90/09/06
بسم الله الرحمن الرحیم
النوع الرابع: مقدمات دیگر نماز/کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب الصلاة /النوع الرابع: مقدمات دیگر نماز
النوع الرابع: مقدمات دیگر نماز؛ بررسی آیه اول درباره لباس
صفحه ۱۱۱، سطر اول: «النَّوْعُ الرَّابِعُ: فِي مُقَدِّمَاتٍ أُخَرَ لِلصَّلَاةِ وَ فِيهِ آيَاتٌ الْأُولَى»[1] ﴿يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[2] در این نوع چهارم درباره مقدمات دیگر نماز بحث میکنیم. درباره یکی از مقدمات که «قبله» بود بحث کردیم، حالا میخواهیم در مقدمه دیگر بحث کنیم؛ یعنی در شرایط، منظور از مقدمه در اینجا شرایط است.
شرطی که ما در این نوع رابع دربارهاش بحث میکنیم درباره لباس است. دو تا مطلب درباره لباس در اینجا داریم: یکی اینکه «ساتر عورت» باشد و یکی هم اینکه «مباح» باشد؛ و هر دو تا هم «حکم تکلیفی»اند. پس آیه مربوط به «حکم تکلیفی» میشود و میتوانیم ازش در آیات الاحکام استفاده کنیم.
در این آیه که خوانده شد مطالبی هست که باید تکهتکه گفته بشود، ولی اصل مطلب همین بود که عرض شد که بیان میکند لباسی که «ساتر عورت» است ما نازل کردیم و همچنین میفرماید که این لباس باید «مباح» باشد که البته ما توضیح خواهیم داد که از کجا این استفادهها را بردیم.
توجیه معنای «إنزال» در مورد لباس
نکاتی که در این آیه هست باید عرض بشود که اولین نکته این است که: ﴿أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً﴾ ما وقتی که منزلات من السماء را ملاحظه میکنیم، در منزلات لباس نمیبینیم؛ بنابراین سؤال پیش میآید که انزلنا لباساً یعنی چه؟ دو جور توجیه میشود:
یکی اینکه ما با آن اعمال سماوی، یعنی چیزهایی که از سما نازل میشوند، لباس را برای شما در زمین به وجود آوردیم. بعضی از لباسها، لباسهای گیاهی هستند، مثل مثلاً کتان؛ خب این را ما با بارش باران رویاندیم در زمین و بالاخره برای شما تبدیل به لباس کردیم. پس انزلنا من السماء لباساً یعنی آنچه را که دخیل در تحقق لباس بود از سما نازل کردیم و صادق است که بگوید لباس را نازل کردیم؛ چون وقتی که اسباب لباس نازل بشود، مثل این است که خود لباس نازل شده. این توجیه اول.
توجیه دوم این است که چون لباس به امر خدا تکون پیدا میکند و امر خدا امری است که از عالی صادر میشود، لذا آنچه را که متعلق امر است میتوان عالی دانست و وقتی به دست بشر میرسد، این رسیدن به دست بشر را تنزل گفت. خداوند امر کرده به اینکه لباس متکون شود و این امر از بالا صادر شده و تنزل کرده به زمین و در زمین لباس تحقق پیدا کرده. پس لباس به تنزل من العالی بوده، یعنی به وسیله امر صادر من العالی بوده؛ «امر تکوینی». این را هم ممکن است ما بگوییم. پس دو جور تنزل در اینجا معنا میشود.
بقیه چیزها هم که مثل ﴿أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ﴾[3] یا ﴿أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ﴾،[4] اینها هم همین حکم را دارند؛ دربارهشان ما میتوانیم دو تا توجیه داشته باشیم: یکی اینکه خداوندی که مکون اینهاست با امرش اینها را تکوین کرده، این امر از عالی صادر شده و به دانی نازل شده و همین امر باعث پیدایش این امور شده؛ بنابراین باید گفت این امور با تنزل درست شدند، یعنی با تنزل «امر تکوینی».
پس توجه کنید هر دو بیانی که ما کردیم نشان میدهد که سبب این امر، سبب این امری که منزل به حساب آمده، از بالا آمده. در توجیه اول، سبب که عبارت از باران بود گفتیم از بالا آمده؛ در توجیه دوم، سببی که عبارت از «امر تکوینی» بود گفتیم از بالا آمده. پس در هر دو حال سبب از بالا آمده، منتها یکی سبب مثل باران است که دخالت دارد، یکی سبب مثل «امر تکوینی» است که همهکاره است؛ نمیشود گفت دخالت دارد، همه کار به او مستند است، امر تکوینی خدا باعث شده. تنزل را به این دو صورت بیان میکنند، بعد وارد بقیه قسمتهای آیه میشوند که انشاءالله وقتی رسیدم عرض میکنم.
تطبیق بحث با عبارت کتاب
صفحه ۱۱۱، سطر اول: «النَّوْعُ الرَّابِعُ»[5] در انواع هشتگانهای که درباره صلاة باید بحث بشود، بحثی است در مقدمات دیگر صلاة؛ و در این نوع رابع چندین آیه مطرح میشود. آیه اول این است: ﴿يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً﴾؛[6] بر شما نازل کردیم، به یکی از آن دو بیانی که عرض کردیم، لباسی را که ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾. یواری یعنی میپوشاند، یستر؛ سوآت یعنی عورات.
که این اشاره دارد به لباسی که «ساتر عورت» باشد؛ حالا چه این لباس فقط «ساتر عورت» باشد که لباس، پارچه کمی باشد، یا نه، هم «ساتر عورت» باشد هم ساتر بقیه بدن باشد که پارچه زیادی باشد. علیایحال نظر اصلی به «ستر عورت» است در اینجا؛ منتها حالا آن اضافات، ستر اضافه را هم داشته باشد یا ستر اضافه را نداشته باشد، آن دیگر مورد توجه نیست.
﴿وَ رِيشاً﴾؛ ریش یعنی لباس تجمل. اینجا نظر به تجمل است، آنجا نظر به «ستر عورت» بود.
سوم: ﴿وَ لِبَاسُ التَّقْوَى﴾. حالا این لباس تقوا چیست، داخل در یکی از این دو تا میشود یا جدای از اینهاست، این را هم باید بعداً بیان کنیم. ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾؛ درباره ذلک خیر هم بحث داریم، چند جور توجیهش میکنیم انشاءالله.
خب، اولین بحثی که در این آیه میخواهیم مطرح کنیم کلمه ﴿أَنْزَلْنَا﴾ است؛ که انزلنا یعنی انزلنا من السماء یا انزلنا من العالی، من العلو، در حالی که لباس را توجه کردید به ظاهر از بالا نازل نشده؛ چطوری ﴿أَنْزَلْنَا﴾ فرموده؟ باید توجیه کنیم که الآن عرض میکنم: «أَيْ خَلَقْنَاهُ لَكُمْ»؛[7] لباس را در زمین برای شما خلق کردیم، منتها «بِتَدْبِيرَاتٍ سَمَاوِيَّةٍ» از آن بالا اداره کردیم، بارانش را از آن بالا فرستادیم، خورشیدی که باید این گیاه را به ثمر میرساند از بالا منور ساختیم و خیلی چیزهای دیگر که باید از بالا بیاید.
حتی این کواکب هم در رشد این گیاهها دخالت دارند، ولو اینکه دخالتشان را ما به طور تفصیل تشخیص نداده باشیم، ولی بالاخره به نحو اجمال تشخیص دادیم که تمام این کواکب در رشد زمینیها و در تکون زمینیها دخالت دارند، منتها بعضیهایش را ما درک کردیم مثل خورشید یا حتی مثل ماه، اما بعضی دیگر را درک نکردیم یا اگر هم درک کردیم درک بسیار ضعیفی است.
بالاخره با تدبیرات سماویه و اسبابی که نازل از سمایند؛ «وَ أَسْبَابٍ نَازِلَةٍ مِنَ السَّمَاءِ». دو تا مطلب میگوید: هم تدبیرات سماویه، هم اسباب نازله من السماء. اسباب نازله من السماء مثل باران، مثل همین خورشید که عرض کردم که شعاعش منزل من السماء است؛ خود خورشید منزل نیست، شعاعش منزل است.
تدبیرات سماویه یعنی تدبیراتی که به توسط ملک انجام میشود که آنها بالاخره مدبرند و مکانشان هم و موطنشان هم سماست؛ آنها اداره میکنند، حالا به چه نحوی اداره میکنند خدا میداند، ولی بالاخره تدبیرات سماویه داریم که آنها مدبرند، منتها از سما اداره میکنند.
مثل گروهی از فلاسفه که ملائکه را تفسیر کردند به «نفوس فلکیه»، خب روشن است؛ «نفوس فلکیه» از بالا و از فلک و سما اداره میکنند زمین را و تأثیرگذار در زمیناند. اینها میشود تدبیرات سماویه. آن چیزهایی که از آسمان نازل میشود مثل شعاع خورشید، مثل باران، میشود اسباب نازله من السماء. پس دو تا مطلب ایشان گفته: هم تدبیرات، هم اسباب. پس ﴿أَنْزَلْنَا﴾[8] یعنی ما در همین زمین خلق کردیم، منتها با این دو امری که مربوط به آسمان بودند؛ چون با امر مربوط به آسمان خلق شد، گویا که از آسمان نازل شده.
«وَ نَظِيرُهُ»،[9] و نظیر همین قول خداست، قول دیگر خداوند که فرموده: «قَوْلُهُ تَعَالَى» ﴿وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ﴾[10] و قول دیگر خدا: ﴿وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ﴾؛[11] که ﴿أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ﴾[12] در سوره زمر است، ﴿أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ﴾[13] هم در سوره حدید است. این آیات هم کلمه انزل دارند یا انزلنا دارند که به همین معنایی که تفسیر کردیم تفسیر میشوند.
«فَأَشَارَ إِلَى أَنَّ لِلْأُمُورِ السَّمَاوِيَّةِ كَالْمَطَرِ مَدْخَلًا فِي حُصُولِ اللِّبَاسِ»[14] اشار در آیه اول، یا اشار در آیه دو و سه که ﴿أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ﴾[15] و ﴿أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ﴾؛[16] البته مرحوم محقق آیه دو و سه را نمیگوید، چون تصریح به لباس دارد، حصول لباس، معلوم میشود آیه اول را میگوید؛ من آیه دوم و سوم را دارم اضافه میکنم. این یک معنا بود برای ﴿أَنْزَلْنَا﴾.[17]
توجیه دوم انزال و بررسی احکام مستفاد از صدر آیه
معنای دوم: «وَ قَدْ تَكُونُ»،[18] این قول خداوند یا این آیه، «إِشَارَةً إِلَى الرُّتْبَةِ فَقَطْ»؛ اشاره به رتبه تنها. یعنی سما بودن نمیخواهد بیان کند که آن شیئی هم که روی زمین آمده از سما آمده؛ فقط میخواهد رتبه را معنا کند، یعنی میخواهد بگوید از بالا آمده. منظور این است که از بالا آمده؛ حالا بالا سماست یا فوق عرش است، مهم نیست. اشاره به رتبه است که رتبه باید رتبه بالا باشد، از بالا آمده باشد، ولی حالا از سما باشد یا غیر سما، آن مهم نیست؛ امر الهی هم اینچنین از رتبه بالا آمده.
«وَ قَدْ تَكُونُ إِشَارَةً إِلَى الرُّتْبَةِ فَقَطْ»، این آیه اشاره به رتبه تنها. البته آن مطر هم اشاره به رتبه داشت، بالاخره باز هم از بالایی که سما بود آمده بود؛ علاوه بر اشاره به رتبه، اشاره به این هم داشت که مطر دارد دخالت میکند، یعنی یک چیزی هم از بالا میآمد. اما در اینجا فقط اشاره به رتبه است؛ چیزی از بالا به نام امر نمیآید، امر که آمدنی نیست، مثل باران نیست، تنزل ندارد.
«وَ قَدْ تَكُونُ إِشَارَةً إِلَى الرُّتْبَةِ فَقَطْ فَإِنَّ حُصُولَ اللِّبَاسِ لَمَّا كَانَ بِأَمْرِهِ تَعَالَى وَ حِكْمَتِهِ»، چون به امر خدا و حکمت خدا بود و امر و حکمت هم عالی بود، «صَارَ»، فصار این حصول لباس، «نَازِلًا مِنَ الْأَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ»؛ چون با دستور تکوینی خدا درست شده، پس گویا از بالا نازل شده، منتها امرش از بالا نازل شده، خودش در پایین تکون یافته.
خب، لباس را خداوند در اینجا متصف فرموده به ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾؛[19] از این اتصاف معلوم میشود که مراد لباس «ساتر عورت» است. حالا «ساتر عورت» باشد که علاوه بر عورت جای دیگر را بپوشاند، یا اینکه نه، فقط همان «ستر عورت» کند، فرقی نمیکند. ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾ «صِفَةُ»[20] ﴿لِبَاساً﴾؛[21] «صفت» است برای لباساً، این اعراب یواری سوآتکم است.
«يَسْتُرُ عَوْرَاتِكُمْ»،[22] تفسیرش است؛ اول «اعراب» را گفته، بعد تفسیر را گفته. ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾[23] «صِفَةُ»[24] ﴿لِبَاساً﴾،[25] این «اعراب» است؛ یعنی این کلمه ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾ «صفت» است برای کلمه ﴿لِبَاساً﴾. حالا معنا میکند ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾ را، میگوید: یستر عوراتکم، ساتر عورات شماست.
«رُوِيَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَطُوفُونَ الْبَيْتَ عُرَاةً وَ يَقُولُونَ لَا نَطُوفُ فِي ثِيَابٍ عَصَيْنَا اللَّهَ فِيهَا»[26] این روایت را یا این داستان را ایشان نقل میکند تا هم بیان کند که این آیه ازش چه استفادهای میتواند بشود، هم بیان کند که میتوانیم این لباس «ساتر عورت» را در کل عبادات شرط بدانیم، نه تنها در نماز، بلکه حتی در طواف هم؛ چون بعداً این اشاره را داریم، از قسمتی از عبارت میخواهیم این اشاره را استفاده کنیم. پس این روایت روی ان العرب بیمناسبت اینجا نیامده؛ میخواهد بیان کند که ما لباس را نازل کردیم تا در تمام عبادات ازش استفاده بشود.
عرب طواف میکردند خانه کعبه را برهنه و میگفتند ما در پیراهنی که یا لباسی که خدا را در آن پیراهن و لباس معصیت کردیم، با آن پیراهن طواف نمیکنیم. دیگر عقلشان نمیرسید که با بدنی که معصیت کردند چطوری طواف میکنند؟ با اینکه اصل کار بدن است؛ اولاً و بالذات معصیت مال نفس است، بعد به وسیله بدن ممکن است اجرا بشود، در حالی که این لباس هم تن آدم است اجرا میشود.
لباس از همه این سه تایی که گفتیم دورتر است نسبت به معصیت؛ نفس نزدیکتر از همه است، بدن دوم است و لباس دیگر سوم است، لباس چیزی به حساب نمیآید، دخالتی در معصیت ندارد. اینها لباس را که دخالت در معصیت نداشت میکندند، اما بدن یا نفس را هیچ کارش نداشتند. البته نمیشود کارش داشت، ولی خب بالاخره اینها فقط فکرشان رسیده بود که لباسی که ما باهاش معصیت کردیم در حین طواف نپوشیم؛ خب حالا بدنتان را سالم کنید، معصیت نکنید، اگر واقعاً طواف با معصیت جمع نمیشود باید بدن یا نفس را اصلاح کرد، نه لباس را کند.
﴿وَ رِيشاً﴾[27] «عَطْفٌ عَلَى»[28] ﴿لِبَاساً﴾،[29] و ریش لباس تجمل است؛ «أَيْ لِبَاسَ التَّجَمُّلِ»[30] حالا لباس تجمل همان لباس «ساتر عورت» است یا جداست، فرقی نمیکند؛ میتواند جدا باشد، میتواند همان باشد. همان را اگر نظیف، ارزشمند و مطلوب انتخاب کنی میشود لباس تجمل، همان «ساتر عورت» را؛ ممکن هم هست آن «ساتر عورت» جدا باشد، یک لباس تجمل هم جدا، فرقی نمیکند. علیایحال ریشاً یعنی لباس تجمل.
خب، این دو مطلب بود که گفته شد: یکی ﴿أَنْزَلْنَا﴾[31] توضیح داده شد، یکی ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً﴾ توضیح داده شد. حالا از اینجا میخواهیم «حکم شرعی» و فقهی را از این آیه استخراج کنیم. میفرماید که در ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾ اشاره دارد به لباس «ساتر عورت». البته فرموده ﴿لِبَاساً﴾، قیدی نداشته، اما چون بعدش «صفت» آورده که ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾ فرموده، ما از این «صفت» میفهمیم که منظور لباس «ساتر عورت» بوده.
این اشاره دارد به «وجوب» ستر عورت؛ تصریح ندارد، اشاره دارد. چون وقتی میگوید من این نعمت را به شما دادم، این منت را بر شما گذاشتم، معنا ندارد که ما برگردیم بگوییم خدایا نمیخواهیم؛ این کمال بیادبی است که منعمعلیه به منعم بگوید نعمتت را نمیخواهم. پس حتماً باید از این نعمت استفاده کنیم؛ حتماً باید استفاده کنیم، نه «مستحب» است.
از اینجا کشف میکنیم که، البته با اشاره، کشف میکنیم که «ستر عورت» واجب است؛ یعنی استفاده کردن از آن لباس «واجب» است، لباسی که خودش فرمود: ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾، یعنی من لباس فرستادم برای این کار، منت گذاشتم بر شما، نعمت دادم؛ خب معنا ندارد که رد کنیم نعمت را، پس «واجب» است قبول کنیم.
منتها عرض میکنم این عبارت اشاره دارد به مطلب، «وجوب» ازش به همین بیانی که گفتم استفاده میشود؛ نگفته یجب علیکم پوشیدن لباسی که یواری سوآتکم، بلکه فرمود من این را بر شما نازل کردم. لسان آیه، لسان منت است؛ ﴿يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ﴾ دارد ما را متذکر میکند که این نعمت عظیم را به شما دادم.
لسان، لسان منت است؛ لسان منت را نمیشود تخطی کرد، نمیشود کفران کرد، یعنی باید عمل کرد. پس آنچه در اینجا میآید دلالت بر «وجوب» میکند، اشاره به «وجوب» دارد؛ به همین جهت است که ایشان ازش «وجوب» استفاده میکند. این یک مطلب.
مطلب دیگر اینکه لباس تجمل را «مستحب» میکند؛ لباس تجمل را «مستحب» میکند. خب، به آن بیانی که گفتم، لباس تجمل هم که همان ﴿وَ رِيشاً﴾ دارد بهش اشاره میکند، آن هم میشود «واجب»؛ چرا میگویند «مستحب»؟ این را باید بگوییم با کمک روایات دیگر، یا با کمک اینکه ما میدانیم لباس تجمل «واجب» نیست؛ پس حمل میکنیم بر «استحباب».
این را از خود آیه نمیتوانیم استفاده کنیم استحبابش را یا وجوبش را؛ «وجوب» که استفاده میشود به همان بیانی که گفتم، چون آیه در صدد منت گذاشتن است، «وجوب» استفاده میشود، اما «استحباب» را بخواهیم استفاده کنیم باید از ادله دیگر هم کمک بگیریم.
پرسش: وجوب تخییری؟
پاسخ: بله؟
پرسش: وجوب تخییری؟
پاسخ: «وجوب تخییری» یعنی چه؟ یعنی بین این لباس و آن لباس؟
پرسش: چون میگویند با هم جمع نشوند و مخیر بین آن دو تا باشد.
پاسخ: نه، «وجوب» و «استحباب» را میفرمایید؟ نه، عرض کردم ممکن است هر دو را با هم داشته باشد؛ هم «ساتر عورت» را داشته باشد، هم لباس تجمل، به شرطی که لباس تجمل جدا باشد. اگر لباس تجمل همان «ساتر عورت» باشد، بله، فرمایش شما این است، یکی از این دو تاست؛ اما میتواند همان ساتر عورتش را لباس تجمل قرار بدهد، میتواند لباس تجمل را جدای از «ساتر عورت» قرار بدهد. مثلاً یک لنگی ببندد، این میشود «ساتر عورت»، بعد یک لباس سرتاسری زیبایی بپوشد، این میشود لباس تجمل؛ دیگر لازم نیست یکی باشد.
مطلب بعدی که باز از این آیه استفاده میکنیم این است که باید لباس «مباح» باشد. چرا؟ چون عرض کردم آیه در مقام امتنان است و معنا ندارد که خدا به «حرام» بر بشر امتنان کند و منت بگذارد. پس معلوم میشود مراد خدا در این آیه لباس «حلال» است، لباس «مباح» است.
پس آنجا که میگوید «واجب» است، یعنی لباس مباح «واجب» است؛ آنجا که میگوید «مستحب» است، یعنی لباس مباح «مستحب» است. فعلیایحال لباس مباح هم از این آیه در میآید؛ یعنی اشتراط لباس به «مباح» بودن از این آیه استفاده میشود. پس سه تا مطلب استفاده کردیم: یکی وجوب لباسی که «ساتر عورت» است، یکی استحباب لباسی که تجمل است، یکی هم «مباح» بودن این دو لباس. پس آیه سه تا «حکم شرعی» را بیان کرد برای ما و به همین مناسبت جزو آیات الاحکام قرارش دادیم.
«فَفِي الْأَوَّلِ»،[32] یعنی در کلمه ﴿لِبَاساً﴾[33] در حالی که «مقید» است به ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾، «إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ بِاللِّبَاسِ»؛[34] باللباس متعلق به ستر است. «مُطْلَقاً»؛ مطلقاً یعنی چه؟ مطلقاً را دو جور میتوانیم معنا کنیم: یکی مطلقاً را قید لباس بگیریم؛ یعنی چه لباس معمولی باشد چه لباس تجمل، بالاخره باید عورت به توسط لباس پوشانده شود، حالا یا با لباس معمولی یا با لباس تجمل؛ مطلقاً یعنی هر لباسی شد، این یک معنا. یک معنای دیگر اینکه مطلقاً را قید «وجوب» بگیریم: ستر عورت به لباس «واجب» است مطلقاً، چه در حال عبادت چه در غیر عبادت؛ عبادت هم چه نماز باشد چه طواف باشد چه چیز دیگر.
به همین مناسبت عرض کردم که «رُوِيَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَطُوفُونَ الْبَيْتَ عُرَاةً» را گفت؛ چون میخواست در این خطی که الآن خواندیم بیان کند که «ستر عورت» حتی در طواف هم «واجب» است، مطلقاً «واجب» است، از جمله در طواف «واجب» است. پس قید مطلقاً را میتوانید قید «وجوب» بگیرید، همانطور که میتوانید قید لباس بگیرید.
ادامه تبیین احکام مستفاد از آیه لباس
«لِقَوْلِهِ يُوَارِي سَوْآتِكُمْ» من «وجوب» را از اینکه آیه در مقام امتنان است استفاده کردم؛ لذا در وقتی که «استحباب» میخواست استفاده بشود، احتیاج پیدا کردیم به اینکه از دلیل خارجی استفاده کنیم. اما مرحوم محقق «وجوب» را از جای دیگر استفاده میکند و لذا «استحباب» را محتاج به دلیل دیگر قرار نمیدهد؛ «استحباب» را هم مستقیم از آیه استفاده میکند.
استفادهای که ایشان درباره «وجوب» میکند، ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾[35] است؛ از ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾، از این «صفت»، میفرماید که وقتی خدا دارد تذکر میدهد که این لباس این اثر را دارد، معلوم میشود که اگر از این اثر لباس استفاده نشود، قبیح است؛ یعنی اگر «ستر عورت» نشود قبیح است. هر قبیحی میشود واجب الترک، مقابلش میشود واجب الفعل؛ پس «ستر عورت» که در مقابل قبیح است میشود «واجب».
ایشان به این صورت «وجوب» را استفاده میکند که از ﴿يُوَارِي﴾ میفهمد که خلافش قبیح است؛ اگر خلافش قبیح است و واجب الترک، پس خودش حسن است و واجب الفعل. ایشان اینطوری استفاده میکند «وجوب» را.
آنوقت در ﴿رِيشاً﴾ چون قید یواری نداریم، قبح، «وجوب» و امثال ذلک استفاده نمیشود؛ فقط اصل مطلوبیت استفاده میشود، لذا در آنجا حکم به «استحباب» میکنیم. توجه کردید که اگر اینطوری که ایشان پیش رفته پیش برویم، «وجوب» را از آیه استفاده میکنیم با ذکر ﴿يُوَارِي﴾، «استحباب» هم استفاده میکنیم با ترک یواری؛ دیگر احتیاجی به بیرون نداریم.
ولی آنطور که من عرض کردم، احتیاج به بیرون داریم؛ البته هر دویش درست است. کلام ایشان مناسبتر است به خاطر اینکه دارد آیات الاحکام را بحث میکند؛ یعنی مستفاد از آیه را میگوید، مستفاد از روایت منظورش نیست.
«فَفِي الْأَوَّلِ إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ بِاللِّبَاسِ مُطْلَقاً»؛[36] چرا اشاره به «وجوب» دارد؟ «بِقَوْلِهِ يُوَارِي سَوْآتِكُمْ». چرا آنوقت یواری سوآتکم دلالت بر «وجوب» میکند؟ «فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُبْحِ الْكَشْفِ»؛ نشان میدهد که کشف قبیح است «وَ أَنَّ السَّتْرَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى». مراد یعنی مطلوب؛ در اینجا مراد یعنی مراد تشریعی، نه مراد تکوینی. از کجا فهمیدیم دلالت بر قبح را و از کجا فهمیدیم که ستر مراد است؟ از فعل مضارع که میتواند افاده «وجوب» کند، افاده امر کند و از امر قویتراست.
«وَ فِي الثَّانِي»، یعنی در ﴿رِيشاً﴾[37] فی الاول یعنی ﴿لِبَاساً﴾ با قید ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾، آن دلالت بود که گفتیم؛ در ثانی یعنی در کلمه ﴿رِيشاً﴾، اشاره است «إِلَى اسْتِحْبَابِ التَّجَمُّلِ بِاللِّبَاسِ»[38] این دو مطلب.
مطلب سوم: «وَ يُمْكِنُ فَهْمُ اشْتِرَاطِ كَوْنِ اللِّبَاسِ مُبَاحاً». ممکن است که ما از آیه بفهمیم که این آیه دارد شرط میکند که لباس باید «مباح» باشد. از کجا بفهمیم؟ «لِأَنَّ»؛ لان صغرایش را حذف کرده، کبرایش را گفته: لان الآیة فی مقام الامتنان، این «صغری» است؛ «لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَمُنُّ بِإِعْطَاءِ الْحَرَامِ»، این هم «کبری» است.
آیه در مقام امتنان است و خدا منت به اعطای «حرام» نمیگذارد، بلکه «حلال» را عطا میکند و این منت اوست؛ پس لباس هم که «ساتر عورت» است یا لباس تجمل است، حلال و مباح است. توجه کردید که آیه به این بیان دلالت بر «اباحه» لباس هم میکند؛ دلالت بر اشتراط اباحه لباس میکند.
پرسش: استاد، ببخشید، ما به این حساب در هر جا که منت مطرح شد باید بگوییم واجب است دیگر؛ چون در اینکه در انعام را هم فرموده ما قرار دادیم در خدمت شما باشند که مثلاً بارکش باشند چهارپایان، که منت است از جانب ما بر شما، مثلاً باید استفاده از چهارپایان هم آنجا واجب بشود؟
پاسخ: بله، «واجب» هم هست؛ یعنی نمیتوانیم، نه که «واجب تکلیفی» باشد. در جاهایی «واجب تکلیفی» بودن استفاده میشود، در جاهایی هم به صورت ادب «واجب» میشود. چون همینها که شما استفاده میکنید دیگر نمیشود گفت «واجب» است استفاده کردن از چهارپایان؛ کار دیگر نمیشود کرد، یعنی واجبی است که خودبهخود دارد اجرا میشود.
از چهارپایان دارد استفاده میشود، حالا یا استفاده خوراکی یا استفاده بارکشی، بالاخره دارد استفاده میشود؛ نمیشود استفاده نکرد. پس وجوب اینچنینی است، نه «وجوب تکلیفی»؛ یک جا هم ممکن است «وجوب تکلیفی» باشد.
پرسش: یعنی تکوینی است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: یعنی تکوینی است بیشتر از اینکه تشریعی باشد؟
پاسخ: مثلاً تکوینی است، به یک صفت تکوینی است. بله، آنجایی که خدا در مقام امتنان است، منتش را نمیشود رد کرد. مثلاً در یک جا میگوید: ﴿فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا﴾،[39] لا حرج علیکم مثلاً که طواف کنید سعی و مروه را؛ با اینکه با لا حرج فرموده، میگویند «واجب» است. چون در مقام امتنان، یک جاهایی، حالا البته اینجا در مقام امتنان نیست، یک جاهایی است که به صورت لا حرج فرموده و آنجا میگویند «واجب» است انجام بشود، با اینکه لا حرج است.
تفسیر و اعراب «لباس التقوی ذلک خیر»
خب، ﴿وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[40] لباس تقوا را سه جور ایشان تفسیر میکند: در تفسیر اول، کل لباس تقوا میشود «کنایه»، یعنی خشیت الله یا ایمان، این تفسیر اول. همانطور که لباس بدن را میپوشاند و سرتاسر بدن را میگیرد، همچنین خشیت الله یا ایمان باید سراسر وجود انسان را بگیرد. این مشابهت باعث شده که لباس تقوا گفته شود و آن معنای کنایی که خشیت الله است یا ایمان است اراده شود.
که توجه بکنید در این توضیحی که عرض شد، کل لباس تقوا میشود «کنایه»؛ نه اینکه لباس به معنای اصلی باشد، تقوا بشود «کنایه»، اصلاً لباسی مطرح نیست، خشیت الله و ایمان مطرح است. حکم لباس را دارد؛ همانطور که لباس بدن را میپوشاند، این خشیت الله و ایمان هم وجود را میپوشاند، ولی خودش لباس نیست. پس لباس تقوا را «کنایه» قرار میدهیم، این معنای اول: «أَيْ خَشْيَةُ اللَّهِ أَوِ الْإِيمَانُ».[41]
معنای دوم: لباس را به معنای حقیقیاش قرار میدهیم، در تقوا ما سبب تقوا را ذکر میکنیم، سبب صدق تقوا. عبادت سبب صدق تقواست؛ خشیت من الله، تواضع لله، اینها همه وسیلههای تقوا هستند، این امور را که ما مرتکب بشویم میشویم متقی.
پس مراد از لباس تقوا، لباسی است که مربوط به عبادت، تواضع و خشیت است؛ که ببینید در لباس دیگر «کنایه» نیاوردیم، تقوا را «کنایه» قرار دادیم. مثلاً لباسی که از پشم درست میشود، این لباس، لباس ساختهشده برای عبادت است، برای تواضع است؛ مراد از لباس تقوا این است، این جور لباسهاست. این هم معنای دوم.
معنای سوم این است که نه در لباس «کنایه» به کار میبریم، نه در تقوا؛ منتها «مضافالیه» تقوا را، یعنی «متعلق» تقوا را «تقدیر» میگیریم: لباسی که پرهیز میدهد و حفظ میکند، خب تقوا معنایش همین است، حفظ کردن است دیگر؛ لباسی که حفظ میکند شما را از همه مضرات، از گرما، سرما، جراحت و امثال ذلک.
که توجه میکنید این لباس تقوا در این معنای سوم دیگر اصلاً درش «کنایه» نیست؛ لباس به معنای خودش است، تقوا به معنای نگهداری و به معنای خودش است، منتها متعلق تقوا و آنی که تقوا بهش مربوط است ضرر است، آن را ذکر نکرده: لباسی که شما را از ضرر نگه میدارد. این سه معنا را برای این لباس تقوا گفتند.
«وَ لِبَاسُ التَّقْوَى أَيْ خَشْيَةُ اللَّهِ أَوِ الْإِيمَانُ»، این معنای اول. معنای دوم: «أَوْ لِبَاسٌ يُقْصَدُ بِهِ الْعِبَادَةُ وَ الْخَشْيَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَ التَّذَلُّلُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَالصُّوفِ وَ الشَّعْرِ»، این هم دو معنا. صوف یعنی پشم، شعر هم یعنی مو؛ که این دو تا لباس مربوط به تواضعاند. کسانی که میخواهند اظهار تواضع کنند در مقابل خدا، از این جور لباسها استفاده میکنند: لباس پشمی یا لباسی که از مو درست شده. این لباسها زبر هم هستند، بدن آدم را آزار میدهند. قبلاً هم عرفا از این لباسها استفاده میکردند، یعنی صوف میپوشیدند؛ به همین جهت هم بهشان گفته شد صوفی.
دیگر بعداً صوفی اسم شد برای هر کسی که در این رشته وارد بشود، ولو دیگر صوفی هم نداشت؛ ولو لباسهای متجمل نرم و گرم هم میپوشید، ولی در عین حال بهشان باز هم گفتند صوفی.
پرسش: حالا سوءاستفاده هم میکردند دیگر از این.
پاسخ: سوءاستفاده هم میکردند که شهره صوفی بله، اسم است.
پرسش: در دومی فرمودید در لباس کنایه دیگر نیست؟
پاسخ: نه، لباس «کنایه» نیست؛ لباس را توجه کنید وقتی دارد معنا میکند میگوید: «لِبَاسٌ يُقْصَدُ بِهِ»، لباس خودش را مطرح میکند، کنایهای در لباس نیست، در تقوا کنایه است.
پرسش: استاد، خشیت الله و ایمان را شما یک معنا گرفتید؟
پاسخ: «خَشْيَةُ اللَّهِ أَوِ الْإِيمَانُ» را یک معنا گرفتم؛ یعنی دو تا معناست که هر دو مکنیعنه لباس تقواست. دو تا معناست، حالا خب چون من نظر به این داشتم که میخواستم کل لباس تقوا را «کنایه» بگیرم، این دو تا را یکی گرفتم و الا خشیت الله با ایمان فرق دارد؛ اگرچه خشیت الله نتیجه ایمان است، ولی یک فرقکی بالاخره بینشان هست.
معنای سوم: «أَوْ مُطْلَقُ اللِّبَاسِ الَّذِي يُتَّقَى بِهِ مِنَ الضَّرَرِ»، که عرض کردم این معنا را اگر قبول کنیم، نه در لباس «کنایه» هست نه در تقوا، هر دو به معنای حقیقی خودشان دارند به کار میروند؛ مطلق لباسی که به توسط آن لباس من الضرر پرهیز میشود. ضرر چیست؟ «كَالْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْجَرْحِ».
روشن است بعضی لباسها هم جلوی جراحت را میگیرد؛ حالا اگر جراحت مثل شمشیر باشد، لباس زره میگیرد، اگر فرض کنید ما گرمای شدید داشته باشیم، سرمای شدید داشته باشیم، خب این لباسهای معمولی هم جلوی جراحت را میگیرند، چون گرما و سرما ایجاد جراحت میکند در بدن.
ادامه اعراب و قرائات «لباس التقوی ذلک خیر»
خب، تا اینجا ایشان تفسیر لباس تقوا را گفت، یعنی مراد من اللباس التقوی را بیان کرد. حالا میخواهد اعرابش را بگوید، میگوید: «مُبْتَدَأٌ». این مبتدأ مربوط به لباس التقوی است؛ لباس التقوی «مبتدا» است، مبتدأ خبرش.
پرسش: باز هم که مبتدا و خبر با هم شد.
پاسخ: بله؟
پرسش: میگویم باز هم که مبتدا و خبر با هم شد.
پاسخ: بله، اینجا هم «مبتدا» و «خبر» با هم شد.
﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[42] «خَبَرُهُ»[43] پس اینطور شد: لباس التقوی «مبتدا»، ذلک خیر خبره. حالا تمام ذلک خیر «خبر» است یا فقط خیر «خبر» است؟ دو جور توجیه میکنند اینجا: یکی اینکه تمام ذلک خیر «خبر» باشد. آنوقت اگر تمام ذلک خیر «خبر» باشد، باید بگوییم ذلک «مبتدا» است، خیر «خبر» است، مجموع و جمله میشود «خبر» برای لباس التقوی. پس اگر ذلک خیر را «خبر» بگیریم، باید تحلیل کنیم: ذلکاش را «مبتدا» قرار بدهیم، خیرش را «خبر» قرار بدهیم، بعد جمله را و مجموعه را «خبر» برای لباس التقوی بگیریم.
یک راه دیگر هم داریم و آن این است که ذلک را «خبر» نگیریم، فقط خیر را «خبر» بگیریم. در این صورت ذلک اشاره میشود به لباس تقوا و «صفت» لباس تقوا قرار داده میشود؛ عبارت را اینطور معنا میکنیم: لباس تقوا، همین لباس تقوا، خیر است. که دقت میکنید ذلک را «صفت» میگیریم؛ یعنی لباس تقوایی که این «صفت» را دارد، همین لباس تقواست، خیر.
﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[44] «خَبَرُهُ»[45] به این صورت که به یکی از دو صورت: یا اینکه ذلک مبتدای ثانی باشد، «بِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُبْتَدَأً ثَانِياً»؛ کتاب شما چه دارد؟
پرسش: مبتدأ ثانی.
پاسخ: مبتدأ ثانی است؟ مال ما مبتدأ ثانی است، ولی پاورقی اشاره کرده که مبتدأ ثانیاً درست است؛ چون خبر یکون است. «بِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُبْتَدَأً ثَانِياً»، یعنی کلمه ذلک مبتدای ثانی «وَ خَبَرُهُ خَيْرٌ»، و خبرش خیر باشد «وَ الْجُمْلَةُ»، یعنی جمله ذلک خیر، «خَبَرُهُ»، خبر آن لباس التقوی باشد، این یک صورت.
صورت دیگر: «أَوْ ذَلِكَ»، یعنی کلمه ذلک، «صِفَتُهُ»، یعنی صفت لباس التقوی است «وَ خَيْرٌ خَبَرُهُ»، یعنی خبر لباس التقوی است. آنوقت عبارت اینطور معنا میشود: «أَيْ لِبَاسُ التَّقْوَى الْمُشَارُ إِلَيْهِ خَيْرٌ»، که به جای ذلک، مشارالیه را گذاشته؛ لباس تقوایی که بهش اشاره شده، او خیر است.
خب، تا اینجا ما لباس التقوی را به «رفع» خواندیم، لباسُ خواندیم؛ بعد آنوقت حالا ذلک خیر را یا جمله را «خبر» قرار دادیم، یا ذلک را «صفت» قرار دادیم و خیر را «خبر» قرار دادیم. بالاخره دو تا توجیه کردیم، ولی در هر دو توجیه لباس را مضموم خواندیم.
اما بعضیها لباسَ التقوی خواندند، به «نصب» خواندند. این عطف بر ﴿لِبَاساً﴾[46] است؛ عطف بر لباساً است، آنوقت اینطوری میشود: ﴿قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ﴾ سه چیز را: لباساً یک، ریشاً دو، لباسَ التقوی سه. از آیه در میآید که سه جور لباس برای شما فرستادیم: خب یکی «ساتر عورت» است، یکی لباس تجمل است، یکی هم مطلق لباسی است که شما را از حر و برد حفظ کند؛ لباس تقوا یعنی لباسی که حافظ شما باشد من الحر و البرد.
«وَ قُرِئَ بِالنَّصْبِ عَطْفاً عَلَى لِبَاساً»،[47] تا عطف باشد بر لباساً. «كَأَنَّهُ»، خب آنوقت اگر لباس التقوی در مقابل آن دو تا باشد، به معنای همان که عرض شد، به معنای این است که لباسی که شما را از حر و برد حفظ کند. «كَأَنَّهُ يُرِيدُ عَلَى الْأَخِيرِ»؛ علی الاخیر یعنی بنابر اینکه به «نصب» بخوانیم. چون سه تا مطلب شد: یکی اینکه لباس التقوی را به «رفع» بخوانیم، جمله ذلک خیر را «خبر» بگیریم، این یکی؛ دوم اینکه لباس التقوی را به «رفع» بخوانیم، خیر تنها را «خبر» بگیریم، این دو تا؛ سوم اینکه لباسَ التقوی به «نصب» بخوانیم که عطف بر لباساً باشد، این سومی میشود اخیر.
«كَأَنَّهُ يُرِيدُ عَلَى الْأَخِيرِ»، یعنی بنابر لباسَ التقوی خواندن، «اللِّبَاسَ الَّذِي يُتَّقَى بِهِ عَنِ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْجَرْحِ وَ الْقَتْلِ»، این جور لباسی مراد است؛ «دُونَ اللِّبَاسِ الَّذِي يَسْتُرُ عَوْرَتَهُ»، که این را با ﴿لِبَاساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾ افاده کرد، «وَ الَّذِي»، و دون اللباس الذی «يُتَجَمَّلُ بِهِ»،[48] که این را با ﴿رِيشاً﴾[49] افاده کرد. میخواهد بیان کند سه تا لباس در اینجا مطرح است: یک لباس، لباسَ التقوی است، یعنی لباسی که حفظ میکند ما را از ضررها؛ یکی هم ریش یعنی لباس تجمل، یکی هم لباساً یواری سوآتکم یعنی لباس «ساتر عورت».
«فَاللِّبَاسُ ثَلَاثَةٌ قَدِ امْتَنَّ اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ بِخَلْقِهِ»[50] سه تا لباس در این آیه آمده که خدا بر عبادش به وسیله خلق این سه لباس منت گذاشته؛ که این ضمناً دارد اشاره میکند که آیه در صدد امتنان است، در مقام امتنان است. در «لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَمُنُّ بِإِعْطَاءِ الْحَرَامِ» هم عرض کردم اشاره به همین مطلب داشت که آیه در مقام امتنان است.
توجیه «ذلک خیر» بنابر قرائت نصب
خب، این توجیه سوم، توجیه خوبی بود؛ اما مشکل دارد. مشکلش این است که لباس التقوی که سومی است، خیر است، بهتر از آن دو تای دیگر است؛ این ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[51] توجیهش یک خرده سخت میشود. بنابر سومی توجیهش سخت میشود؛ اگر بگوییم لباس التقوی مراد ایمان است یا لباس تواضع است، خب این با «ساتر عورت»، امتیاز دارد بر «ساتر عورت»، بهتر است، خیر یعنی بهتر است، روشن است که بهتر است. اما اگر بگوییم مراد مطلق لباسی است که «يُتَّقَى بِهِ عَنِ الضَّرَرِ»،[52] این بهتر بودنش روشن نیست برای ما؛ فقط مشکلی که ما در توجیه سوم، یعنی در قرائت لباسَ التقوی داریم این است.
«وَ حِينَئِذٍ»؛ حینئذ یعنی در این هنگامی که اخیر را رعایت کنیم، یعنی لباسَ التقوی بخوانیم، آن دو تا قبل را که گفتیم رعایت نکنیم، و حینئذ «فِي قَوْلِهِ ذَلِكَ خَيْرٌ تَأَمُّلٌ»؛ در جمله ذلک خیر تأمل است، چطوری حکم به خیریت میشود؟ آنوقت دو تا توجیه خودشان میکنند که حکم به خیریت با این دو توجیه بیان میشود؛ و یمکن توجیه خیریت است.
میفرماید که این لباس که ما اسمش را میگذاریم لباس التقوی، از این جهت خیر است که هم کار لباس قبل را میکند، هم چیزی اضافه دارد. لباس قبل «ساتر عورت» بود؛ این لباس التقوی هم «ستر عورت» میکند، هم چون بقیه بدن را میپوشاند انسان را از ضرر حفظ میکند؛ پس دو تا کار دارد انجام میدهد، لذا خیر است.
در حالی که لباسی که ﴿يُوَارِي سَوْآتِكُمْ﴾[53] فقط یک کار میکرد و آن «ستر عورت» بود، بیش از آن دیگر کاری، ممکن بود کاری دیگر بکند که اگر میکرد میشد همین لباس سوم. «ساتر عورت» در وقتی که در مقابل لباس سوم است، فقط «ساتر عورت» است؛ چون لباس سوم «ساتر عورت» است و ساتر بقیه بدن است، اما «ساتر عورت» فقط «ساتر عورت» است.
اگر «ساتر عورت» تنها گفته بود، عرض کردیم میتواند شامل آنی بشود که فقط «ستر عورت» میکند، یا شامل آن پارچهای بشود که علاوه بر «ستر عورت»، ستر بقیه بدن هم میکند؛ اما در وقتی که «ساتر عورت» را در مقابل ساتر بقیه بدن قرار میدهد، معلوم میشود مرادش از «ساتر عورت» آنی است که پارچهای است که فقط «ستر عورت» بکند.
آنوقت لباس تقوا هم «ستر عورت» میکند و هم اینکه ما را حفظ میکند از ضرر؛ پس دو تا کار انجام میدهد، لذا خیر است و مفیدتر. این یک جواب که ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾ دیگر روشن شد.
جواب دیگر این است که چه لزومی دارد ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾ را اشاره بگیری به این لباس اخیر؟ به هر سه لباس اشاره بگیر. اینطور بگو: این لباسها بودشان بهتر از نبودشان است؛ خیر را «افعل تفضیل» معنا کن، بگو بودشان بهتر از نبودشان است، چه لباس «ساتر عورت»، چه لباس تجمل، چه این لباسی که ما اسمش را لباس تقوا یعنی ما یتقی به من الضرر گذاشتیم. هر کدام از اینها را حساب کنید، بالاخره بودشان بهتر از نبودشان است. پس ذلک را اشاره به این آخری نگیرید که نتوانید درست معنایش کنید؛ اشاره بگیرید به هر سه.
«وَ يُمْكِنُ»،[54] حالا که در ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[55] تأمل و اشکال پیدا شد، ممکن است ما توجیه کنیم تا اشکال برطرف بشود: «وَ يُمْكِنُ كَوْنُهُ»،[56] کون این لباس تقوا؛ ضمیر را داریم برمیگردانیم، مشارالیه را لباس تقوا قرار میدهیم، اشاره را اشاره میگیریم به لباس تقوا. این در توجیه اول است، در توجیه دوم اشاره میگیریم به کل لباسها. «وَ يُمْكِنُ كَوْنُهُ خَيْراً»، یعنی کون لباس التقوی خیراً، «لِأَنَّهُ يَحْصُلُ بِهِ السَّتْرُ»؛ به این جهت باشد که یحصل به الستر، ستر درست است، پس کار «ستر عورت» را انجام میدهد؛ علاوه بر این، «وَ الْحِفْظُ عَنِ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْجَرْحِ»، علاوه بر این حفظ از این ضررها هم میکند. پس دو تا کار انجام میدهد، لذا خیر است.
«بِخِلَافِهِمَا»؛ به خلاف آن دو تا لباس دیگر که یکی «ساتر عورت» است، یکی هم لباس تجمل است. لباس تجمل لازم نیست که انسان را از ضررها حفظ کند؛ شاید لباس خیلی نازکی باشد که سرما را رد کند، برساند به بدن، پس حفظ بدن از سرما نمیکند، گرما را هم همینطور، حتی ممکن است که ضررهای جراحتی را هم خیلی راحت بپذیرد. پس نمیتوانیم بگوییم که لباس تجمل حتماً حافظ هم هست؛ البته ممکن است حافظ هم باشد، ولی اینطور نیست که حتماً حافظ باشد.
همچنین لباس «ساتر عورت» را نمیتوانیم بگوییم حتماً حافظ هم هست. بله، «ساتر عورت» هست، ولی شاید حافظ از سرما و گرما نباشد. چرا؟ چون فقط «ستر عورت» میکند، بقیه بدن را نمیپوشاند؛ خب این دیگر حافظ نیست، ساتر هست، حافظ نیست. پس لباسهای دیگر ممکن است ساتر باشد، حافظ نباشد؛ و مثل لباس تجمل ممکن است نه ساتر باشد نه حافظ. این لباس تقوا هم ساتر است هم حافظ؛ پس میبینیم که این امتیاز دارد. چون امتیاز دارد گفته که: ﴿ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[57] این یک احتمال.
احتمال دوم اینکه: «وَ يُحْتَمَلُ رُجُوعُهُ»،[58] یعنی رجوع این «اسم اشاره»، یعنی ذلک؛ رجوع کند «إِلَى اللِّبَاسِ مُطْلَقاً». یعنی این لباس بودش از نبودش بهتر است؛ آنوقت دیگر لازم نیست ما فرق بگذاریم بین این سه نوع لباس، بلکه هر سهشان را ملاحظه میکنیم میگوییم بودشان از نبودشان بهتر است.
خب، اینها قسمتی از آیه بود که معنا شدند. بعد تتمه آیه دارد: «تَتِمَّةُ الْآيَةِ» ﴿ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ﴾[59] با این تتمه اشاره کرده به اینکه انزال لباس از آیات است و اشارات دیگر هم دارد که انشاءالله باید در جلسه آینده عرض شود.