، از أوبارش استفاده نمیکنیم؟ ما در بحث آیه را داریم میگوییم؛ آیه دارد میگوید از أوبارش، از اشعارش؛ خب من از این أوبارش الان هم استفاده میکنم، خودش مرده است.
پاسخ: بله، از آن لباسی که درست کردیم، بعد از مرگ حیوان هم استفاده میکنیم؛ ولی وقتی حیوان مرد، دیگر استفاده مجدد نمیکنیم. از آن لباسهایی که قبلاً درست کردیم، بله استفاده میکنیم؛ ولی وقتی حیوان بمیرد، دیگر استفاده مجدد، استفاده بعد از این، دیگر نمیشود.
پرسش: عرض میشود منظورم این است که وقتی آیه روی خود أوبار آمده، روی اشعار آمده، حالا با موت آن، خب خلاصه یک بار هم...
پاسخ: یک بار استفاده شد دیگر! بله، إلى حين الموت... نه یعنی همینطور مستمراً دارید استفاده میکنید إلى حين الموت. حین الموت که شد دیگر استفاده قطع میشود: استفاده از آن لباسهای قبلی میشود، ولی دیگر استفاده مجدد نمیشود.
ظاهراً از آیه بشود اینطور استفاده کرد، مشکلی ندارد؛ که بگویید إلى حين موت حیوان، استفاده ما مستمر است تا موت حیوان؛ موت حیوان که اتفاق افتاد دیگر استفاده قطع میشود و استفاده آن قبلیها که به جای خودش باقی است تا وقتی کهنه بشوند. ولی دیگر از این به بعد استفاده جدیدی نمیتوانید از این حیوان ببرید، چون پوست، صوف و شَعَر و اینهایش از بین رفته است.
﴿إِلَى حِينٍ﴾؛ یعنی «إلى يوم القيامة»[29] این از حسن بصری نقل شده است. «وقيل: إلى وقت الموت»؛ این هم قول دوم است. آنوقت این قول دوم را دو احتمال دربارهاش میدهیم: «يحتمل أن يراد به» - یعنی به این موت -«موت المالك أو موت الأنعام». این هم دو قول بود، تمام شد. حالا قول سوم: «وقيل: إلى وقت البلى والفناء». بلی یعنی کهنگی، فناء یعنی از بین رفتن. تا وقتی که این بیوتی که شما ساختید یا متاع و اثاثی که درست کردید کهنه و فرسوده بشود از آن استفاده میکنید. وقتی کهنه و پاره شد دیگر میاندازیدش دور.
نکته اخلاقی عبارت «إلى حین»
خب، «وفيه إشارة» چرا فرمود ﴿إِلَى حِينٍ﴾؟[30] خب معلوم است دیگر، ما تا یک زمانی استفاده میکنیم، بعد اینکه کهنه شد دورش میاندازیم؛ چرا فرمود ﴿إِلَى حِينٍ﴾؟ ایشان میفرماید که این ﴿إِلَى حِينٍ﴾ یک نوع نصیحت است، یک نوع هشدار است. به ما میفهماند که توجه داشته باش این متاع، این جلود، این بیوت و امثال اینها، اینها دائمی نیست؛ دل نبند به دنیا و آنچه در دنیاست.
اینها کهنه میشوند؛ وقتی کهنه شدند باید بیندازیشان دور. پس از اول اینها را به عنوان اینکه دور افتادنی هستند نگاه کن، دلت را وابسته به اینها قرار نده. این یک استفاده اخلاقی دارد این کلامی که خدا ذکر کرده است. ولو اینکه معلوم است بالاخره استفاده ما استفاده محدود إلى حین است؛ معلوم است دیگر، احتیاجی به ذکر نبوده است.
ولی خداوند ذکر کرده تا یک هشداری باشد برای ما، تذکری باشد که بدانید این إلى حین است، بقیه هم إلى حیناند: همهچیز استفادههایشان موقت است؛ بنابراین دنیا تمام میشود، از دنیای شما تمام میشود به زودی؛ دل به این دنیایتان نبندید. بعد دنیای بعد هم که مال شما نیست، مال نسل بعدی است.
«وفيه»[31] - در این کلمه ﴿إِلَى حِينٍ﴾[32] - اشاره است به اینکه «أنها»[33] - یعنی این جلود، این اثاث، این متاع-همهشان فانیاند، «فلا ينبغي للعاقل أن يختارها»؛ نباید اینها را انتخاب کند. انتخاب یعنی، نه اینکه استفاده نکند؛ استفاده که عیبی ندارد؛ انتخاب کردنش درست نیست. یعنی به عنوان اینکه یک شیء منتخب است و ما به آن دلبستگی پیدا کنیم نباید باشد.
توجه کردید گفتیم که از این آیه استفاده میشود که اثاث و متاع فانیاند و نباید بهشان دلبسته باشیم. شاید بتوانیم بگوییم که از این آیه نه تنها فنای اثاث و متاع استفاده میشود، بلکه فنای خودمان هم استفاده میشود. یعنی آیه مفید این است که شما هم فانی هستید و در این دنیا عبورکنندهاید، باقی نیستید؛ پس سعی کنید که به این ممر دل نبندید.
آن قول دوم که اصلاً صریح در این مطلب بود: إلى حین یعنی إلى موتكم؛ آن وقت إلى موتكم دیگر صریح در این است که خودتان هم فانی هستید. پس فنا میتواند فنای این اثاث، جلود و متاع باشد، میتواند فنای خود استفادهکننده یعنی انسان باشد. هر دو هم هشداردهنده است و آموزنده است.
«كذا في مجمع البيان» بعد میفرماید هر سه قول در مجمع البیان است، ولی قول اول بعید است؛ که ﴿إِلَى حِينٍ﴾[34] به معنای إلى يوم القيامة باشد بعید است.
بررسی آیه هشتاد و یکم سوره نحل: «والله جعل لكم مما خلق ظلالاً»
السادسة:[35] ﴿وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالاً﴾[36] دوباره محققین کتاب بعد از اینکه این آیه را ذکر کرده است، این آیه دنبالش هم آورده است: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً﴾ چون مرحوم محقق این آیه را هم مورد تفسیر قرار داده است، کسی که کتاب را تصحیح کرده، ﴿جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً﴾ را هم اضافه کرده است در نسخه ما؛ شاید در نسخه شما اضافه نشده باشد.
ولی عبارت مرحوم محقق اردبیلی فقط نقل ﴿وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالاً﴾ است؛ بعد هم شروع کرده به بیان کردنش. اضافات را مرحوم محقق آخر آورده است، مصحح کتاب اضافه را اول آورده است.
این آیه هم ابتدایش ﴿جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالاً﴾، این ارتباطی به بحث صلات ندارد. بعد ادامه میدهد: ﴿جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ﴾؛ این سرابیل ارتباط به لباس پیدا میکند و آیه را مربوط میکند به بحث ما؛ که بحث ما بحث در «مقدمات صلات» است و لباس هم از «شرایط» و «مقدمات صلات» است. پس آیه بالاخره مرتبط به بحث ما هم هست. به همین مناسبت در «آیاتالاحکام» آن هم در بخش صلات آمده است.
تفسیر را از رو میخوانم، خیلی مطلب ندارد که بخواهم از خارج عرض کنم. «أي وجعل لكم مما خلق»[37] - مما خلق چیست؟ - «من الأشجار والأبنية». آنچه خدا خلق کرد که عبارت از اشجار بود و ابنیه بود، خدا برای شما با این خلقش ظلال قرار داد.
ابنیه، ابنیه طبیعی هست که خلقش نسبت داده میشود به خدا مستقیماً؛ و ابنیه صناعی هم هست که ولو مباشرتاً ما خلقش کردیم، ما ساختیمش، ولی بالاخره مصالحش را خدا داده است، قدرت ساختش را خدا داده است؛ بنابراین میتوان گفت که جعل خداوند این ابنیه را، حتی ابنیه صناعی را.
پس ابنیه را میتوانید عام بگیرید: هم ابنیه طبیعی قرار بدهید، هم ابنیه صناعی. ابنیه طبیعی مثل، مثلاً غارها. غار یک جایی است که بالاخره طبیعتاً آماده است، مثل اتاق میماند؛ فقط کافی است یک دری جلویش بگذارید.
﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ﴾؛[38] که مما خلق عبارت است از اشجار و ابنیه؛ ﴿جَعَلَ لَكُمْ ظِلَالاً﴾. ظلال یعنی چه؟ یعنی اشیایی که «تستظلون بها»؛[39] سایه میگیرید به توسط آن اشیاء، هم در گرما، هم در سرما، «في الحر والبرد».
﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً﴾؛[40] أکنان جمع کِنّ است. کِنّ به معنای آشیانه گفته شده است، که مربوط به حیوانات است؛ به معنای خانه گفته شده است که مربوط به انسان است؛ به معنای پناهگاه هم گفته شده است.
﴿وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَاناً﴾؛ یعنی در خود کوه برای شما أکنان ساخت، یعنی خانه و پناهگاه ساخت. خانه و پناهگاه چیست؟ همان غار و این چیزها. أکنان را معنا میکند: «مواضع تسكنونها»؛[41] مواضعی که در آن مواضع ساکن میشوید. آن مواضع چه هستند؟ من كهف - کهف یعنی غار- وثقبة - ثقبه یعنی شکاف - یا ثَقبة. بله.
«تأوون إليهما» تأوون إليهما یعنی منزل میگیرید، یا پناه میبرید؛ هر دو هست. «إليهما» یعنی «إلى الكهف والثقب».
تفسیر «سرابیل» و وجه تخصیص ذکر «حر» به جای «برد»
خب تا اینجا محل شاهد ما نبوده، از این به بعدش که محل شاهد ماست: ﴿وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ﴾[42] سرابیل جمع سِربال است. سربال پیراهن گفته میشود، یا هر چیزی که پوشیده بشود. گاهی اطلاق میکنند سربال را میگویند قمیص، گاهی هم هر چه که پوشیده شود: حالا پیراهن باشد، ازار باشد مثل لنگ مثلاً، یا شلوار باشد؛ همه اینها را اصلاً سرابیل گفته میشود.
ایشان به معنای قمیص گرفته است. سرابیل نه که جمع است؟ در تفسیرش هم قمیص را جمع بسته است: قُمُص؛ قمص جمع قمیص است. أقمصة و قمص جمع قمیص است. جعل لکم سرابیل یعنی «قمصاً من القطن و الكتان و الصوف»،[43] که ﴿تَقِيكُمُ الْحَرَّ﴾؛[44] که شما را از گرما حفظ میکند. تقيكم یعنی حفظتان میکند از گرما.
چرا خدا سرما را نفرمود؟ میفرماید چون همان لباسی که شما را از گرما حفظ میکند، همان هم از سرما حفظ میکند؛ بنابراین لازم نبود دو مرتبه سرما را بگوید. به یکی اکتفا میکرد کافی بود؛ چون یک لباس دو تا کار انجام میدهد: یک کارش را خدا فرموده، به یک کار اکتفا کرده، چون کار دیگر هم از همان یک کار فهمیده میشود.
آنوقت اشکال میشود که چرا وقتی خواست یکی را انتخاب کند، چرا حر را انتخاب کرد، چرا برد را انتخاب نکرد؟ میفرماید چون برای کسانی که مخاطب به این آیه بودند، حر مهم بود؛ چون آنها سرما کم داشتند، گرما زیاد داشتند، جایشان جایی بود که گرمسیر بود؛ بنابراین دنبال چیزی بودند که آنها را از گرما حفظ کند. والا سرما که یک مدت خیلی کوتاهی میآمد رد میشد، درست است احتیاج داشتند به حافظ از سرما هم، ولی خیلی احتیاج نداشتند؛ حافظ از گرما برایشان مهمتر بود. چون برایشان مهمتر بود، حر را فرمود.
بعضی گفتند نه، به خاطر این نیست؛ بلکه به خاطر این است که سرما آزارش کمتر است، گرما کشنده است؛ لذا گرما را گفت. این هم کسی که این حرف را زده، احتمالاً در محلهای گرمسیری زندگی میکرده است؛ در محل سردسیری زندگی نمیکرده است: سرما خیلی راحتتر از گرما میکشد. این حالیاش نشده است، فکر کرده فقط گرما میکشد. بله، گرما خب ممکن است گرمای خیلی شدید بکشد، ولی سرما خیلی راحتتر از گرما... بله؟
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: حالا باید ببینیم اشخاص کجا زندگی میکنند! یک فرد گرمسیری را ببرید در سرما، خیلی با فاصله کوتاه کشته میشود؛ اما سردسیری را ببرید در گرما، آن هم هست، آن هم شاید بشود. هر دوشان... نمیشود گفت گرما میکشد و سرما نمیکشد؛ هر دوشان میکشند.
مثلاً یک نفر که در آن شمال زندگی میکند، یعنی در قطب شمال زندگی میکند، بیاورید در خط استوا میمیرد. تازه من شنیدم در فریزر، در یخچال نه فریزر، در یخچال گذاشتند از قطب شمال آوردندشان طرف استوا، حالا یا مردند یا مریض شدند؛ دقیق یادم نیست. در یخچال هم گذاشتندشان؛ نه اینکه بیاورندشان معمولی، باز هم از بین رفتند. نه یخچال، فریزر بود یخ زد؟ یخچال گذاشتند یخ نزد. حتماً از یخچالهای ساخت ایران هم بوده که خیلی [نامفهوم].
یک برداشت جالبی خودشان دارند: میگویند اینکه سرما را خدا ذکر نکرد چون سرما راه علاج دارد؛ لباس میپوشی سرما منع میشود. گرما راه علاج ندارد؛ گرما را چهکار نمیشود کرد. زمان ایشان کولر و این چیزها نبوده است؛ لذا میگوید گرما را نمیشود علاج کرد، سرما را میشود با لباس علاج کرد: خب سرد است هوا، وقتی لباس پوشیدی سرما میرود؛ اما گرما را نمیشود علاجش کرد و به همین جهت خدا گرما را گفته است.
﴿تَقِيكُمُ الْحَرَّ﴾؛ «ترك البرد لأن ما يقيه يقيه»[45] آنچه که حفظ میکند از گرما، حفظ میکند از سرما؛ بنابراین احتیاجی نیست که دوباره ذکر بشود. با یک عبارت هر دو را میشود تفهیم کرد.
خب، حالا سؤال بعدی مطرح است: خدا که به یکی از این دو تا میتوانست اکتفا کند، چرا به حر اکتفا کرد و برد را ذکر نکرد؟ ممکن بود برد ذکر بشود و حر ترک بشود؛ چرا عکس نکرد؟ میفرماید: «واختاره على البرد» یعنی ترجیح داد حر را بر برد به یکی از آن چند جهتی که گفته شد «لأن المخاطبين أهل حر»؛ بودند، در گرمسیر زندگی میکردند. ليس عندهم البرد إلا قليلاً؛ سرمایشان خیلی کم بود. «فالحفظ عن الحر أهم عندهم»؛ و آنی که أهم بود خدا ذکر کرد. این یک قول.
قول دیگر: «إن الحر يقتل دون البرد»؛ این کشنده است، ولی برد کشنده نیست.
قول سوم: «ويحتمل أن البرد يمكن دفعه بشيء»؛ برد را میشود جلوگیری کرد و علاج کرد با یک شیء، مثل «نار أو دخول في بيوت» یا پوشیدن لباس؛ «بخلاف الحر» که علاج ندارد: هر کارش بکنی بالاخره همراهت هست و آزارت میدهد. به این جهت مهمتر بود.
خدا فرمود لباس شما را از حرارت هم حفظ میکند؛ یعنی از آنی که دیگر نمیتوانید راه علاجش را پیدا کنید، لباس از آن هم شما را حفظ میکند. چون میبینید که خدا دارد نعمت را بیان میکند؛ باید آن قسمت مهمترش را بیان کند. لذا حر را مطرح میکند، چون حر اهمیتش بیشتر از برد است؛ حالا یا بیشتر است به خاطر اینکه آن کسانی که مخاطب بودند در گرمسیر زندگی میکردند، یا به خاطر اینکه حرارت کشنده است، یا به خاطر اینکه حرارت راه علاج ندارد.
بالاخره حرارت چیز مهمتری است. آنوقت اگر حافظ از این حرارت مهم داده بشود، این نعمت خیلی بزرگی است. به این جهت است که خداوند این حر را ذکر کرد و برد را ذکر نکرد.
تفسیر «وسرابيل تقيكم بأسكم» و دلالت آیه بر اباحه
﴿وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ﴾؛[46] لباسهایی هستند که مانع بأس شما میشوند. بأس یعنی آن حالت خشونتتان که در حال جنگ ابراز میکنید؛ لباسهایی هستند که مانع میشوند و نمیگذارند آن خشونتها شما را آسیب بزند: مثلاً نیزه تن همدیگر فرو میکنید؛ لباسهایی وجود دارد که خدا ساخته که اینها مانع شما میشوند.
آن لباسها عبارتاند از دروع؛ دروع جمع دِرع است. درع زرهی است که تن را بپوشاند، حالا یا کل تن را یا لااقل نیمتنه بالا را. و جواشن جمع جوشن است. جوشن گاهی به خود درع هم گفته شده است، یعنی همین زرهی که تمام بدن را میپوشاند؛ گاهی به زرهی گفته میشود که روی سینه قرار میدادند، چون سینه مهم بود، آنجا یک فلز یا یک آهن دیگری قرار میدادند که حفظ کند، او را جوشن میگفتند. پس جوشن گاهی مرادف با درع است، گاهی هم غیر درع است، یعنی آن قسمت سینهبند است.
﴿تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ﴾؛ بأس یعنی چه؟ یعنی «شدة الطعن»[47] طعن یعنی نیزه زدن؛ نیزه زدن شدید یا «الضرب» یا ضرب شمشیر که در جنگها هست. و ﴿تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ﴾[48] یعنی «وتدفع عنكم سلاح أعدائكم»؛[49] سلاح اعدایتان را دفع میکند. بالاخره این جوشن، این زره باعث میشود که سلاح اعداء در شما تأثیر چندانی نکند و شما محفوظ بمانید.
«فيها» یعنی در این آیه، از همان اول که ﴿جَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ﴾[50] فرمود، تا اینجا که ﴿سَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ﴾ فرمود، نشان میدهد که اینجور لباسها را استفاده کردن مباح است «وفيها دلالة على إباحة هذه الأمور ونحوها»[51] اینکه دلالت بر «اباحه» دارد ظاهر است، «فتأمل».