90/09/04
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد دیدگاه محقق ثانی درباره علامت قبله کوفه و خراسان/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب صلاة /نقد دیدگاه محقق ثانی درباره علامت قبله کوفه و خراسان
نقد دیدگاه محقق ثانی درباره علامت قبله کوفه و خراسان
صفحه ۱۰۸، سطر اول: «وَ الْعَجَبُ أَنَّا نَرَى الْجُدَيَّ فِي الْكُوفَةِ خَلْفَ الْمَنْكِبِ لَا خَلْفَ الْكَتِفِ كَمَا قَالَهُ الْمُحَقِّقُ الثَّانِي».[1]
درباره نظر بعضی اصحاب در «قبله» بحث داشتیم که آن نظر به نظر ما درست نبود. چند تا مطلب را گفتیم، الآن آخرین مطلب است که از محقق ثانی نقل میکنیم و قبولش هم نداریم؛ یعنی آن مطلب را قبول نداریم.
در روایت و علامت «قبله» داریم که «جدی» را پشت «منکب» قرار بدهیم و در کوفه نماز بخوانیم. پس قبله کوفه عبارت میشود از جهتی که به این صورت تعیین میشود: «جدی» را پشت «منکب» قرار بدهید، این میشود علامت کوفه. گفتیم که علامت خراسان را هم اصحاب اینطوری قرار دادند.
الآن میخواهیم بیان کنیم که مرحوم محقق ثانی چه در کوفه، چه در خراسان و چه در جاهای دیگری که این علامت ذکر شده، به جای «منکب»، «کتف» را قرار داده و فرموده که «جدی» را پشت «کتف» قرار بدهید. بقیه گفتند پشت «منکب»، ایشان گفته پشت «کتف» و گفته اگر در جایی کسی از فقها گفته «جدی» را پشت «منکب» قرار بدهید، در واقع منظورش از «منکب»، «کتف» بوده و شما باید اصلاح کنید عبارات بقیه فقها را. یعنی نه تنها خودش «منکب» را تبدیل کرده به «کتف»، بلکه اصرار داشته که کلمات فقهایی را هم که در آن کلمات، «منکب» هست، به «کتف» اصلاح کنید.
بعد مرحوم محقق میفرماید که هم تغییری که خود جامع المقاصد، یعنی مرحوم محقق ایجاد کرده، این تغییر درستی نیست؛ هم اصراری که بر تغییر و اصلاح سایر نوشتهها دارد بعید به نظر میرسد. آنها وقتی «منکب» گفتند، منظورشان «منکب» بوده؛ میتوانستند به جای «منکب»، «کتف» بگویند. اینطور نبوده که مجبور باشند «منکب» بگویند، بعد ما «منکب» را به «کتف» تفسیر کنیم و اصلاح کنیم. بنابراین نظر دیگران را نباید به نظر خودمان ارجاع بدهیم. اولاً که نظر خودتان نظر درستی نیست؛ ثانیاً نباید نظر دیگران را به نظر خودتان ارجاع بدهید.
پس دو تا مشکل در اینجا در کلام مرحوم محقق هست: یکی اینکه نظری داده «خلاف ظاهر»؛ دوم اینکه سعی کرده نظر دیگران را با این «خلاف ظاهر»ی که خودش مرتکب شده اصلاح کند. هر دویش به نظر ما عجیب و بعید است.
صفحه ۱۰۸ هستیم، سطر اول: و عجب این است که ما «جدی» را در کوفه پشت «منکب» میبینیم تا «قبله» را تعیین کنیم؛ یعنی برای تعیین «قبله»، «جدی» در کوفه پشت «منکب» قرار میگیرد نه پشت «کتف». «منکب» را قبلاً گفتیم محل اتصال استخوان بازو با استخوان «کتف» است و این با خود «کتف» فرق میکند. «كَمَا قَالَهُ الْمُحَقِّقُ الثَّانِي»؛[2] یعنی خلف الکتف را محقق ثانی گفته.
«وَ جَعَلَ»، جعل عطف بر قال است؛ «كَمَا قَالَهُ الْمُحَقِّقُ الثَّانِي وَ جَعَلَ قِبْلَةَ خُرَاسَانَ وَ أَكْثَرِ بِلَادِ الْعَجَمِ» را قرار داده بر اینکه «جدی» را خلف «کتف» وضع کنید و قرار بدهید؛ «عَلَى وَضْعِ الْجُدَيِّ خَلْفَ الْكَتِفِ». نه تنها در کوفه این نظر را دارد، بلکه در خراسان و امثال خراسان هم همین نظر را دارد.
«وَ غَيَّرَ مَا كَانَ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ إِلَيْهِ» الیه متعلق به غیر است. کلماتی را که علی غیر ذلک است، یعنی «ظهور» در وضع «جدی» خلف «کتف» ندارد، بلکه بیان کرده که وضع کنید «جدی» را خلف «منکب»، این کلمات را تغییر داده «إِلَيْهِ»؛ یعنی تغییر داده به وضع «جدی» خلف الکتف. آن کلماتی که «ظهور» در این وضع الجدی خلف الکتف ندارند، حالا چه اصلاً «ظهور» در هیچی ندارد یا «ظهور» در هیچکدام ندارد، یا «ظهور» در وضع الجدی خلف المنکب دارد، هر دو تا، همه را برگردانده «إِلَيْهِ»، به وضع الجدی خلف الکتف.
ولی «الظَّاهِرُ خِلَافُ ذَلِكَ»؛ خلاف این ارجاع است. باید کلمات فقها را بر همانی که گفتند حمل کنیم و اصلاح نکنیم. «وَ الظَّاهِرُ خِلَافُ ذَلِكَ»، خلاف ذلک یعنی قبله کوفه و خراسان این نیست که ما «جدی» را خلف «کتف» قرار بدهیم، این اولاً؛ ثانیاً «وَ أَنَّ مَا فَعَلَهُ بَعِيدٌ جِدّاً»، آن تغییری که در کلمات اصحاب قائل شده و اصلاحی که به خیال خودش در کلمات اصحاب درست کرده، «بَعِيدٌ جِدّاً خُصُوصاً فِي خُرَاسَانَ».
پس دو تا مطلب گفتیم، هر دو به نظر ما مشکل دارد: یکی اینکه ایشان خودش این مذهب را انتخاب کرده، پیش ما مشکل است؛ دوم اینکه سعی کرده کلمات دیگران را به این مذهب برگرداند، این هم مشکل دارد. الظاهر خلاف ذلک است؛ یعنی قبله کوفه و خراسان و امثال ذلک، وضع الجدی خلف المنکب است نه وضع الجدی خلف الکتف. «وَ أَنَّ مَا فَعَلَهُ بَعِيدٌ جِدّاً»، یعنی آن تغییری که در کلمات اصحاب داده یا اصلاحی که در کلمات آنها اعمال کرده، این «بَعِيدٌ جِدّاً خُصُوصاً فِي خُرَاسَانَ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ».
دقت کنید که ایشان نوعاً «وَ اللَّهُ يَعْلَمُ» میگوید، الله اعلم نمیگوید؛ به خاطر همان نکتهای که در ذهن دارید که الله اعلم مفادش این است که ما هم عالمیم، خدا عالمتر است؛ ولی الله یعلم یعنی خدا میداند، یعنی ما هیچی نمیدانیم و این ادبش بیشتر است. الله یعلم ادبش بیشتر از الله اعلم است.
بررسی آیه دوم از آیات قبله و ارتباط آن با استقبال قبله
«وَ مِنْهَا» ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾[3] از جمله آیاتی که دلالت بر «قبله» میکند و در نوع سومی که مربوط به نماز است نوشته میشود، این آیه است. عرض کردیم در جاهایی ایشان میگفت الاولی، الثانیه، الثالثه؛ در اینجا دیگر نمیگوید الاولی، الثانیه، میگوید منها و منها. یک آیهای که خواندیم که حالا تمام شد، حالا آیه دوم را میخواهیم بخوانیم که آخرین آیه هم هست؛ دو تا آیه در این نوع سوم ایشان ذکر کرده. «وَ مِنْهَا»،[4] از آیاتی که دلالت بر «قبله» میکند، ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا﴾[5] تا آخر است.
مشرق و مغرب کائناً لله و ملکاً لله؛ پس هر کجا شما رو کنید، وجه خدا آنجا هست و میتوانید آنجا را «قبله» قرار دهید، ﴿إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾. ظاهر آیه را نگاه کنید، به قول ایشان ظاهر آیه را نگاه کنید قبل از دقت، قبل از تأمل، میبینید که این آیه میگوید «قبله» شرط نیست؛ یعنی هر جا رو کنید خدا آنجاست دیگر، احتیاج ندارد یک جای خاصی رو کنید. ظاهر آیه قبل از دقت این است؛ ولی اگر دقت کنید میبینید این وضع نیست.
هر جا که رو کنید شطر المسجد، مشکلی ندارد. فکر نکنید شطر المسجد رو کردن اختصاص به مکانی دون مکانی دارد؛ در تمام کره زمین هر جا که رو کنید شطر المسجد، کافی است. که ﴿تُوَلُّوا﴾ را ظاهراً بدون «متعلق» آورده، ولی ما متعلقش را میآوریم: تولوا الی المسجد الحرام، شطر المسجد الحرام. شاهدمان هم آیه قبل است؛ آیهای که قبلاً خواندیم، آن ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ﴾[6] داشت، تولوا شطر المسجد داشت؛ یعنی ﴿فَوَلِّ﴾ شطر المسجد داشت و ﴿فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾، شطر المسجد داشت. آن آیه شاهد میشود که ﴿تُوَلُّوا﴾[7] در اینجا هم تولوا شطر المسجد است. پس مفاد آیه این نیست که هر جا رو کردید خداست؛ هر جا بودید و رو به مسجد کردید، «قبله» است. نه هر جا رو کردید؛ هر جا بودید و رو به مسجد کردید.
پرسش: آیهاش هم که فرق میکند، این ۱۱۵ است، آن ۱۴۴.
پاسخ: باشد، بالاخره آیه سرتاسر قرآن «قرینه» میشود؛ یعنی یک آیه که این طرف قرآن است، «قرینه» میشود بر آن طرف قرآن. حالا شما میفرمایید چند تا آیه بینشان فاصله است؛ فاصلهها مزاحم نیستند. ولو فاصله هم زیاد است بینشان، حتی عرض میکنم یکیش اینور قرآن است، یکیش آنور قرآن است، میتوانیم ما «قرینه» قرار بدهیم؛ چون تمام قرآن را کلام واحد حساب میکنیم.
نه که گوینده اختلاف حالات نداشته، لذا تمام کلامش را یکی میگیریم و قرینه موجود در آخر را قرینه اول قرار میدهیم. این برخلاف ماست؛ ما حالات مختلف داریم، به انحای مختلف حرف میزنیم، ممکن است حرف بعدیمان نقض حرف قبلیمان باشد یا اصلاح حرف قبلیمان باشد. خب، ممکن است در بین ماها اینطور باشد که فاصله زیاد را «قرینه» قرار ندهیم؛ ولی در مثل خدا اینطور مشکلی ندارد.
لذا میگوید: «القرآن یفسر بعضه بعضاً» معنایش هم این است؛ نه که حالا آیات نزدیک هم، همدیگر را تفسیر میکنند، بلکه کل قرآن یفسر بعضه بعضاً. ولو صدر قرآن را بخواهیم با آخر قرآن تفسیر کنیم هیچ مشکلی ندارد، در صورتی که تفسیرش ممکن باشد. پس اینجا درست است ﴿تُوَلُّوا﴾ دارد، ولی چون در آیه دیگر شطر دارد، ﴿شَطْرَ الْمَسْجِدِ﴾[8] دارد، اینجا هم میتوانیم شطر المسجد را به قرینه آن آیه «تقدیر» بگیریم.
پس توجه کردید با دقت آیه را مربوط کردیم به «قبله». آیه به نظر بدوی ناظر به «قبله» نیست، بلکه نافی «قبله» است؛ ولی ما با دقت آیه را مربوط کردیم به «قبله» که حالا توضیحاتی دارد، انشاءالله در جای خودش عرض کنیم. ابتدا ایشان مفردات آیه را معنا میکنند و گاهی هم «اعراب» این مفردات را ذکر میکنند؛ هم لغتش را میگویند، هم اعرابش را میگویند. بعداً برمیگردند میگویند مقصود از این آیه چیست که به مناسبت وارد بحث «قبله» میشوند و گاهی هم میگویند ظاهر این آیه دلالت میکند بر نفی «قبله» که دیگر بیاناتش انشاءالله عرض میشود.
بررسی مفردات، اعراب و معنای کلی آیه دوم قبله
«الْمَشْرِقُ مُبْتَدَأٌ»[9] است، «لِلَّهِ مُتَعَلِّقٌ» به امر مقدر است و آن مقدر با لله مجموعاً «خبر» این «مبتدا» هستند. مقدر، کائن است؛ المشرق و المغرب کائن لله یا ملک لله. خود عبارت، از عبارت کشاف که بعداً نقل میکنیم، برمیآید که «متعلق» را ملک گرفته: المشرق و المغرب ملک لله. کائن لله هم بگویید همین مفاد را دارد دیگر، مفاد ملکیت را دارد.
پس «لله» را «متعلق» میگیریم به «مُقَدَّرٍ» و آن مقدر را با این لله مجموعاً «خَبَرُهُ»، خبر مشرق قرار میدهیم. «وَ الْمَغْرِبُ عَطْفٌ عَلَيْهِ»؛ یعنی عطف بر المشرق است. «وَ الْفَاءُ»، یعنی فاء ﴿فَأَيْنَمَا﴾،[10] «لِلتَّفْرِيعِ»[11] است. معنایش این است که خدا مالک مشرق و مغرب هست؛ چون خدا مالک مشرق و مغرب است، ﴿فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾[12] که فاء میشود «فاء تفریع».
«وَ أَيْنَ»[13] در اینما «لِلْمَكَانِ وَ مَا زَائِدَةٌ»، مای اینما زائده است، چنانکه در «حَيْثُمَا وَ كَيْفَمَا» ما زائده است. این «ما زائده» در عینی که زائده است، «مُتَضَمِّنَةٌ لِمَعْنَى الشَّرْطِ» است و چون متضمن معنای «شرط» است، ما اینما را «اداة شرط» میگیریم؛ پشت سرش را «شرط» و «جزا» قرار میدهیم.
«وَ هُوَ»، یعنی خود اینما، «مَفْعُولٌ فِيهِ» هست برای ﴿تُوَلُّوا﴾،[14] تولی، تولوا. خود اینما «مفعول فیه» هست «لِتُوَلُّوا»؛[15] یعنی «ظرف» است و مقدم هم شده بر تولوا، منصوب به تولوا هم هست.
«وَ هُوَ»، تولوا چه حکمی دارد؟ «وَ هُوَ فِعْلُ شَرْطٍ حُذِفَ نُونُهُ بِالْجَزْمِ». «فعل شرط» است، نونش هم به خاطر «جزم» ساقط شده؛ چون اینما «اداة شرط» است. علت اینکه اینما «اداة شرط» است عرض کردیم چون ما متضمن معنای شرطیت است و کل اینما هم میشود «اداة شرط». وقتی «اداة شرط» شد، تولوا که بعدش هست میشود «فعل شرط» و چون «مجزوم» است نونش میافتد.
«وَ الْفَاءُ» در فثم «لِلْجَزَاءِ» است؛ یعنی «فاء جزائیه» است و خود ثم با ما بعدش میشود فعل جزا. «وَ وَجْهُ اللَّهِ مُبْتَدَأٌ وَ ثَمَّ ظَرْفٌ» است برای «مُقَدَّرٍ»، یعنی متعلق به مقدر است که این «ظرف» با این مقدر، خبر آن ثم است، «خَبَرُهُ»، خبر آن وجه الله است؛ چون وجه الله «مبتدا» است، ثم با متعلقش میشوند «خبر». «وَ الْجُمْلَةُ جَزَاؤُهُ»؛ یعنی جمله ﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾،[16] «جزای شرط» است. «ضمیر» جزاؤه برمیگردد به «شرط»؛ چون قبلاً گفت: «وَ هُوَ فِعْلُ شَرْطٍ»[17] گفت ثم ظرفی است «لِمُقَدَّرٍ»؛ یعنی فعلی «تقدیر» گرفت و ثم را ظرف آن فعل مقدر قرار داد. آن فعل مقدر چیست؟ فثم استقر وجه الله یا کائن وجه الله.
خب، این معنای مفردات آیه بود و اشاره به «اعراب» بعضی از این مفردات. حالا میخواهیم مقصود آیه را بیان کنیم؛ یعنی به مجموع آیه توجه کنیم نه به مفردات، به مجموع توجه کنیم و معنای آیه را بگوییم. میفرماید که منظور آیه این است که این نصف زمین که محل طلوع خورشید است و آن نصف دیگر که محل غروب خورشید است، که آن نصف اول را مشرق نامیده و آن نصف دوم را مغرب نامیده، همه ملک خداست. وقتی میگوییم این نصف و آن نصف ملک خداست، یعنی کل ملک خداست.
این معنایی است که کشاف گفته در ابتدای توضیح که البته این قسمتش مستقیماً مرتبط به «قبله» نیست. قسمت بعدی مستقیم مرتبط به «قبله» است که میفرماید حالا که مشرق و مغرب مال خداست، شما هم رو به هر طرف کنید، رو به خدا کردید؛ چون آنجا وجه الله هست.
در این قسمت از آیه دو تا توضیح لازم داریم: یکی ﴿تُوَلُّوا﴾[18] یعنی رو کردید به کجا؟ آن محل رو کردن در آیه توضیح داده نشده. این را عرض کردم ما از آیه دیگر استفاده میکنیم و «تقدیر» میگیریم؛ میگوییم: اینما تولوا شطر المسجد.
پرسش: استاد، این قرینه از خود قرآن نزدیکتر هم هست از آن آیه شطر المسجد الحرام؛ ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ﴾، بله، میشود به همه جا دیگر، قبله را نفی میکند.
پاسخ: البته خب ظاهر آیه همین است که شما میفرمایید؛ ایشان هم قبول دارد که ظاهر آیه همین است. ظاهری که به قول شما ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ﴾ که نزدیکش است، این ظاهر را تأیید میکند. ما که ظاهر را منکر نیستیم؛ ما میگوییم اگر بخواهیم دقت کنیم میبینیم مراد این است. چون اگر ظاهر مراد باشد، نفی «قبله» میکند، در حالی که آیات دیگر اثبات «قبله» میکنند؛ آنوقت ما ناچاریم این را «منسوخ» قرار بدهیم، چنانکه بعضی این کار را کردند.
فرمایش شما را دیگران گفتند؛ که گفتند به ظاهر عمل میکنیم و این آیه نفی «قبله» میکند، بعد میگوییم آیه بعدی آمده اثبات «قبله» کرده، یعنی این آیه را «نسخ» کرده. چون به ظاهر عمل کردند، سعی کردند که این آیه را «منسوخ» قرار بدهند. ما میخواهیم بگوییم «نسخ» خلاف ظاهر است؛ ما جوری معنا میکنیم که احتیاج به «نسخ» نباشد.
نگوییم این آیه نفی «قبله» میکند تا بعد آیه مثبت قبله، «ناسخ» این بشود؛ بلکه این را هم مثبت قبله میگیریم، آن آیه را هم مثبت قبله میگیریم، اصلاً از اول اختلافی درست نمیکنیم که «ناسخ و منسوخ»ای درست بشود. این فرمایش ایشان است و الا خب عرض میکنیم ظاهر آیه همان چیزی است که شما میفرمایید.
این مطلب اول بود که ﴿تُوَلُّوا﴾ را معنا کردیم؛ یعنی تولوا شطر المسجد. هر جا که رو به مسجد کنید، نه هر جا رو به خدا کنید؛ هر جا رو به مسجد کنید، رو به خدا کردید.
تبیین دو معنا برای «وجه الله» در آیه
مطلب دوم اینکه ﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾ فرموده، مراد از وجه الله چیست؟ وجه را بعضیها به معنای جهت ممکن است معنا کنند؛ خب، وجه هم در لغت به معنای جهت است. بعضیها هم وجه را ممکن است به معنای ذات بگیرند؛ چون این معنا هم برای وجه آمده. پس در اینجا وجه الله یعنی جهد الله، یا وجه الله یعنی ذات الله. خب معنا چیست؟ با این تبیینی که ما کردیم باز هم معنا روشن نشد.
جهت الله معنایش این است که هر طرف رو کنید، آن سمت خداست که میتواند «قبله» باشد؛ سمت خداست که میتواند «قبله» باشد. «قبله» یعنی ما یقبل الیه؛ جایی که به سمتش اقبال میشود، رو به سمت او قرار داده میشود، این «قبله» است. هر طرف، در هر جای عالم رو به مسجد کنید، رو به خدا کردید، سمت خدا رفتید.
پس سمت خدا «قبله» است، پس به «قبله» رو کردید. هر جا رو کنید به مسجد، به سمت خدا رو کردید و چون سمت خدا «قبله» است، پس هر جا به سمت مسجد رو کنید به «قبله» رو کردید. توجه کردید که این وجه الله را به معنای جهت الله بگیریم به چه صورت در میآید؟
معنای دوم این است که وجه الله را به معنای ذات الله بگیریم: هر جا که رو به مسجد کردید، ذات خدا آنجا هست. ذات خدا آنجا هست یعنی شما را میبیند و کار شما را مراقبت میکند؛ بعد اگر عملتان طبق وظیفه بود ثوابتان میدهد، اگر هم طبق وظیفه نبود که خب عقاب بهتان میدهد. پس توجه میکنید که ﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾ یعنی فثم ذات الله.
آنوقت فثم ذات الله، برای چه فرموده که من آنجا هستم؟ برای اینکه بفرماید من مراقب شما هستم، من عالم به شما هستم. هر جا ذات باشد، رؤیت ذات هم هست دیگر؛ یعنی خود ذات رؤیت میکند. ذات من اینجاست، یعنی من دارم شما را رؤیت میکنم و من به شما عالمم؛ لذا میتوانم ثوابتان بدهم، جزایتان بدهم. این دو تا معنا.
«وَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ»،[19] چنانکه از کشاف فهمیده میشود، «عَلَى مَا يُفْهَمُ مِنَ الْكَشَّافِ»، این است که «أَنَّ الْبِلَادَ وَ الْأَرْضَ مُنْقَسِمَةٌ»، منقسم میشوند به دو قسم: «إِلَى الْمَشْرِقِ» یک، «وَ الْمَغْرِبِ» دو. مشرق کجاست؟ «أَيِ النِّصْفِ الَّذِي فِيهِ مَحَلُّ طُلُوعِهَا». «ضمیر» طلوعها برمیگردد به شمسی که از فحوا فهمیده میشود، از محتوا فهمیده میشود، از مفاد فهمیده میشود و الا ذکر لفظ شمس نشده؛ از فحوای عبارت فهمیده میشود، از طلوع هم فهمیده میشود.
و مغرب هم عطف بر مشرق است؛ «مُنْقَسِمَةٌ إِلَى الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ». مغرب یعنی چه؟ «أَيِ النِّصْفِ الَّذِي فِيهِ مَحَلُّ غُرُوبِ الشَّمْسِ». بلاد و ارضی که منقسم به این دو قسم میشوند، «كُلُّهَا مِلْكٌ لِلَّهِ». ببینید ملک را «تقدیر» گرفته برای اینکه متعلق لله باشد؛ حالا ملک را «تقدیر» بگیریم یا کائن را، فرق نمیکند.
«فَفِي أَيِّ مَكَانٍ فَعَلْتُمُ التَّوْلِيَةَ»، در هر مکانی که تولیه را انجام بدهید؛ تا اینجا ظاهر آیه را گفته، چون آیه هم گفته ﴿تُوَلُّوا﴾،[20] آن هم تولیه را گفت. بعد به معنا دارد توضیح میدهد، دقت میکند در آیه و تولیه را معنا میکند: «بِمَعْنَى تَوْلِيَةِ وُجُوهِكُمْ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»؛[21] نه تولیه وجوهکم الی الله، تولیه وجوهکم شطر المسجد الحرام.
چرا شطر المسجد الحرام را اضافه کردی؟ این را از کجا آوردی؟ «بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى»، به دلیل قول خداوند که فرمود: ﴿فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ﴾،[22] این یک؛ و دوم فرمود: ﴿وَ حَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾. مهم این دومی است، اولی هم مهم است ولی دومی مهمتر است که ﴿حَيْثُ مَا كُنْتُمْ﴾؛ آنجا میگوید ﴿أَيْنَمَا تُوَلُّوا﴾،[23] اینجا میگوید ﴿حَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾.[24]
این حیثما با آن اینما کنار هم قرار داده بشود و کل دو تا آیه با این نکته ملاحظه بشود که آنجا اینما گفته، اینجا حیثما گفته، معلوم میشود که تولوایی که در آنجا بدون «متعلق» آمده، متعلقش همین شطره است که در این آیه آمده.
﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾؛[25] این فثم وجه الله مربوط به آن بالاست: «فَفِي أَيِّ مَكَانٍ فَعَلْتُمُ التَّوْلِيَةَ... فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»[26] آنوقت این وسط توضیح داد که منظور از تولیه چیست و دلیل آورد بر این منظور.
حالا وجه الله را میخواهد معنا کند: ثم وجه الله، «أَيْ ثَمَّ جِهَتُهُ»، که خط پایین دارد: «أَوْ فَثَمَّ ذَاتُهُ»، که دو جور معنا میکند وجه را. فثم وجه الله یعنی ثم جهته، «الَّتِي»، آن جهتی که «جَعَلَهَا قِبْلَةً لَكُمْ»؛ جهت اللهی که او را قبله شما قرار داده. جهت الله یعنی سمتی که خدا هست.
قرار داد خدا آن را «قبله» برای شما «وَ أَمَرَكُمْ أَنْ تَجْعَلُوا وُجُوهَكُمْ إِلَيْهَا حَيْثُمَا كُنْتُمْ»؛ هر جا هستید وجوهتان را الیها، به این جهت بکنید، صورت به سمت این جهت بکنید که این جهت، جهت الله است و جهت الله، قبله شما یعنی ما یقبل الیه است. «تَجْعَلُوا وُجُوهَكُمْ إِلَيْهَا حَيْثُمَا كُنْتُمْ».
این معنای اول بود برای ﴿فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾[27] اما معنای دوم: «أَوْ فَثَمَّ ذَاتُهُ تَعَالَى»؛[28] هر جا رو کنید خدا آنجاست. خدا آنجاست یعنی چه؟ یعنی شما را میبیند، آنجا حاضر است و شما را میبیند؛ پس به شما عالم است.
توجه کنید: «يَعْنِي عَالِمٌ» این یعنی عالم را که میگوید، نتیجه حضور است؛ ذات را معنا نمیکند، نمیگوید ذات یعنی عالم. نتیجه فثم ذات الله بودن این است که او عالم باشد به شما. هر جا شما هستید خدا هم هست، یعنی به شما عالم است، یعنی کارهای شما را مراقبت میکند. «يَعْنِي عَالِمٌ بِمَا فَعَلْتُمْ فِيهِ». فیه برمیگردد به آن ثم یا به ﴿أَيْنَمَا تُوَلُّوا﴾.[29]
«فَيَقْبَلُ مِنْكُمْ»؛[30] میبیند که شما چهکار میکنید، یقبل منکم، از شما قبول میکند «وَ يُثِيبُكُمْ مِثْلَ مَا أَثَابَكُمْ فِي الْمَسْجِدِالْحَرَامِ وَ بَيْتِالْمَقْدِسِ». اگر در خود مسجدالحرام بودید، در خود بیتالمقدس که قبله سابق است بودید، چطور خدا شما را میدید و بهتان ثواب عملتان را میداد؟ حالا هم هر جای زمین که هستید مثل این است که در مسجدالحرام باشید یا در بیتالمقدس باشید؛ شما را خدا میبیند و ثواب بهتان میدهد، مثل همان ثوابی که در وقت وجود شما در مسجدالحرام یا در وقت وجود شما در بیتالمقدس به شما میداد.
یعنی فرقی نمیکند که در مسجد باشید یا بیتالمقدس باشید یا بیرون باشید؛ به سمت مسجد رو کنید کافی است. شرط را انجام بدهید که به سمت مسجد رو کنید، آنوقت صاحب آن ثوابی که در مسجد میشدید خواهید شد، با اینکه در مسجد نیستید.
پاداش نمازگزار در صورت منع از حضور در مسجدالحرام
خب، «يَعْنِي أَنَّكُمْ»؛ دارد معنا میکند این امر را که شما در مسجد نیستید ولی رو به مسجد هستید و به خاطر همین رو به مسجد بودن به شما ثواب میدهیم. ایشان میفرماید منظور این است که اگر منع شدید از حضور در مسجد یا حضور در بیتالمقدس، منع شدید مثلاً حالا یا دیگران نگذاشتند یا چون دور بودید نتوانستید حاضر بشوید، بالاخره به یک جهتی از حضور در مسجدالحرام منع شدید، ناراحت نباشید؛ زیرا که خدا همه زمین را مسجد شما قرار داده، به شرطی که رو به مسجد بکنید. همینطوری همه زمین مسجدالحرام نیست؛ همه زمین مسجدالحرام است به شرطی که شما رو به مسجدالحرام هم داشته باشید.
ادامه شرح کلام کشاف و ارتباط آیه با آیه منع مساجد
البته «مُنِعْتُمْ» را من دو جور معنا کردم؛ یعنی منع بشوید دیگران نگذارند، یا منع بشوید به خاطر دوری راه. اما مرحوم اردبیلی یک جور معنا میکند: منعتم یعنی ظالمین نگذاشتند شما در مسجد بروید.
استشهاد هم میکند به آیه ﴿مَنْ أَظْلَمُ﴾[31] ای که قبل از همین آیه مورد بحث ما ثبت شده؛ که از این آیه قبل برمیآید که منع شما از مسجد به خاطر ظلم ظالمین است نه به خاطر دور شدن شما از مسجد. البته دیگر دور هم بشوید از مسجد حکم همین است؛ نتوانید در مسجد حاضر بشوید به خاطر دوری، باز هم حکم همین است، منتها آیه فعلاً ظلم را مطرح کرده، دور شدن را مطرح نکرده.
«يَعْنِي»،[32] دوباره میخواهد آن «وَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ عَلَى مَا يُفْهَمُ مِنَ الْكَشَّافِ» را توضیح بدهد، میفرماید یعنی؛ یا بفرمایید یعنی میخواهد این آخری را توضیح بدهد که هر طرف رو کنید خدا همان طرف است. فرق نمیکند کل آیه را بخواهد توضیح بدهد یا همین ذیل آیه را بخواهد توضیح بدهد؛ علیایحال وقتی هم میخواهد کل را توضیح بدهد، در واقع آن ذیل دارد توضیح داده میشود.
«يَعْنِي أَنَّكُمْ إِذَا مُنِعْتُمْ أَنْ تُصَلُّوا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوْ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ»، اگر شما منع شوید از نماز در مسجدالحرام یا بیتالمقدس؛ از کجا میگویید منع شویم؟ آیه که ندارد منع شوید، میگوید هر جا رو کنید خداست، منع شدن را در آیه نداریم. میفرماید: «كَمَا فُهِمَ مِنَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ»، که آیه سابقه عبارت بود از ﴿وَ مَنْ أَظْلَمُ﴾[33] تا آخر؛ «وَ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى»[34] ﴿وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ﴾.[35]
این «فَإِنَّهَا»[36] دلیل است برای سابقه بودن این آیه؛ «فَإِنَّهَا»، یعنی این آیهای که با ﴿وَ مَنْ أَظْلَمُ﴾[37] شروع شده، «قَبْلَهَا»،[38] قبل از همین آیه مورد بحث ما یعنی ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ﴾[39] است. بنابراین آیه سابقه، وقتی سابق شد میتواند «قرینه» باشد؛ دیگر تقریباً به منزله «قرینه متصله» است که قویتر از «قرینه منفصله» است.
«فَقَدْ جُعِلَتْ لَكُمُ الْأَرْضُ»،[40] جواب اذا است؛ «أَنَّكُمْ إِذَا مُنِعْتُمْ أَنْ تُصَلُّوا» کذا، ناراحت نباشید، «فَقَدْ جُعِلَتْ لَكُمُ الْأَرْضُ مَسْجِداً»، کل زمین برای شما مسجد قرار داده شده، مسجد یعنی مسجدالحرام؛ اما به شرطی که رو به مسجدالحرام بکنید. این شرط را آخر سر ایشان ذکر میکند. نه اینکه همینطوری همه زمین برای شما مسجد است، بلکه اگر شرط را رعایت کردید و رو به مسجدالحرام کردید، کل زمین برای شما مسجد است.
«فقد جعلت»، یعنی «انکم اذا منعتم» از نماز خواندن در مسجد، «فَقَدْ جُعِلَتْ لَكُمُ الْأَرْضُ مَسْجِداً»، همه زمین برای شما مسجد قرار داده شده، منتها به آن شرطی که گفتیم. حالا که همه زمین برای شما مسجد قرار داده شده، «فَصَلُّوا فِي أَيَّةِ بُقْعَةٍ وَ أَيِّ جُزْءٍ مِنْهَا»، یعنی من الارض؛ در هر جای زمین و در هر جزء زمین بایستید اشکال ندارد. «وَ أَيِّ جُزْءٍ مِنْهَا أَرَدْتُمْ فَإِنَّ الْكُلَّ»، یعنی کل زمین، «لِلَّهِ» هست؛ پس فرقی نمیکند هر جا بایستید کافی است.
حالا هر جا ایستادیم رو کجا کنیم؟ هر جا ایستادیم رو کجا کنیم؟ هر جا شد رو کنیم یا رو به مسجدالحرام؟ میفرماید نه، رو به مسجدالحرام کنید: «وَ افْعَلُوا التَّوْلِيَةَ»؛ به شرطی که هر جا هستید آن تولیه مخصوص را انجام بدهید. تولیه مخصوص چیست؟ «أَيْ وَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»، این تولیه مخصوص است. اگر شرط تولیه را انجام دادید، در واقع همه جای زمین مسجد شماست.
«فَإِنَّ ذَلِكَ مُمْكِنٌ فِي كُلِّ مَكَانٍ»؛ این رو کردن به مسجدالحرام در هر مکانی ممکن است و ما از شما خواستیم که این کار را انجام بدهید تا تمام زمین به منزله مسجد برای شما بشود. فان ذلک، یعنی رو به سمت مسجدالحرام کردن، «مُمْكِنٌ فِي كُلِّ مَكَانٍ»، هر جا هستید میتوانید رو به مسجدالحرام بکنید. «وَ لَيْسَتْ»،[41] این تولیه و رو کردن به مسجد، «مَخْصُوصَةً بِمَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ»؛ بلکه هر جای مکانها و زمین شما رو کنید، تمام است و درست است.
«وَ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يَدْفَعَ بِذَلِكَ وَهْمَ مَنْ يَتَوَهَّمُ عَدَمَ إِمْكَانِ التَّوَجُّهِ إِلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ جَمِيعِ الْأَمْكِنَةِ»؛ من جمیع الامکنه متعلق به التوجه است. بعضیها گمان کردند یا ممکن است گمان کنند که از همه زمین نمیشود رو به کعبه کرد؛ قسمتهایی از زمین، میتوانیم از قسمتهایی از زمین رو به کعبه کنیم، رو به مسجدالحرام یا کعبه داشته باشیم، اما از همه نقطههای زمین نمیتوانیم رو به کعبه کنیم. خداوند با این آیه میخواهد این توهم را دفع کند که نه، از همه جای زمین میتوان رو به کعبه کرد و ما هم از شما میخواهیم که هر جای زمین که بودید رو به کعبه کنید.
«وَ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يَدْفَعَ بِذَلِكَ»، به این بیانی که ما از آیه استخراج کردیم خداوند میخواهد دفع کند «وَهْمَ مَنْ يَتَوَهَّمُ»، توهم کسی را که گمان میکند که ممکن نیست توجه پیدا کنیم به جهت واحده از تمام امکنه؛ یعنی از همه مکانها نمیتوانیم متوجه به مسجدالحرام بشویم. خدا رد این توهم فرموده و میگوید هر جا باشید خدا هست، هر جا که شما رو به سمت مسجد کنید ممکن است و آنجا خدا هست و شما را میبیند و ثوابتان میدهد.
تفسیر ذیل آیه: «إن الله واسع علیم»
خب، ﴿إِنَّ اللَّهَ وَاسِعُ﴾[42] «الرَّحْمَةِ»[43] خب مراد از واسع الرحمة در اینجا چیست؟ میدانید که ذیل آیه را باید با صدر آیه مناسب معنا کنیم. لذا ایشان میفرماید که منظور از واسع الرحمة این است که خواسته بفرماید من توسعه میدهم بر عباد و آسان میگیرم بر عباد؛ سخت نمیگیرم که بگویم حتماً باید در یک نقطه خاصی باشید تا به من متوجه بشوید.
من میگویم در هر نقطهای بودید میتوانید به من متوجه بشوید؛ این یک جور آسان گرفتن بر شماست و این هم مقتضای وسعت رحمت است؛ «يُرِيدُ التَّوْسِعَةَ عَلَى الْعِبَادِ وَ التَّيْسِيرَ لَهُمْ».
«عَلِيمٌ بِمَصَالِحِهِمْ»؛ عالم به مصالح عباد است. زیرا مصلحتی که برای نماز فی المسجد الحرام حاصل است، خداوند میفرماید در همه مکانهای دیگر هم حاصل است؛ به شرطی که در مکانهای دیگر توجه به مسجدالحرام داشته باشید، یعنی شطر المسجد بایستید. آنوقت مصلحت برای همهتان حاصل میشود؛ هم کسانی که در مسجدند، هم کسانی که بیرون مسجدند و به سمت مسجد میایستند، مصلحت برای همهشان هست.
من عالمم به مصالحشان و مصالحشان را بهشان عطا میکنم. «فَإِنَّ الْمَصْلَحَةَ الْحَاصِلَةَ لِلصَّلَاةِ فِي الْمَسَاجِدِ حَاصِلَةٌ لَهُمْ»، یعنی للعباد، «فِي أَيِّ مَكَانٍ كَانَ»، اما به شرطی که «مَعَ التَّوْلِيَةِ» باشد «وَ حُصُولِ سَائِرِ الشَّرَائِطِ». تولیه یعنی تولیه به سمت مسجدالحرام، رو کردن به سمت مسجدالحرام.
بررسی و نقد اقوال چهارگانه مفسران درباره آیه
خب، تا اینجا توجه کردید ما آیه را مرتبط کردیم به «قبله» و گفتیم که آیه مفادش این است که «قبله» معتبر است. بعضیها ظاهر آیه را ملاحظه کردند و گفتند که آیه مرتبط به «قبله» نیست، بلکه نفی «قبله» میکند. آنوقت اینها ناچار شدند که یکی از اقوال را در مسئله بگویند:
یکی، قول اول این است که گفتند این آیه دلالت میکند بر نفی «قبله» و «قبله» هم نبوده، واجب نبوده در ابتدای اسلام، به هر طرف نماز میخواندند، میخواندند؛ بعداً که آیه قبله نازل شده، این آیه مورد بحث ما را «نسخ» کرده. بعضیها اینطوری توجیه کردند.
بعضی گفتند نه، این آیه «نسخ» نشده؛ این آیه مخصوص حالت ضرورت است. یعنی در وقتی که نمیتوانید به سمت «قبله» بایستید، در آن هنگام ﴿أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾؛[44] «قبله» برایتان دیگر لازم نیست، به هر طرف ایستادید کافی است.
قول سوم این است که این آیه ناظر به مورد ضرورت نیست؛ ناظر به موردی است که ما میخواهیم نماز «نافله» بخوانیم. در آن هنگام لازم نیست رعایت «قبله» کنیم؛ به هر طرف خواندیم، خواندیم.
قول چهارم این است که بله، این آیه مربوط به «نافله» است، منتها نافلهای که در حال سفر میخوانیم، نه مطلق «نافله»؛ نافلهای که در حال سفر میخوانیم، آن مشروط به «قبله» نیست.
پس این آیه را بعضیها «مطلق» قرار دادند و با آیه قبله نسخش کردند. بعضیها «مطلق» قرار ندادند، لذا احتیاج به «نسخ» پیدا نکردند: گفتند این آیه مربوط به مورد ضرورت است، بعضی گفتند مربوط به «نافله» است، بعضی گفتند مربوط به نافله در سفر است. خب، آیه را مخصوص این امور قرار دادند و دیگر احتیاج پیدا نکردند که قائل به «نسخ» بشوند.
مرحوم محقق میفرماید ما با آن توضیحی که دادیم هیچکدام از این توضیحات را لازم نداریم. ما گفتیم این آیه، آیه قبله است؛ بیان میکند که «قبله» معتبر است با آن تقدیری که گرفتیم. دیگر نه لازم است نسخش کنیم، نه لازم است اختصاصش بدهیم به موضع ضرورت و نه لازم است مربوطش کنیم به «نافله»، حالا مطلق نافله یا نافله سفر.
«وَ لَيْسَتْ هَذِهِ»،[45] یعنی این آیه، «بِمَنْسُوخَةٍ» یک، «وَ لَا مَخْصُوصَةٍ بِحَالِ الضَّرُورَةِ» دو، «وَ لَا مَخْصُوصَةٍ بِالنَّوَافِلِ مُطْلَقاً»، چه در حال سفر چه در حال غیر سفر، سه، یا و لا مخصوصة بالنوافل «أَوْ حَالَ السَّفَرِ» چهار، «كَمَا يُفْهَمُ مِنْ سَائِرِ التَّفَاسِيرِ». سایر تفاسیر یکی از این چهار تا قول را گفتند.
ما با این توضیحی که دادیم معلوم شد که به هیچیک از این چهار تا احتیاجی نداریم و هیچکدام را قبول نمیکنیم. این آیه را که الآن داریم میخوانیم مربوطش میکنیم به «قبله» و لذا احتیاجی به هیچیک از این اقوال چهارگانه نداریم.
پرسش: استاد، یکی از شرایط نسخ هم این است که به منسوخ یک مدت عمل بشود؛ به این که عمل نمیشده.
پاسخ: ظاهراً اینطور که ادعا میشود عمل شده؛ در ابتدا به هر طرف نماز میخواندند کافی بوده. البته کسانی که قائل به نسخاند قائل میشوند که به هر طرف نماز خوانده شده بوده، بعد «نسخ» شده. «وَ قِيلَ» بعد، میخوانیم بعداً: «كَانَ لِلْمُسْلِمِينَ التَّوَجُّهُ حَيْثُ شَاءُوا فِي صَلَاتِهِمْ». کان للمسلمین اینطور؛ حق داشتند هر طرف نماز خواندند، خواندند.
«وَ فِيهِ نَزَلَتِ الْآيَةُ»، آیه در همین زمینه وارد شد که بخوانید هر جا دلتان خواست، «ثُمَّ نُسِخَتْ». نشان میدهد که مدتی میخواندند. این عبارتی که حالا بعداً انشاءالله بهش میرسیم، چند خط بعد میآید، این عبارت نشان میدهد که اینها به هر طرف دلشان میخواسته نماز میخواندند و به این آیهای که آیه نفی قبله است عمل میکردند؛ بعداً نسخت، «نسخ» شد، آیه قبله آمد این را «نسخ» کرد. کسانی که قائل به نسخاند اینطور معتقدند که به این آیه مدتی عمل میشده و بعداً «نسخ» شده.
خب، «سبب نزول» ظاهراً نمیرسیم بخوانیم، میگذاریم برای فردا.