90/09/10
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر آیه سوم سوره مائده - وجه ارتباط تحریم میته با مقدمات نماز/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /تفسیر آیه سوم سوره مائده - وجه ارتباط تحریم میته با مقدمات نماز
تفسیر آیه سوم سوره مائده و وجه ارتباط تحریم میته با مقدمات نماز
صفحه ۱۱۶، سطر پنجم: «الثَّالِثَةُ: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[1] ».[2]
بحث در آیاتی داشتیم که مقدمات «صلوة» را بیان میکردند. سومین آیهای که این فایده را برای ما دارد، آیه ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[3] است؛ آیه سوم سوره مائده. در ابتدای آیه دارد: ﴿أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾؛[4] یعنی بهائم را بر شما حلال کردیم مگر ﴿مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾، که ﴿مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾ استثنا است. این ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[5] یکی از این استثناها را دارد میشمارد. در آیه اول ﴿أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾[6] داریم، در آیه سوم یکی از ﴿مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾، یکی از موارد استثنا شمرده شده که «میته» است.
این آیه چه ربطی به نماز دارد؟ معلوم است ﴿حُرِّمَتْ﴾[7] به معنای نجاست نیست؛ نجاست «میته» را نمیخواهد بیان کند، تحریم «میته» را میخواهد بیان کند. خب، تحریم «میته» ظاهراً با اکل «میته» سازگار است، که حرمت علیکم اکل المیتة؛ اکل «میته» به «صلوة» کاری ندارد.
میفرماید احتمال دارد ما از آیه، «عام» را استفاده کنیم؛ یعنی اکل را تقدیر نگیریم، بلکه کل شیء را تقدیر بگیریم به جز عین «میته». ﴿حُرِّمَتْ﴾ از افعالی است که نمیتواند به عین تعلق بگیرد؛ عین «میته» حرام شده یعنی چه؟ این معنا ندارد. پس باید اکل و چیزهای دیگر حرام شده باشند، آنهایی که در تحت اختیار ما هستند حرام شده باشند.
ما نمیتوانیم یکی از اینها را تقدیر بگیریم دون دیگری، «ترجیح بلا مرجح» لازم میآید؛ پس همه را تقدیر میگیریم. یکی از چیزهایی که تقدیر میگیریم لبس است: حرمت علیکم لبس المیتة. لبس «میته» با نماز مرتبط میشود و اشاره دارد به یکی از مقدمات نماز که لباس است، یکی از شرایط نماز؛ شرط نماز لباس است، آن هم لباسی که «میته» نباشد.
پس توجه کردید که آیه مربوط به باب نماز میشود اگر ما آن چیزی را که میخواهیم متعلق حرمت قرار بدهیم «عام» بگیریم. خود «میته» که متعلق حرمت شده، ولی مراد نیست به خاطر اینکه حقیقتاً «میته» حرام نیست، یک عملی که در مورد «میته» میخواهد انجام بشود آن حرام است؛ پس باید تقدیر بگیریم. چون مشخص نیست که چه باید تقدیر بگیریم، همه را تقدیر میگیریم تا «ترجیح بلا مرجح» لازم نیاید. یکی از آن همه میشود لبس، آن وقت آیه مرتبط میشود به نماز.
مفهوم میته و استناد حرمت آن به موت
«میته» را معنا میکنند، دو جور معنا میکنند و در هر دو معنا مفارقت روح بدون «تذکیه» اخذ شده؛ «میته» موجودی است که روح از او بدون «تذکیه» مفارقت کرده باشد. وقتی این معنا در هر دو معنا اخذ شده، ما میفهمیم که «میته» آنی است که «تذکیه» نشده باشد، که ما از آن تعبیر به «میته» میکنیم. میفهمیم که علت حرمتش هم همان «میته» بودنش است؛ چون در هر معنایی که ما ملاحظه میکنیم، این قید «میته» بودن، قید موت اعتبار شده.
ممکن است کسی فکر کند «میته» حرام شدنش به خاطر چیز دیگر است، مثلاً به خاطر این است که نجس شده، مثلاً نجس شده؛ یا به خاطر اینکه مثلاً سرد شده یا یک اوصاف دیگر. هیچکدام اینها دخالت ندارد؛ چون «میته» را با همین وصف عنوانی حرام کرده، پس معلوم میشود «میته» بودن دخالت دارد در حرمت.
وقتی ما به تفسیر «میته» مراجعه میکنیم، در تمام تفاسیر موت اخذ شده؛ میفهمیم که آنچه که دخیل در حرمت است، موت است. حالا اگر موت نبود، «تذکیه» بود، که آن از بین رفتن هست ولی موت نیست، دیگر حرمت از بین میرود. پس از آیه پیدا است، از تعبیر به «میته» پیدا است که سبب حرمت، «میته» بودن است.
خروج اجزای فاقد حیات از حکم حرمت میته
خب، اگر بر اجزایی از بدن این حیوان «میته» صدق نکند، دیگر حرمت شاملش نمیشود. مثلاً بر ناخن، قسمتهایی که روح بر آن اطلاق نمیشود، مثل ناخن، مثل مو و اینها، «میته» صدق نمیکند؛ وقتی «میته» صدق نکرد، مشمول حرمت نمیشود.
این مسئلهای است که ایشان میگوید؛ پس توجه کردید، در ابتدای بحث ایشان «میته» را معنا میکند، دو تا معنا میکند، هر دو معنا شرکت دارند در این بحث که باید موت حاصل بشود، موت هم یعنی عدم «تذکیه»؛ از اینجا ما استفاده میکنیم که در «میته» بودن، موت شرط است و چون خداوند حکم را معلق بر «میته» کرده، میفهمیم که این حکم مستند به موت است، مستند به چیز دیگر نیست.
بنابراین اگر در جایی «میته» صدق نکند یا موت صدق نکند، اشکالی ندارد که ما بگوییم حرمت در اینجا نیست؛ مثلاً در اجزایی که حیات حلول نمیکند، موت نیست، پس حرمت نیست. این بحث اولی است که ایشان دارد.
پرسش: فایدهاش چیست که مو و ناخن حرمت نیست، ولی ما میگوییم وقتی که با این مو و ناخن حیوان غیر مأکول اللحم نماز میخوانیم، نماز باطل است؟
پاسخ: بله، یعنی اگر مویی از حیوانی که در حال حیات اشکالی ندارد، در حال مماتش هم اشکالی ندارد. مثل موی گربه و اینها را که میگویند در حال حیاتش هم اشکال دارد، خب بعد از مماتش هم اشکال دارد، بعد از موتش هم اشکال دارد؛ اما اگر در حال حیات مویی مشکل نباشد، بعد از مرگ هم آن مو مشکل نیست.
مثلاً گوسفند را فرض کنید مرده، پشمش را میکنند به طوری که از پوست چیزی همراهش نباشد، با این پشم لباس درست میکنند؛ میشود با این لباس نماز خواند؟ ظاهرش این است که میشود، اشکالی ندارد؛ چون «میته» بر او صدق نمیکند. بر پوست و زیر پوست «میته» صدق میکند، ولی این قسمتی که روی پوست است اگر اجزای پوست همراهش نباشد، اشکالی ندارد.
تطبیق و شرح عبارت کتاب درباره استثنای میته و تعریف اول آن
صفحه ۱۱۶ ، سطر پنجم: «الثَّالِثَةُ»،[8] آیه سوم، ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[9] است که عرض کردم در صورتی که لبسها هم تقدیر گرفته بشود، آیه مربوط به بحث «صلوة» میشود.
«كَأَنَّهُ»،[10] یعنی این آیه، این قول خدا، «إِشَارَةٌ إِلَى بَيَانِ المُستَثنَى الَّذِي أَشَارَ إِلَيهِ بِقَولِهِ ﴿إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾[11] مِن ﴿أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ﴾».[12] مستثنی من ﴿أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ﴾[13] است. مستثنی، ﴿إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾ است؛ خداوند به این استثنا با ﴿إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾ اشاره کرد، حالا این ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ﴾[14] بیان مستثنی است، یعنی یکی از افراد مستثنی را دارد ذکر میکند.
«فَمِنَ المُحَرَّمَاتِ المَتلُوَّةِ المَيتَةُ»؛[15] از جمله محرماتی که تلاوت شده، خداوند فرموده ﴿إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾[16] و بعد هم تلاوت کرده، «میته» است.حالا «میته» را معنا میکنیم که از آن برداشت کنیم که آن اجزایی که حیات در آن حلول نمیکند، آن اجزاء مشمول «میته» نیستند و حرمت به آنها تعلق نمیگیرد.
«وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا»،[17] و ظاهر این است که «انها» یعنی «میته»، «كُلُّ حَيَوَانٍ فَارَقَتهُ الرُّوحُ مِن غَيرِ تَذكِيَةٍ شَرعِيَّةٍ»؛ هر حیوانی که روح از آن مفارقت کرده باشد بدون «تذکیه شرعی». چون آن هم که «تذکیه شرعی» شده روح از آن مفارقت میکند، آنی هم که «تذکیه شرعی» نشده آن هم از آن روح مفارقت میکند؛ صرف مفارقت روح کافی نیست در «میته» کردن، مفارقت روح میخواهد «مِن غَيرِ تَذكِيَةٍ شَرعِيَّةٍ».
البته مراد، میته لغوی نیست؛ چون میته لغوی بر موجودی هم که مرده و «تذکیه» هم شده باز صادق است. مراد، «میته شرعی» است، لذا قید «مِن غَيرِ تَذكِيَةٍ شَرعِيَّةٍ» را آورد؛ که اگر موجودی بمیرد و روح از آن مفارقت کند بدون «تذکیه شرعی» میشود «میته»، اما اگر با «تذکیه شرعی» باشد «میته» نیست، اگرچه لغت او را «میته» بنامد. پس مراد از «میته»، «میته شرعی» است نه میته لغوی.
تذکیه ماهی و ملخ و بررسی تعریف دوم میته
«وَلَو بِإِخرَاجِ المُسلِمِ السَّمَكَ مِنَ المَاءِ»؛ این «وَلَو» قید برای «میته» نیست، قید برای مفارقت و اینها نیست، قید برای «تذکیه» است. نه قید برای غیر «تذکیه»، قید برای خود «تذکیه» است. آن تذکیهای که اگر انجام نشود موجود را «میته» میکند، تذکیه عام است؛ ولو این تذکیه با اخراج مسلمان باشد ماهی را از دریا «حَيّاً»، یعنی در حالی که زنده است.
که «تذکیه» انواع مختلف دارد: یک نوعش این است که مسلمانی ماهی را از آب زنده بیرون کند که این ماهی روی خاک، در خشکی بمیرد؛ یک قسمش این است که مثلاً سگ شکاری این را صید کند؛ یکی اینکه مثلاً با تیر بزنیم با چه شرایطی؛ یکی هم اینکه مثلاً با چاقو ذبحش کنیم. اینها اقسام «تذکیه» است.
حالا ایشان میفرماید اگر «تذکیه» نبود، حتی تذکیه ضعیفی که اخراج المسلم السمک من الماء حیاً باشد یا آن یکی دیگر، حتی این هم نبود، اگر اینها نبودند «میته» صدق میکند. اگر «تذکیه» به هیچیک از اقسامش وجود نداشت، «میته» صدق میکند.
ولو اینکه این «تذکیه» به اخراج مسلمان باشد ماهی را از آب در حالی که ماهی زنده است؛ که این شرط تذکیه ماهی این است که اولاً مسلمان صیدش کند، ثانیاً بیرون آب بمیرد. این شرط «تذکیه» است؛ حالا اگر یکی از این دو تا منتفی شد، مسلمان صید نکرد، یا بیرون آب نمرد، درون آب مرد، میشود «میته». «وَأَخذِ الجَرَادِ كَذلِكَ»، عطف بر «إِخرَاجِ» است؛ ولو به اخذ ملخ باشد کذلک. «كَذلِكَ» یعنی اخذ مسلم این ملخ را حیاً؛ که همان دو شرطی که در سمک گفتیم در جراد هم هست، که اولاً مسلم اخذ کند، ثانیاً حیاً اخذ شود، بعداً بمیرد.
خب، در اینجا توجه کردید که ما «میته» را معنا کردیم به این صورت: «كُلُّ حَيَوَانٍ فَارَقَتهُ الرُّوحُ»؛ اختصاصش ندادیم به حیوان مأکول اللحم. معنای دوم: «وَيُحتَمَلُ أَن يَكُونَ المُرَادُ»، یعنی مراد از «میته»، «كُلَّ حَيَوَانٍ مَأكُولِ اللَّحمِ حِينَ حَيَاتِهِ وَفَارَقَتهُ الرُّوحُ مِن غَيرِ تَذكِيَةٍ شَرعِيَّةٍ». هر حیوان مأکول اللحمی حین حیاته؛ «حِينَ حَيَاتِهِ» یعنی وقتی که نمرده باشد، نه اینکه در حین حیات خورده بشود، حین حیات یعنی نمرده باشد.
اگر مفارقت کند او را روح من غیر تذکیة شرعیة، میشود «میته»؛ که اولاً باید مأکول اللحم باشد تا «میته» به او صدق کند، بر مطلق حیواناتی که بمیرند «میته» صدق نمیکند. «میته شرعی» را داریم میگوییم، نه میته لغوی؛ میته لغوی و عرفی که بر همه صدق میکند. اولاً باید مأکول اللحم باشد، ثانیاً باید روح از او بدون «تذکیه» خارج شده باشد.
پرسش: در تعریف اول هم تذکیه شرعیه بود.
پاسخ: بله، تذکیه... در معنای اول دو قید داشتیم: یکی اینکه روح مفارقت کند، دیگر اینکه «تذکیه شرعی» نشده باشد. در این تعریف دوم سه تا قید داریم: یکی روح مفارقت کند، دوم از حیوان مأکولاللحم مفارقت کند، سوم بدون «تذکیه» مفارقت کند؛ که قید حیوان مأکول اللحم را در تعریف دوم داریم اضافه میکنیم. ولی علی ایّ حالٍ در هر دو تعریف، همانطور که توجه کردید، مفارقت روح بدون «تذکیه» باعث پیدایش «میته» است؛ مفارقت روح اولاً، «تذکیه» نشدن ثانیاً.
اختصاص تحریم میته به جهت موت و خروج حیوانات حرامگوشت
لذا تحریم را به موت نسبت میدهیم؛ بله، «فَيَكُونُ التَّحرِيمُ مِن جِهَةِ المَوتِ خَاصَّةً». تحریم حیوان از جهت موتش است، نه از جهت نجاستش یا از جهتهای دیگرش. این «فَيَكُونُ» را با این بیان من تفریع گرفتم بر هر دو تفسیری که برای «میته» شده؛ میتوانیم تفریع بگیریم بر این تعریف دوم و شاید هم بهتر باشد که تفریع بگیریم بر بیان دوم. حیوان مأکول اللحم اگر روحش بدون «تذکیه» مفارقت کرد «میته» میشود، نه مطلق حیوان.
خب، این میخواهد چه را خارج کند؟ میخواهد حیوان حرامگوشتی را که میمیرد خارج کند. او اگر حرمت دارد، نمیتوان گفت به خاطر موتش است؛ او قبل از اینکه بمیرد هم حرمت داشت. اینی که در حال حیات مأکولاللحم است و حرمت ندارد، اگر بمیرد حرام است؛ نه مثل شیر و پلنگ که اینها همینطوری هم که زندهاند حراماند.
پس حرمتشان مستند به موتشان نیست، حرمتشان مستند به اصل خود گوشتشان است؛ خود گوشت حرام است چه مرده باشد چه نمرده باشد. پس موت درباره آنها مهم نیست؛ درباره حیواناتی که گوشتشان حلال است موت مهم است، که موت حرامشان میکند. آنهایی که گوشتشان حلال است، موت حرامشان میکند.
پس با این تفسیر دوم که گفتیم حیوان مأکول اللحم «میته» است، وقتی حرمت تعلق گرفت به «میته»، نشان میدهد که «میته» حرام است لموتش، نه «میته» حرام است برای اینکه ذاتش حرام بوده. پس ما حرمت را از موت استفاده میکنیم، نه اینکه این موجود ذاتش حرام باشد. در مورد شیری که مرده باشد نمیگوییم حرام است چون «میته» است؛ میگوییم حرام است چون شیر بوده، چون خوک بوده، یعنی از اول حرام بوده، قبل از «میته» بودنش حرام بوده.
پرسش: حاج آقا، در حیوانات غیرمأکول ما داریم که تذکیه بشوند، غیر از البته حیوانات ممسوخه، تذکیه شرعی میشوند که از پوستشان استفاده میکنند؛ در آن مورد چطور؟ مثل آن حیوانات، چند تا را ما بالا استثنا کردیم، حتی آنها هم به این شکل تذکیه میشوند. میشود اشاره مثلاً به معنای اول بگیریم که شامل آنها در معنای دوم نشود؟
پاسخ: شاید؛ که حیواناتی داریم که حرامگوشتاند ولی «تذکیه» میشوند که از پوستشان استفاده بشود، بر اینها «میته» صادق نیست.
پرسش: اگر رو به قبله نباشند چطور؟
پاسخ: تذکیه حالا شاید شرایط لازم نباشد، مثلاً رو به قبله بودن و اینها، نمیدانم، حالا چون شرط است ممکن است در اینجور حیوانات شرط نباشد. در مأکول اللحمها که خب «تذکیه» شرط است که باید رو به قبله باشد و چه؛ ولی در غیر مأکول اللحم، از حیواناتی که برای پوستشان استفادهشان میکنیم، حالا باید مراجعه کرد ببینیم تذکیهای که در آنها هست مشروط به این شرایط مشخصه هست؟
پرسش: چون غیر از ممسوخها همه قابل تذکیه هستند. ممسوخها که اصلاً با تذکیه هم پاک نمیشوند.
پاسخ: ممسوخها بله، با «تذکیه» هم پاک نمیشوند؛ ممسوخها با «تذکیه» هم پاک نمیشوند، شاید. البته اگر «فَيَكُونُ التَّحرِيمُ» را تفریع بگیریم بر این معنای دوم، خیلی راحت معنا میشود؛ یعنی اگر دیدیم حیوانی مرده، اگر مأکول اللحم بود حرمتش را به موتش نسبت میدهیم، نه به اصل ذاتش، چون در وقتی که حیات داشت حرام نبود.
اما اگر نه، اصلاً مأکول اللحم نبود، مثل همان شیر و پلنگ که عرض کردم، دیگر حرمت را به موتش نسبت نمیدهیم، حرمت را به ذاتش نسبت میدهیم، میگوییم اصلاً از اول حرام بود. آیه نشان میدهد که «میته» حرام است، یعنی به عنوان «میته» دارد مطلب و حکم را بیان میکند، پس معلوم میشود که حرمت باید مستند به موت باشد. بنابراین آیه اصلاً ناظر به حیوانات حرامگوشت نیست؛ ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[18] ناظر به حرامگوشتها نیست، ناظر به همان حلالگوشتهایی است که «میته» شدهاند.
«فَيَكُونُ التَّحرِيمُ مِن جِهَةِ المَوتِ خَاصَّةً»؛[19] یعنی فقط موت بوده که تحریم آورده، قبل از موت این حیوانات حرام نبودند. در چنین حیواناتی الان دارد حکم به حرمت میشود، نه در مطلق حیواناتی که بمیرند. در آنها حکم به حرمت میشود، منتها از طریق دیگری، نه از طریق «میته» بودن.
«كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ مِن سَوقِ الآيَةِ»؛ مساق آیه و سیاق آیه هم همین را میفهماند: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[20] یک خرده بالاتر از مساق، شاید اصلاً بشود گفت تقریباً تصریح است.
استثنای اجزای فاقد حیات از حکم میته
«وَظَاهِرُ لَفظِ المَيتَةِ مُشعِرٌ»[21] به اینکه «مَا لَم تَحُلَّ فِيهِ الحَيَاةُ مِنهَا»؛ «مِنهَا» مِناش بیان برای «ما»ی «مَا لَم تَحُلَّ» است، ضمیرش هم برمیگردد به اجزای «میته». «مِنَ العُضوِ» لذا بیان میشود برای «ما»، آن وقت «ما» عبارت میشود از عضو. ظاهر لفظ «میته» مشعر است به اینکه عضوی که «لَم تَحُلَّ فِيهِ الحَيَاةُ لَا يَكُونُ حَرَاماً»؛ عضوی که در آن حیات حلول نکرده حرام نیست، مثل مثلاً ناخن و مو.
«وَلِهذَا»، یعنی چون ظاهر آیه این استفاده را میرساند، «استَثنَاهُ الأَصحَابُ»؛ اصحاب این عضوی که لم تحل فیه الحیاة را استثنا کردند و گفتند این دیگر حرام نیست. استثنا کردند و از آیه هم استفاده کردند، منتها آیه را تأیید کردند «بِالإِجمَاعِ عَلَى الظَّاهِرِ وَالأَخبَارِ»؛ به «اجماع» که علیالظاهر این «اجماع» را داریم، و به اخبار. پس از آیه استفاده بردند که اجزای «میته» حرام نیست، اجزایی که حیات در آن حلول نکرده حرام نیست، و این مستفاد از آیه را با اجماعی که علیالظاهر در مسئله هست و با اخبار تأیید کردند.
بررسی تبادر تحریم اکل یا تقدیر عموم انتفاعات در آیه
خب، «وَيُمكِنُ أَن يُقَالَ» توضیح مطلب است به طوری که ثابت کند که این آیه مربوط به نماز هم هست. میفرماید که آدم وقتی برخورد میکند به اینجور عبارتها که ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾[22] است، به ذهنش «تبادر» میکند که اکل «میته» حرام است؛ بقیه امور و بقیه افعال به ذهنش خطور نمیکند. لذا ما ممکن است در اینجا بگوییم مراد همان اکل است. خب، اگر مراد اکل باشد، دیگر آیه شامل لبس نمیشود و نتیجتاً مربوط به مقدمات «صلوة» نمیشود قرارش داد.
ولی ایشان میفرماید که ممکن است ما اینطوری بگوییم، که همانطور که عرض کردم، منتها چون موضع بحثش نبود کامل نگفتم، حالا میخواهم کامل عرض کنم؛ بگوییم که تحریم تعلق به اعیان نمیگیرد، تحریم مربوط به افعال مکلفین است و اعیان موجودات خارج که افعال مکلفین نیستند، پس به آنها تحریم تعلق نمیگیرد. نمیشود گفت خمر حرام است، باید گفت شرب خمر حرام است؛ خمر حرام است معنا ندارد، چون یک موجودی از موجودات است، نمیشود گفت این موجود حرام است. همیشه گفتند این «احکام خمسه»، حکم افعال مکلفین است؛ پس باید در اینجا ما فعل تقدیر بگیریم.
معنای حقیقی این اسناد مراد نیست؛ یعنی اینکه واقعاً عین «میته» حرام باشد این مراد نیست، فعلی که مربوط به «میته» است حرام است. حالا آن فعل چیست؟ اکل است، لبس است، چیزهای دیگر است؟ هیچ مشخص نشده در آیه. ما معنای حقیقی را نتوانستیم اراده کنیم، یعنی اسناد را نتوانستیم «اسناد حقیقی» قرار بدهیم، ناچار شدیم تقدیر بگیریم. چه باید تقدیر بگیریم؟
میفرماید که اگر بخواهی بعضیها را تقدیر بگیری دون بعضی، دو حالت دارد: یا آن بعضی را که تقدیر میگیری لا علی التعیین تقدیر میگیری، یا معیناً تقدیر میگیری. اگر لا علی التعیین تقدیر بگیری، کلام مبهم میشود و «مجمل»، از قابلیت استفاده میافتد و به همین جهت این تقدیر را ما نمیپذیریم.
اگر بخواهی معین را تقدیر بگیری، خب معین تقدیر گرفتنش دلیل میخواهد؛ اگر بدون دلیل تقدیر گرفتی، «ترجیح بلا مرجح» میشود. پس چه معین را تقدیر بگیری که «ترجیح بلا مرجح» است، چه غیرمعین را تقدیر بگیری که مبهم است، در هر دو صورت محذور لازم میآید؛ یا ابهام لازم میآید یا «ترجیح بلا مرجح».
پس برای اینکه این دو تا محذور لازم نیاید، ما میگوییم چیز خاصی را تقدیر نمیگیریم، تمام افعال را تقدیر میگیریم؛ همه افعال در مورد «میته» حرام شد. خب، یکی از افعال لبس است، آن هم حرام شده؛ به این جهت میبینید که آیه مناسب بحث ما میشود.
یک وقتی نمیتوانیم معنای حقیقی را تقدیر بگیریم، ناچاریم بیاییم معنای مجازی را بگیریم؛ آن وقت اگر قرینه بر بعضی معنا داشتیم همان بعض را تقدیر میگیریم، اگر قرینه نداشتیم به همین بیانی که عرض کردم باید کل را تقدیر بگیریم. یعنی نمیتوانیم بعض معین یا بعض نامعین تقدیر بگیریم، مگر قرینه داشته باشیم بر بعضی که آن بعض را معین کرده باشد؛ آن وقت در آن صورت همان بعض را تقدیر میگیریم.
«وَيُمكِنُ أَن يُقَالَ: المُتَبَادِرُ مِن تَحرِيمِ المَيتَةِ تَحرِيمُ أَكلِهَا»؛[23] آنچه «تبادر» میکند از تحریم «میته»، تحریم اکل «میته» است، «كَمَا فِي الدَّمِ وَلَحمِ الخِنزِيرِ». چنانکه در خون هم همینطور است، در لحم الخنزیر هم همینطور است که در آیه، خون و لحم الخنزیر هم شمرده شده؛ در آنها شما میگویید اکل و شرب حرام است، چیزهای دیگرش را نمیگویید حرام است، در «میته» هم همین است.
«وَإِن ثَبَتَ تَحرِيمُ جَمِيعِ انتِفَاعَاتِهَا فَيَكُونُ بِغَيرِهَا»؛ اگر ثابت بشود که تمام استفادههای «میته» حرام است، این را نمیتوانیم از آیه استفاده کنیم، بلکه «فَيَكُونُ بِغَيرِهَا»، یعنی از طریق غیر آیه باید این را به دست بیاوریم. یعنی اگر حرمت جمیع انتفاعات را بخواهی به دست بیاوری، باید بروی سراغ اخبار که غیر آیاتاند؛ در خود آیه هیچ پیدا نمیکنی که همه کارها حرام است، مگر اینکه همانطور که عرض کردم به خاطر نبود قرینه و به خاطر اینکه «ترجیح بلا مرجح» یا ابهام پیش نیاید، ناچار بشویم که تقدیر بگیریم، آن وقت هم وقتی تقدیر گرفتیم همه را باید تقدیر بگیریم، همه انتفاعات را.
«وَيُحتَمَلُ فَهمُهُ أَيضاً»؛ ضمیر «فَهمُهُ» برمیگردد به تحریم جمیع انتفاعات، یعنی یحتمل فهم تحریم عام من الآیة. «من الآیة» را من دارم اضافه میکنم؛ ممکن است بگوییم از آیه هم تحریم عام فهمیده میشود «أَيضاً». «أَيضاً» یعنی همانطور که تحریم خاص فهمیده شد، یا همانطور که از غیر آیه فهمیده میشود.
«وَلِهذَا قَالُوا» در ضمن اینکه دارد به صورت «وَلِهذَا» مطلب را بیان میکند، در ضمن هم دارد اشاره به دلیل هم میکند که چرا ما باید همه را تقدیر بگیریم، نه یکی را دون دیگری. «وَلِهذَا قَالُوا»، به خاطر همین است که گفتند که یحرم جمیع انتفاعات به «میته».
به چه دلیل گفتند؟ «لِأَنَّ العَينَ مَا تُحَرَّمُ»، عین را که نمیشود حرامش کرد، «مَا هِيَ» است. اگر شما بخواهی بعض تقدیر بگیری و قرینه هم که بر خصوص نداری، اگر بخواهی بعض تقدیر بگیری، ابهام یا «ترجیح بلا مرجح» است، پس ناچار باید کل تقدیر بگیری؛ «وَتَقدِيرُ الأَعَمِّ أَولَى»، تقدیر اعم اولی است.
چرا؟ «لِئَلَّا يَلزَمَ الإِجمَالُ»، که اگر خواستی خاص نامعین را تقدیر بگیری «اجمال» لازم میآید؛ «أَوِ التَّرجِيحُ بِلَا مُرَجِّحٍ»، و لئلا یلزم الترجیح بلا مرجح، که اگر خواستی خاص معینی را تقدیر بگیری و سایر خواص را نفی کنی، «ترجیح بلا مرجح» باز لازم میآید.
در صورتی که خاص، غیرمعین باشد، بگویی یکی از اینها، «اجمال» است؛ در صورتی که خاص، معین باشد و دلیلی این خاص را معین نکرده باشد، تقدیر گرفتنش «ترجیح بلا مرجح» است؛ «إِذ لَا قَرِينَةَ عَلَى الخُصُوصِ». خب، برای اینکه «ترجیح بلا مرجح» و «اجمال» لازم نیاید، باید گفت تقدیر اعم اولی است، شاید هم متعین؛ شاید هم بتوانیم بگوییم اولی در اینجا اولای تعیینی است نه اولای تفضیلی و تقدیر الاعم اولی یعنی واجب.
دلالت آیه بر عدم جواز پوشیدن پوست میته در نماز و عدم دلالت آن بر نجاست
«وَحِينَئِذٍ»، یعنی در این هنگام که «عام» را تقدیر گرفتی، «يَدُلُّ» این قول خدا «عَلَى عَدَمِ جَوَازِ لُبسِ جِلدِ المَيتَةِ فِي الصَّلَاةِ»؛ آن وقت مربوط میشود به باب «صلوة». «وَحِينَئِذٍ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ لُبسِ جِلدِ المَيتَةِ فِي الصَّلَاةِ وَغَيرِهَا» و غیر «صلوة»، که صلاتش الان مد نظر ما هست.
«دُبِغَت أَم لَا»؛ دباغی شود این پوست، یا همانطور که کثیف است لباس درست شود. فرقی نمیکند، شستن و اینها مهم نیست؛ تمیزش هم بکنیم، دباغیاش هم بکنیم، آن حالت گندیدگی و اینها را کاری بکنیم پیش نیاید یا اگر هست رفع بشود، باز هم مفید نیست؛ این پوستی را که «میته» است، همانطور «میته» نگه میدارد. «كَمَا يَدُلُّ عَلَيهِ الأَخبَارُ وَإِجمَاعُ الأَصحَابِ».
خب، آیا آیه دلالت بر نجاست میکند؟ دلالت بر حرمت کرد، دلالت بر نجاست چه؟ میفرماید دلالت بر نجاست نمیکند؛ چون نگفته حرمت علیکم المیتة لنجاستها، قیدی ندارد. حرمت هم که دلیل بر نجاست نمیشود؛ چه بسا چیزهایی که حرام باشند، نجس نباشند.
مثلاً بعضی از ضایعات بدن نجس نیستند ولی خوردنشان حرام هست، مثل مثلاً آب بینی؛ خبائث، بعضی از خبائث نجس نیستند ولی استفاده کردن از آنها حرام است. پس لازم نیست هر حرامی نجس باشد. هر نجسی حرام است اکلش و شربش، اما هر حرامی که نجس نیست. بنابراین از آیه که تعبیر به ﴿حُرِّمَتْ﴾[24] دارد، نجاست استفاده نمیشود.
«وَلَا دَلَالَةَ فِي الآيَةِ عَلَى نَجَاسَةِ المَيتَةِ، وَسَوفَ يَأتِي البَحثُ فِي تَتِمَّةِ الآيَةِ»،[25] در همین تتمه این آیه، «فِي كِتَابِ الأَطعِمَةِ إِن شَاءَ اللّهُ تَعَالَى»؛ چون ما الان فقط «میته» را گفتیم، بقیه را نگفتیم چون بقیه اصلاً ارتباطی به لباس مصلی ندارد.
تفسیر آیه پنجم سوره نحل و بیان منافع انعام
«الرَّابِعَةُ وَالخَامِسَةُ»؛ آیه چهار و پنج. چهارم و پنجم معنایش این نیست که دو تا آیه پشت سر هم در سوره است، بلکه دو تا آیه بدون پشت سر همی است؛ در یک سوره است ولی پشت سر هم نیست. این ﴿وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ﴾[26] آیه پنجم سوره نحل است؛ آن ﴿وَاللّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا﴾[27] تا آخر، آیه هشتادم سوره نحل است که بینشان هفتاد و پنج تا آیه فاصله است.
در تصحیحی که مصحح در تصحیح کتاب ما ﴿وَ اللّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَ جَعَلَ لَكُمْ﴾ را که آیه بعدی است اضافه کرده، به خاطر اینکه نه که ایشان گفت رابعه و خامسه، آن مصحح خواست هر دو را بیاورد؛ و الا خود محقق فقط آیه خامسه را آورده، آیه هشتادم را نیاورده، آیه هشتادم را بعداً از وسطهای بحث شروع میکند به آوردن.
﴿وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ﴾؛[28] انعام تفسیر رایجش این است که به سه چیز تفسیر بشود: ابل، غنم و بقر. البته بز داخل در گوسفند است، لازم نیست جدا حساب بشود؛ وقتی میگوییم غنم، بقر و ابل، شامل بز هم میشود چون آن هم جزو غنم به حساب میآید.
﴿خَلَقَهَا لَكُمْ﴾؛ لام «لکم» لام انتفاع است، لذا ﴿خَلَقَهَا لَكُمْ﴾ را اینطور معنا میکنیم: خلقها لانتفاعکم. ﴿فِيهَا دِفْءٌ﴾؛ دفء وسیله گرم کردن است، مدفأ یعنی بخاری. دفء وسیله گرم کردن است؛ شما از این انعام وسیله گرم کردن را به دست میآورید، یعنی پشمشان، مویشان، کرکشان و اینها را میگیرید با آن لباس درست میکنید و این لباس وسیله گرم شدن شما است.
پس ﴿لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ﴾، برای شما در این انعام دفء است؛ دفء یعنی آنچه که به توسط او میتوانیم خودمان را گرم کنیم، که عرض کردم لباسهای مختلف، پارچههای مختلف.
﴿وَمَنَافِعُ﴾، یعنی برای شما در این حیوانات منافع است. منافع هم سه تا است: یکی منفعت نسل است؛ این حیوان برای شما بچه متولد میکند و زیاد میشوند، این یک منفعت نسل است. دوم منفعت دَرّ است، یعنی شیر دوشیدن؛ اگر ماده باشد از شیرش استفاده میکنید. سوم منفعت رکوب است. البته رکوب در ابل هست، در غنم نیست، در گاو هم بعضی جاها رایج ممکن است باشد، در بسیاری جاها رکوب بر گاو هم نیست.
﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾؛ یعنی از همین انعام هم اکل میکنید. چههایش را اکل میکنید؟ گوشتش را، شیرش را. خب، آیه بعد، ﴿وَاللّهُ جَعَلَ لَكُمْ﴾[29] که در کتاب ما نوشته، عرض کردم این خوانده نمیشود، این را نمیخوانیمش اینجا.
تطبیق و شرح عبارت کتاب درباره نعمت خلق انعام
«عَدَّ اللّهُ تَعَالَى نِعَماً مِنهَا خَلقُ الأَنعَامِ لِلإِنسَانِ»؛[30] عبارت را اینطور خواندم تا متوجه بشویم که آن دو تا نقطهای که بعد از «مِنهَا» گذاشته درست نیست. خداوند نعمی را در این آیه و آیات بعدی میشمارد؛ «مِنهَا خَلقُ الأَنعَامِ». بعد توجه کنید در دو خط بعد یا سه خط بعد مرحوم محقق میفرماید: «ثُمَّ عَدَّ نِعَماً أُخَرَ». اینجا میگوید: «عَدَّ اللّهُ تَعَالَى نِعَماً مِنهَا» کذا؛ انتظار داریم که بعدش بگوید و منها کذا، یعنی یک منهای بعدی بیاورد، ولی منهای بعدی نمیآورد، میگوید: «ثُمَّ عَدَّ نِعَماً أُخَرَ». علتش همان فاصله زیادی است که بین دو آیه شده؛ یک آیه که آیه پنج است گفته ﴿وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ﴾[31] تا آخر، آیه بعدی ﴿وَاللّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا﴾[32] است.
البته این آیه بعدی علاوه بر فاصلهای که با آیه قبلی دارد، فرق دیگر هم دارد، یک فرقی هم با آن دارد و آن فرق این است که این آیه بعدی اگرچه ناظر به انعام هست، ناظر به غیر انعام هم هست؛ ولی آیه قبلی فقط ناظر به انعام بود. اما خب این فرق شاید خیلی دخالت در بحث نداشته باشد؛ همان فاصله که عرض کردم مهم بوده، لذا مرحوم محقق دو تا نعمت را جدا شمردند، با «منها» و «منها» به هم ارتباطشان نداد.
«عَدَّ اللّهُ تَعَالَى نِعَماً مِنهَا خَلقُ الأَنعَامِ لِلإِنسَانِ»؛[33] انعامی که «مُشتَمِلَةً» بر چند چیز است: یکی «عَلَى الدِّفءِ، وَهُوَ مَا يُدفَأُ بِهِ مِنَ الأَكسِيَةِ وَالمَلَابِسِ المَأخُوذَةِ مِن شَعرِهَا وَصُوفِهَا وَوَبَرِهَا». «مَا يُدفَأُ بِهِ» یعنی گرم کرده میشود، «ما» اینجوری میشود معنا کرد: آنچه که گرم کرده میشود به وسیله آن چیز، گرم کرده میشود، یعنی گرم میشود آدم. آن گرمکننده است، انسان هم گرم کرده شده.
«مِنَ الأَكسِيَةِ» جمع کساء است، یعنی عباها؛ «وَالمَلَابِسِ» هم روشن است. «المَأخُوذَةِ» صفت است برای همهشان، هم برای اکسیه هم برای ملابس؛ که گرفته میشوند «مِن شَعرِهَا»، من شعر انعام. شعر یعنی مو، در بز مو هست؛ «وَصُوفِهَا»، صوف یعنی پشم، در گوسفند پشم است؛ «وَوَبَرِهَا»، وبر یعنی کرک، در شتر کرک است. خود مرحوم محقق هم در ذیل همین صفحه بیان میکنند که شعر، صوف و وبر در حیوانات مختلف است.
خب، گفتیم که مشتمل بر دفءاند، یک؛ و مشتملاند بر «وَمَنَافِعَ أُخرَى لَهُ»، منافع دیگری هم این انعام برای بشر دارد، مثل «مِنَ الرُّكُوبِ وَاللَّبَنِ وَالحَرثِ». حرث عمومیت ندارد، کشت کردن؛ کشت کردن به وسیله گاو انجام میشود، کم جایی است که از گوسفند استفاده کنند. «وَأَكلِ لُحُومِهَا وَغَيرِهَا»؛ اینها همه منافعی است که در حیوانات هست. یکی دفء بود، یکی هم منافع دیگری که بعضی از آنها را در مثال آورد.
بررسی شمول واژه انعام و معنای تبعیض در «منها تأکلون»
بعد از اینکه این آیه مختصراً تفسیر میشود، ایشان میپردازد به آیه بعدی که هفتاد و پنج تا با اینجا فاصله دارد؛ با «ثُمَّ عَدَّ نِعَماً أُخَرَ» شروع میکند که جدا کند این دو تا بحث را. بله؟
پرسش: اسب و حیوانات دیگر جزو انعام نیست؟
پاسخ: انعام را عرض کردم، انعام یعنی چهارپایان؛ چهارپایان شامل اسب و اینها میشود، اما رایج شده که انعام بر این سه تا گفته میشود، یعنی شتر، گاو و گوسفند. لذا ما هم در اینجا انعام را بر همان معنای رایجش اطلاق کردیم؛ و الا ممکن است شما انعام را هم در لغت بیابید که به معنای اسب و اینها هم گفته شده، و گفته شده؛ اینطور نیست که ممکن است بیابید، حتماً مییابید، مراجعه کنید به لغت میبینید انعام را عام گرفته. خب، آیه بعدی... بله؟
پرسش: اگر عام را شامل بشود، مشکلی پیدا میشود در این آیه؟
پاسخ: آخر ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾[34] اش اگر انعام بخواهد شامل همه بشود، ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾اش خیلی صاف درنمیآید؛ چون خدا دارد حکم میکند، در همان زمان هم کسی گوشت گوسفند، خر و اینها را نمیخورده.
پرسش: «منها» یعنی بعض، شاید بعضی از آنها، یعنی بعضی از آنها را میخورید؟
پاسخ: «منها» یعنی من النعم، نه من الانعام. کجا پس، کجا «منها» داریم؟ در عبارت مرحوم محقق؟ ها! ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾، آن را میفرمایید؟ ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾ یعنی بعضی از این حیوانات را میخورید؛ نه بعضی حیوانات را، بعضی از هر حیوانی را میخورید، نه بعضی از حیوانات را.
«منها» معنایش این است؛ «مِن» تبعیضیه است، تبعیض از متصل است نه تبعیض از منفصل. تعداد حیوانات را نمیگوید بعضیها را میخورید، یعنی این فرد را میخورید آن فرد را نمیخورید، این را نمیخواهد بگوید؛ ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾ یعنی این جزء را میخورید، آن جزء را نمیخورید.
توضیح هم که دادم عرض کردم ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾ یعنی لحوم را میخورید و البان را، بعضی چیزها را دور میریزید؛ همهاش را نمیخورید، بلکه بعضیهایش را میخورید، همه یک فرد را ها! پس بنابراین نمیشود گفت ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾ اشاره دارد به افراد مختلفی که بعضی از این افراد خورده میشوند بعضی خورده نمیشوند؛ اشاره دارد به همانهایی که همهشان خوردنی هستند، منتها از این خوردنیها بعضیهایشان را میخورید، یعنی از این حیوانات خوردنی بعضی از اجزایشان را میخورید.
پرسش: با توجه به اینکه آیه بعد هم، میشود تفسیر کرد آیه هشتاد را که فقط در مورد پوست و اینها صحبت کرده، ذیلش نمیشود قرینه باشد بر این آیه؟
پاسخ: ببینید آیه بعدی درباره پوست صحبت کرده، ولی این آیه بالا هم درباره پوست هم ممکن است صحبت کرده باشد؛ ولی از آن که در آیه پایین از پوست صحبت کرده چه استدلالی میتوانید بگیرید که مراد از آیه بالا هم، مراد از انعام مطلق است؟ شما میخواهید با اینکه آیه بعدی پوست را مطرح کرده بگویید این آیه که ما میگوییم پوست را مطرح کرده و اگر مثلاً اسب، حمار و اینها خورده نشوند مشکلی ندارد، پوستشان مطرح بوده؟
جوابتان این است که این آیه الان که داریم میخوانیم «تأکلون» گفته، ﴿وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾ گفته؛ پس معلوم میشود روی پوست تنها اکتفا، اعتنا نکرده، هم پوست منظورش بوده هم گوشت منظورش بوده. خب، پس «ثُمَّ عَدَّ نِعَماً أُخَرَ»[35] که مربوط به آیه دیگر است بماند برای جلسه بعد که انشاءالله توضیحش را عرض کنم.