90/09/01
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد ادعای تفویض امر قبله به علم هیئت/کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /نقد ادعای تفویض امر قبله به علم هیئت
نقد ادعای تفویض امر قبله به علم هیئت و بررسی اشکال تقلید در آن
صفحه ۱۰۶، سطر چهارم:«وَ إِنْ كَانَ سَبَبُ تَرْكِ الْأَدِلَّةِ الْمُفَصَّلَةِ تَفْوِيضَ أَمْرِ الْقِبْلَةِ إِلَى عِلْمِ الْهَيْئَةِ فَعَلَى تَقْدِيرِ التَّسْلِيمِ فَذَلِكَ أَيْضاً عِلْمٌ دَقِيقٌ كَثِيرُ الْمُقَدِّمَاتِ»[1]
بحث در این داشتیم که «قبله» اشخاص نزدیک، خود «کعبه» است و «قبله» اشخاص دور، «جهت کعبه» است. بعد این بحث پیش آمد که «جهت کعبه» را چگونه باید تشخیص بدهیم؟ راه تشخیصش مشکل شد. بعد ما اشاره کردیم که امر «قبله» واسع است؛ زیرا که روایات و ادلهای که در این مسئله داریم، زیاد نیستند. از اینجا میفهمیم که شارع در «قبله» سختگیری زیادی نکرده است.
شخصی که حرف ما را قبول ندارد، به ما میگوید که علت اینکه شارع ادله را در این مسئله کم آورده یا مجمل آورده، این نیست که به امر «قبله» اعتنای زیادی نداشته و درباره «قبله» سخت نگرفته؛ بلکه علت این است که «قبله» را «علم هیئت» تشخیص میداده و شارع هم موکول کرده به «علم هیئت» و لذا دربارهاش زیاد بحث نکرده است. به اعتماد اینکه «قبله» را اهل «هیئت» تشخیص میدهند، دلایل زیادی اقامه نکرده است.
ایشان میفرماید که ـ یعنی مرحوم اردبیلی ـ اولاً این مسئله دلیل میخواهد که شارع امر «قبله» را موکول کرده به «هیئت». خب این یک ادعاست. هر ادعایی دلیل میخواهد، این هم دلیل میخواهد. و لو سلمنا، قبول میکنیم که موکول کرده؛ یعنی قبول میکنیم که دلیل نمیخواهد و دنبال دلیل نیستیم؛ اما میگوییم این اشکال دارد؛ زیرا که «علم هیئت» بسیار علم سنگینی است، مقدمات دارد و مقدماتش برای هرکسی روشن نیست و بعید است از شارعی که در نوع مسائل آسان گرفته، بعید است که مکلفین را به این علم پرمشقت حواله داده باشد.
ما وقتی قوانین شرعی را در مواضع دیگر و در ابواب دیگر ملاحظه میکنیم و همچنین تصریح خود شریعت را که «این دین، دین آسان است» میبینیم، باور نمیکنیم که ما را در امر «قبله» به این مقدمات مشکل ارجاع داده باشد.
پس اولاً اصل ادعا که ارجاع شریعت به این علم است، اثبات نشده و دلیل ندارد. ثانیاً بر فرض که ما توقع دلیل نداشته باشیم، میبینیم با عادت شریعت و با روش شریعت نمیسازد؛ زیرا که شریعت همهجا آسان گرفته بر مکلفین؛ معنا ندارد که در امر «قبله» به یک علم مشکلی آنها را حواله داده باشد و اینجا مشکل گرفته باشد. این دو تا مطلب؛ دو تا اشکال: یک اشکال بیدلیل بودن، یک اشکال ناسازگاری با روش شریعت.
اشکال دوم را بعضیها خواستند جواب بدهند و اینطور بیان کنند که بر همه اشخاص لازم نیست دنبال این علم مشکل بروند و «قبله» را از طریق این علم مشکل به دست بیاورند؛ گروهی متخصص شدند در این علم و راه را بلد شدند، دیگران از آن گروه «تقلید» کنند؛ همانطور که در سایر ابواب اینچنین عمل میکنند که گروهی میروند درس میخوانند، علم مشکل را پیش خودشان آسان میکنند و به نتیجه میرسند، دیگران هم از آنها «تقلید» میکنند.
در باب «هیئت» هم همینطور باشد؛ کسانی هستند که «علم هیئت» خواندند، صاحبنظرند، آنها بهراحتی «قبله» را تشخیص میدهند و به مردم میگویند «قبله» اینچنین است، مردم هم «تقلید» میکنند. پس مشکل دوم به این ترتیب حل میشود.
مرحوم اردبیلی میفرماید این دفع اشکال نمیکند؛ زیرا که «تقلید» از کسانی جایز است که «عادل» باشند و منجمین بعضیهایشان حتی مسلمان هم نیستند، تا چه برسد به اینکه «عادل» باشند. بسیاریشان از حکما گرفتند؛ حکما هم حالا درست است تویشان مسلمان هم هست، ولی غیرمسلمان هم زیاد است. کسانی که از ابتدا مطالب را نقل کردند، همهشان که مسلمان نبودند؛ خیلیهایشان قبل از اسلام بودند. بالاخره این علم مقدماتی دارد؛ مقدماتش را چه کسی گفته؟ قبل از اسلام گروهی گفتند، کمکم تنظیم شده، شده این علم.
پس توجه میکنید که مبتکرین این علم مسلمان نبودند، تا چه برسد به اینکه «عادل» باشند و همین علم تنظیم شده تا به دست ما رسیده. آنوقت کسانی که در این علم متخصص میشوند، همهشان که خودشان مقدماتش را اجتهاداً استخراج نمیکنند؛ اعتماد بر آن گذشتهها میکنند و نتیجتاً همین علمای فعلی هم در بعضی مقدمات مقلد قبلیها میشوند.
کسانی رصد کردند، رصدشان را نوشتند که فلان درجه مثلاً «عرض بلد» است، فلان درجه چیست؛ خب خود این طرف که نرفته «عرض» را مشاهده کند؛ این به اعتماد آن جدولی که دیگران تنظیم کردند، دارد میگوید «عرض بلد» این مقدار است، یا مقدمات دیگر.
پس هرکسی که در این علم وارد میشود، صاحبنظر هم میشود، این که همه را، همه مقدمات را خودش استخراج نکرده، اعتماد کرده؛ مثل سایر علوم. خیلی از علوم هست که مقدماتش را ما استخراج نمیکنیم، بلکه از صاحبانش میپذیریم، بعد روی همان مقدمات بحث را شروع میکنیم و مسئلهای را مبتنی میکنیم.
بنابراین اگر مجتهدی هم، اگر ما هیئوی هم امروزه داشته باشیم، نمیتوانیم بگوییم این شخص در همه مقدمات مجتهد است و در همهاش خودش مشاهده کرده یا استدلال کرده؛ بالاخره «تقلید» کرده در بعضی قسمتها. بنابراین ما مجتهد کاملی در «علم هیئت» که بشود به او اعتماد کرد به خاطر «عدالت»، نداریم.
اگر فرض کنید شخصی پیدا بشود که تمام این مقدمات را خودش مشاهده کرده باشد، اعتماد به سابقیها نداشته باشد، مسلمان هم باشد، «عادل» هم باشد و این بخواهد نظر بدهد؛ ببینید چند تا از این افراد پیدا میکنید؟ اگر پیدا کنیم، خیلی کماند.
غالباً پیدا نمیشود؛ ولی خب حالا اگر پیدا کنیم آدمی که گفته من به هیچچیز اعتماد نمیکنم، همه را میخواهم خودم ببینم و خودش وارد شده باشد، همه مقدمات «هیئت» را استنباط کرده باشد، مشاهده کرده باشد، به هیچ منجم قبلی هم اعتماد نکرده باشد، خودش هم مسلمان باشد و «عادل» باشد، کامل باشد و او نظر بدهد تا بقیه «تقلید» کنند؛ این خیلی کم است که در تمام مسائل اینچنین باشد، یا لااقل در مسائلی که مربوط به «قبله» است. بنابراین نمیشود «تقلید» را هم در این باب قبول کرد. «اجتهاد» که گفتیم مشکل است، برای هرکسی ممکن نیست و «تقلید» هم که به این بیان رد شد.
پس اشکال دومی که ما وارد کردیم، وارد است. با این دفاعی که شد که گفتند «تقلید» کنیم، ما نتوانستیم اشکال دوم را حل کنیم؛ اشکال دوم وارد میشود. اشکال اول این بود که دلیل نداریم بر اینکه ما ارجاع داده شدیم به «علم نجوم».
اشکال دوم اینکه ارجاع به «علم نجوم» با مبانی شرعی نمیسازد، با روش شریعت نمیسازد. در این اشکال دوم ما، از این اشکال دوم ما جواب دادند که خب «تقلید» کنیم، آن مشکلی که داریم حل میشود. جواب دادیم که «تقلید» غیرعادل جایز نیست، «عادل» هم اگر داشته باشیم، خیلی کم است.
آن «عادل» هم مثلاً خیلی کم است، شما ممکن است اینطور بگویید خب کم باشد، یک مجتهد هم داشته باشیم کافی است. جواب این است که هر مجتهدی شهر خودش را میتواند نظر بدهد. باید اگر میخواهد درباره شهر دیگر نظر بدهد، برود در شهر دیگر، آنجا هم رصد کند، آنجا هم کارهایی که انجام میداده، تمام را حساب کند، با محاسبه نظر بدهد و ظاهراً اینطور نیست که تمام شهرهای اسلامی را یک نفر بتواند برود و همه را هم ملاحظه کند، درجهبندی کند، بگوید درجه عرضش این و اینطوری قبلهاش تعیین میشود.
شهر خودش را بله، بگویید همه کارهایش را کرده، یا یکی دو شهر دیگر مثل شهر خودش این کارها را کرده. قبله که این نیست که همه شهرها این کار شده؛ نمیشود، پیدا نمیشود اینجور انسانی که تمام شهرها را رصد بکند و «عرض» همه را تعیین بکند و بعد هم «قبله» را مشخص کند در همه شهرها. پس این راه، راه مشکلی است. این اشکال دوم که با «تقلید» حل نشد.
اشکال سومی هم داریم که انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنیم؛ سوم و چهارم. حالا شاید بتوانیم به چهارم اشکال درنیاوریم.
تطبیق اشکال اول و دوم بر عبارت کتاب و تقسیمبندی حکمت در قدیم
صفحه ۱۰۶، سطر چهارم: «وَ إِنْ كَانَ سَبَبُ تَرْكِ الْأَدِلَّةِ الْمُفَصَّلَةِ» اگر سبب اینکه شارع ادله مفصله را ترک کرد و به ادله اجمالی اکتفا کرد، سببش وسعت در امر «قبله» نباشد ـ چنانکه ما استنباط کردیم ـ بلکه سببش «تَفْوِيضَ أَمْرِ الْقِبْلَةِ إِلَى عِلْمِ الْهَيْئَةِ» باشد؛ چون شارع خواسته «قبله» را به «علم هیئت» واگذار کند و «علم هیئت» هم خوب تشخیص میداده، دیگر بینیاز شده از اینکه ادله تفصیلی در این باب بیاورد، به ادله اجمالی اکتفا کرده، بقیهاش را هم واگذار کرده به «علم نجوم» و «هیئت».
اگر اینطور باشد، چند تا اشکال داریم. اشکال اول: «فَعَلَى تَقْدِيرِ التَّسْلِيمِ» بر فرض این مطلب را قبول کنیم؛ چون این مطلب یک ادعاست، دلیل میخواهد و شما دلیل ندارید و ما امر بیدلیل را قبول نمیکنیم؛ پس این مطلب، مطلب باطلی است، چون دلیل همراهش نیست؛ یعنی دلیل نداریم که شارع ما را به «علم هیئت» ارجاع داده باشد.
«فَعَلَى تَقْدِيرِ التَّسْلِيمِ» بر فرض قبول کنیم، بگوییم که دلیل داریم یا بگوییم که دلیل لازم نداریم، اشکال دوم وارد میشود: «فَذَلِكَ أَيْضاً عِلْمٌ دَقِيقٌ كَثِيرُ الْمُقَدِّمَاتِ» همانطور که تشخیص خود «قبله» دقیق است، این علم هم دقیق است؛ همانطور که تشخیص «قبله» سخت است، این علم هم سخت است؛ بنابراین برای سختی ما را به سختی دیگر ارجاع بدهند، باز همان سختی قبلی میشود و شریعت روشش این نیست که مکلفین را به دشواری و سختی مبتلا کند.
«فَذَلِكَ» یعنی «علم نجوم» هم «عِلْمٌ دَقِيقٌ كَثِيرُ الْمُقَدِّمَاتِ» است، چنانکه فهمیده میشود از لسان اهل این علم؛ که آن اهل «علم نجوم» که تعریف میکنند، خودشان بیان میکنند که علم سنگینی است و کارهای زیادی لازم است تا ما به نتیجه برسیم.
«وَ لَا يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَى التَّحْقِيقِ بِهِ» یعنی به «ذلک العلم»؛ یعنی به سبب این علم. نمیشود به تحقیقی که به سبب این علم حاصل میشود رسید ـ توجه کنید چگونه معنا میکنم عبارت را ـ نمیشود به تحقیقی که به توسط این علم حاصل میشود رسید «إِلَّا بِمَشَقَّةٍ كَثِيرَةٍ» آنهم «فِي زَمَانٍ طَوِيلٍ». آنوقت حالا شریعت بخواهد همه را مکلف کند به این علم که قبلهشان را از طریق این علم به دست بیاورند، ببینید چه میشود؛ دیگر تقریباً زندگیها فلج میشود برای به دست آوردن «قبله».
درست است که یک بار «قبله» را تعیین کرد، دیگر برای بعد از این کافی است؛ ولی همان یک بار فکر کنید چقدر طول میکشد؟ باید این علم را بخواند، مقدمات این علم را که ریاضیات است بخواند تا بالاخره صاحبنظر بشود، بعد که صاحبنظر شد محاسبه کند، بعد که محاسبه کرد «قبله» را تعیین کند؛ این خیلی طول میکشد.
تا آن وقتی که دارد محاسبه میکند، کدام طرف نماز بخواند؟ حالا فرض کنید هنوز برایش روشن نشده، کدام طرف نماز بخواند؟ اگر شریعت بخواهد او را واگذار به این علم کند، تا وقتی که این علم را تحصیل کند و صاحبنظر بشود و بعد از صاحبنظر، محاسبه کند، طول میکشد و آنوقت نمازش را به سمت چه و کجا بخواند؟ مگر بگویید قبل از بلوغ تحقیقاتش را بکند تا حین بلوغ بتواند به سوی «قبله» نماز بخواند و فرض این است که قبل از بلوغ کسی مکلف نیست، حتی مکلف به تحقیق هم نیست.
«فَالتَّكْلِيفُ بِهِ أَيْضاً بَعِيدٌ» یعنی گذشته از اینکه این علم، مشکل است و بالاخره همانطور که عرض کردیم زمان فراوان میبرد و در این زمان، در طول این زمان فراوان انسان میخواهد نماز بخواند، «قبله» باید تشخیص داده شود، «قبله» را تشخیص نمیدهد؛ گذشته از این، بعید است که شارع ما را تکلیف کرده باشد به اینکه دنبال این علم بروید.
«فَالتَّكْلِيفُ» به این علم «أَيْضاً بَعِيدٌ عَنِ الشَّرْعِ». «ایضاً» یعنی همانطور که بعید است ما بتوانیم «قبله» را با این علم بهزودی به دست بیاوریم، اینکه شارع هم ما را مکلف کرده باشد به رجوع به این علم، بعید است؛ بعید است از روش شرع و قوانینی که ما در جای دیگر میبینیم که قوانین سختی نیست و لطفی که شریعت به مکلفین دارد و گذشته از این روشی که ما مییابیم، خودشان بیان کردند که شریعت ما شریعت «السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ» است. «سهله» یعنی آسان است، «سمحه» یعنی با چشمپوشی همراه است، با تسامح همراه است؛ خیلی جاها چشمپوشی میکند، آنقدر دقت و سختگیری نکرده است.
خب این اشکال دوم. ممکن است کسی اشکال دوم را اینطوری حل کند، بگوید خب مشکل است صاحبنظر شدن در «علم هیئت»، ولی همه را شریعت موظف نکرده به اینکه صاحبنظر بشوند؛ یکی دو نفر صاحبنظر بشوند، بقیه «تقلید» کنند؛ آنوقت به این ترتیب مشکل حل میشود.
جواب میدهیم که «وَ التَّفْوِيضُ إِلَى أَهْلِ ذَلِكَ الْعِلْمِ أَيْضاً بَعِيدٌ» بعید است که شارع تفویض به آن اهل علم کرده باشد، یعنی به ما بگوید که شما مراجعه کنید به اهل علم؛ زیرا «تقلید» اهل این علم با اینکه «عادل» نیستند، جزء قوانین شرعی نیست. شریعت میگوید از «عادل» تقلید کن و اینها «عادل» نیستند؛ پس اینکه شارع ما را موظف به «تقلید» از اینها کرده باشد و ما را به اینها ارجاع بدهد، این هم باز بعید است از قوانین شرعی؛ چون شریعت به شخص غیرعادل ما را ارجاع نمیدهد.
چرا اینها غیرعادلاند؟ زیرا ظاهر این است که «لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى قَوْلِ بَعْضِ الْحُكَمَاءِ» درست است من «هیئت» را میخوانم، کاملاً متوجه هم میشوم، ولی بالاخره همه قواعد را خودم محاسبه نمیکنم؛ بعضی را اعتماداً به آن منجمین قبل میگیرم؛ پس منتهی میشوم به کسانی که کافر بودند؛ نه تنها «عادل» نبودند، بلکه حتی کافر هم بودند. «إِذِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى قَوْلِ بَعْضِ الْحُكَمَاءِ الَّذِي لَا نَعْلَمُ إِسْلَامَهُ فَضْلًا عَنِ الْعَدَالَة»ِ.
«حکما» که میگوید، به خاطر اینکه سابق، «نجوم» در اختیار حکما بوده است. اصلاً «حکمت» مشتمل بر سه علم بوده: یکی «علم الهی»، یکی «علم طبیعی» و یکی هم «علم ریاضی». آنوقت «علم ریاضی» باز چهار قسم بوده: «هندسه» بوده، «حساب» بوده، «موسیقی» بوده و «هیئت» بوده. «هیئت» جزء «علم ریاضی» بوده و «علم ریاضی» هم از شعب «حکمت» بوده؛ پس منجم را حکیم هم میگفتند.
اینکه ایشان میگوید «قَوْلِ بَعْضِ الْحُكَمَاءِ» منظورش همان منجمین است؛ منتها چون قبلاً منجمین را حکما میگفتند، ایشان تعبیر حکما کرده است. حالا بعدها این علمها از هم جدا شدند؛ «الهی» از «طبیعی» جدا شد، «طبیعی» از «ریاضی» جدا شد، دیگر علمها خصوصی شدند؛ و الا قبلاً همه اینها تحت «حکمت» بود و صاحبانش را حکیم میگفتند.
«إِذِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى قَوْلِ بَعْضِ الْحُكَمَاءِ» که «لَا نَعْلَمُ إِسْلَامَهُ» اسلام آن بعض را «فَضْلًا عَنِ الْعَدَالَةِ». توجه کنید من تعبیر «انتها» را توضیح دادم و تعبیر «انتها» مهم است؛ یعنی ممکن است خود شخص مجتهد باشد، ولی وقتی بروید به سابق، میبینید که این شخص دارد از سابقیها بعضی قواعد را میگیرد به خاطر خوشبینیای که به آنها دارد، بدون اینکه خودش تحقیق کند؛ پس میشود مقلد سابقین؛ آنوقت سابقین در واقع دارند نظر میدهند و سابقین و افرادی هستند که کافرند و غیرعادل.
بعد میفرماید ممکن است یک نفری پیدا کنید که در تمام مسائل ریز و درشت «هیئت» تحقیق کرده باشد و هیچ اعتمادی بر قبلیها نداشته باشد، همه مطالب را خودش به دست آورده باشد؛ این میتوانید یک همچین کسی پیدا کنید، ولی خیلی کم است. تازه آن در بلد خودش میتواند چون محاسبه کرده نظر بدهد و مقلَّد قرار بگیرد برای مقلدینش؛ در بلدهای دیگر که نمیشود، مگر برود در بلدهای دیگر، آنجا هم محاسبه کند.
«وَ إِنْ أَمْكَنَ وُجُودُ مَنْ يُعْلَمُ عَدَالَتُهُ مَعَ عِلْمِهِ بِهِ» ضمیر «علمه» برمیگردد به این «من یعلم»، ضمیر «به» برمیگردد به «ذلک العلم»؛ یعنی «علم هیئت». ولو ممکن است وجود داشته باشد کسی که ما عدالتش را میدانیم، «مَنْ يُعْلَمُ عَدَالَتُهُ مَعَ عِلْمِهِ بِهِ» در حالی که این کس علم به «هیئت» هم دارد «مِنْ غَيْرِ أَخْذٍ مِمَّنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْحُكَمَاءِ»؛ علم دارد، بیاخذ هم علم دارد، خودش محاسبه کرده. این را ممکن است پیدا کنید، «وَ إِنْ أَمْكَنَ» ولی «فَهُوَ نَادِرٌ جِدّاً»؛ نادر است، آنهم نه معمولاً نادر باشد، جداً نادر است؛ به طور معمول هم نادر نیست، خیلی خیلی نادر است.
اشکال سوم و چهارم: عدم کفایت ابزارها و عدم شمول رصد بر روستاها و بیابانها
اشکال بعدی این است که خب همین «علم هیئت» آیا میتواند مکه را تعیین کند؟ یا مسجد را تعیین کند؟ یا لااقل «حرم» را تعیین کند؟ مسلماً نمیتواند؛ چون ابزارش، ابزار دقیقی نیست، مگر ابزار را زیاد کنیم و ابزار کامل بیاوریم تا بتواند «قبله» را تشخیص بدهد.
ابزار کامل هم در اختیار هرکسی قرار نمیگیرد؛ چون ابزار زیادی است و اولاً وجودش کمیاب است، پیدا کردنش سخت است؛ ثانیاً بر فرض پیدا بشود، خریدنش سخت است و استفاده کردن از آن سخت است. به قول ایشان این ابزار اگر بخواهد جمع بشود، فقط در بیت سلطان میتواند جمع بشود که او دیگر سلطان است، دستور میدهد بیاورید، بعد هم میتواند بخرد؛ ولی دیگران دسترسی به اینهمه وسایلی که بتواند اینطور دقیق «قبله» را تعیین کند، ندارند.
پس نمیشود ارجاع داد امر «قبله» را به «هیئت»؛ زیرا که گذشته از اشکالات قبل، احتیاج به وسایل زیاد است که این وسایل در اختیار افراد معمولی قرار نمیگیرد.
«وَ مَعَ ذَلِكَ كُلِّهِ»[2] یعنی با تمام این اشکالاتی که گفتیم، اشکال بعدی وارد است. اشکال بعدی این است که «لَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ» به خود «بیت»، بلکه به شهر مکه، بلکه حتی «الْحَرَمِ أَيْضاً»؛ یعنی با «علم هیئت»، علم به اینها پیدا نمیکنید، یعنی باز هم «قبله» دقیق محاسبه نمیشود. بله، ادعا میکنند بعضی از منجمین که قدرت بر تحصیل علم به «بیت» یا مکه یا «حرم» دارند، اما به شرطی که آلات کثیرهای موجود باشد؛ آلات کثیرهای که «لَا يُمْكِنُ اسْتِحْصَالُهُ إِلَّا لِمِثْلِ السُّلْطَانِ» به دست آوردنش ممکن نیست، مگر برای مثل سلطان.
پس فقط سلطان میتواند «قبله» را تشخیص بدهد، نه بقیه. سلطان را هم حالا شما بگویید «تقلید» از او بکنیم؛ نوعاً سلاطین ـ حالا استثناهایش را نمیدانیم ـ ولی بالاخره نوعاً سلاطین متدین و «عادل» نبودند؛ پس از آنها هم نمیشود «تقلید» کرد.
اشکال بعدی: اشکال بعدی این است که این رصدهایی که شده و عرضهای بلادی که تعیین شده، مربوط به شهرهاست؛ در روستاها تعیین نشده، در بیابان تعیین نشده. اگر کسی در روستا خواست نماز بخواند، در بیابان خواست نماز بخواند، این قواعد «هیئت» در آنجا اجرا نشده، «قبله» آنجا مشخص نشده. یعنی «علم هیئت» هم اگر مشخص کند «قبله» را، «قبله» شهر را مشخص کرده؛ «قبله» روستا یا «قبله» بیابان را که مشخص نکرده؛ آنجا چه کنیم؟ تازه در خود شهر هم یک قسمت از شهر نشسته محاسبه کرده و آنجا را محاسبه کرده؛ قسمتهای قبل و بعدش محاسبه کامل نشده؛ آنجاها را چهکار میشود کرد؟
توجه کنید روش به دست آوردن «قبله»، «عرض بلد» است. البته روش خاص دارد، من فقط «عرض» را توضیح میدهم که مشخص بشود «عرض بلد» ممکن است وسطش با حاشیههایش فرق کند، یا اگر «عرض» بلدی را به دست آوردیم، «عرض» روستاهای آن بلد ممکن است فرق کند.
اگر دقیق بخواهیم حساب کنیم ـ و البته بخواهیم یکخرده تسامح کنیم، اشکال ندارد، همان است که ما گفتیم، ما گفتیم تسامح در «قبله» است ـ اگر بخواهید دقیق حساب کنید، تسامح نکنید، سختگیری بکنید، ما میخواهیم بگوییم که «عرض» وسط شهر با «عرض» حواشی شهر فرق دارد، یا «عرض» شهر با «عرض» روستاها فرق دارد؛ بنابراین اگر در شهر هم توانستید دقیق محاسبه کنید، در روستا نتوانستید دقیق محاسبه کنید؛ در حالی که آنهایی هم که در روستا زندگی میکنند، مکلف به «قبله» هستند.
تبیین مفهوم عرض کوکب و عرض بلد در علم هیئت
خب توجه کنید «عرض» را من میخواهم توضیح بدهم که ـ قبلاً هم وعده توضیحش را داده بودم ـ که معلوم بشود «عرض بلد» میتواند مختلف باشد. «عرض» را در «هیئت» دو جا اطلاق میکنند: یکی «عرض کوکب»، یکی «عرض بلد». «عرض کوکب» الان مورد حاجت ما نیست، ولی در عین حال من به طور مختصر توضیحش میدهم. «عرض بلد» مورد حاجت است که باید وارد بحثش بشویم انشاءالله.
میدانید در «فلک هشتم» یک کمربندی داریم به نام «منطقة البروج» که قسمتی از این کره را اشغال کرده است. مثلاً فرض کنید داخل کره هشتم به صورت این اتاق باشد ـ البته مدور است، حالا به صورت این اتاق فرض کنید ـ در کمر این اتاق یک نوار قطوری را رسم کنید سرتاسر؛ سرتاسر وسط اتاق یک نوار قطوری را فرض کنید هست، نوار وسیع؛ این میشود «منطقة البروج». زیر این نوار، قسمتی از دیوار که زیر نوار است، همچنین کف اتاق، این دیگر خارج از نوار است، خارج از «منطقة البروج» است.
روی این نوار هم قسمت فوقانی دیوار با سقف، آنهم روی نوار است، بیرون از «منطقة البروج»، بیرون از آن نوار است. یک همچین فرضی را در این «فلک هشتم» داشته باشید: یک قسمت، نوار خیلی ضخیمی «منطقة البروج» است، فوقش و تحتش دیگر «منطقة البروج» نیست و ستارههایی در آن فوق و تحت موجودند. ستارههایی در خود منطقه موجود است، ستارههایی در فوق و تحت موجود است. اینطور نیست که این «فلک هشتم» فقط «منطقة البروج» از ستاره داشته باشد، بقیهاش بیستاره باشد؛ بلکه بقیهاش هم ستاره دارد. خب، فاصله هر ستاره تا «منطقة البروج»، «عرض» آن کوکب است.
بنابراین اگر کوکبی در «منطقة البروج» باشد، عرضش صفر است. کوکبی در «منطقة البروج» باشد، فاصله ندارد دیگر. گفتیم فاصله کوکب تا «منطقة البروج» میشود «عرض کوکب». حالا اگر کوکبی در خود «منطقة البروج» باشد، این دیگر فاصله ندارد، فاصلهاش صفر است، پس عرضش میشود صفر.
مثلاً خورشید کوکبی است که عرضش صفر است؛ به خاطر اینکه همیشه سال، محاذی با «منطقة البروج» است؛ داخل در «منطقة البروج» نیست، ولی محاذی «منطقة البروج» است و به همین جهت عرضش هم میشود صفر. بعضی ستارههای دیگر هم هستند که در منطقه هستند، آنها هم عرضشان میشود صفر. بیرون از منطقه هرچه باشد، عرضش حساب میشود، ببینید چقدر فاصله دارد.
میدانید که دایره را با درجه حساب میکنند، فاصلهاش را کیلومتر و فرسخ و متر و سانت و اینها نمیگویند، میگویند درجه. هر دایرهای ۳۶۰ درجه است. خب این «منطقة البروج» را بیرون ببرید، مثلاً فرض کنید «منطقة البروج» ۹۰ درجه باشد، آنوقت ۲۷۰ درجه میماند بیرون «منطقة البروج». ستاره را با «منطقة البروج» ملاحظه میکنیم، میگوییم مثلاً ۱۰ درجه فاصله دارد، ۴۰ درجه فاصله دارد؛ این درجه میشود «عرض کوکب».
«عرض کوکب» یعنی فاصله هر کوکبی با «منطقة البروج» که با درجات حساب میشود، میشود «عرض کوکب». پس «عرض کوکب» روشن شد. در «قبله» ما با «عرض کوکب» کاری نداریم؛ چون «عرض کوکب» مال سماوات است، «قبله» مال زمین است. در «قبله» ما به «عرض بلد» کار داریم. حالا ببینیم «عرض بلد» چیست؟
«عرض بلد» قوسی است بین «معدل النهار» و «سمت الرأس» بلد. اول من «معدل النهار» را توضیح بدهم. «معدل النهار» یک «دایره عظیمه» است که به صورت دایره سطحی است، در کره وارد میشود و کره را میشکافد تا مرکز کره میرود. البته فرضی استها، اینطور نیست که حالا کره را بشکافد و شما بگردید پیدایش کنید. از «فلک نهم» این «دایره عظیمه» را شروع میکنند.
البته «معدل النهار»، «دایره عظیمه» «فلک نهم» است، از آنجا شروع میشود. شما افلاک را ملاحظه کنید که به صورت لایههای پیاز روی هم چیده شدند و تا میرسیم به مرکز که زمین است. از کمر این پیاز یک دانه دایره سطحی وارد کنید تا آن طرف پیاز، از اینور برود تا آنور، از مرکز هم عبور کند؛ این یک «دایره عظیمه» است.
«دایره عظیمه»ای که مثلاً به صورت افقی وارد این «فلک نهم» بشود و بیاید زمین را بشکافد تا مرکز زمین برود، بعد هم عبور کند برود آن طرف «فلک نهم»، به صورتی که از «خط استوا» بگذرد، «معدل النهار» است. «معدل النهار» همان «خط استوا» است که بکشید تا این طرف «فلک نهم» تا آن طرف «فلک نهم» تا مرکز زمین. خود همین «خط استوا» که کمربندی است روی سطح زمین، این را شما ادامه بدهید در همه افلاک، یک «دایره عظیمه» درست میشود که ما اسمش را میگذاریم «معدل النهار».
«معدل النهار» ابتدایش از «فلک نهم» است، میآید تمام این افلاک را میبرد تا به زمین میرسد، زمین را هم در همان «خط استوا» میبرد تا به مرکز میرسد. پس تقریباً میشود گفت «خط استوا» معدل النهاری است که در زمین مشخص است. معدل النهاری که در زمین مشخص است، «خط استوا» است.
پرسش: «نصف النهار» چیست؟
پاسخ: «نصف النهار» چیز دیگر است، آن را بعداً عرض میکنم، به آن برسم آن را هم عرض میکنم. «نصف النهار» درست مقابل این است، آن عمودی وارد میشود میبرد، که آن را انشاءالله عرض میکنم در جایش که رسیدیم؛ فعلاً «معدل النهار» را احتیاج داریم.
خب «معدل النهار» روشن شد. پس «معدل النهار» را ما در زمین میگوییم «خط استوا». البته «خط استوا» نیستها، عرض کردم چیست، ولی منطبق بر «خط استوا» است. ما در زمین به جای «معدل النهار» میگوییم «خط استوا».
تبیین دقیق و تسامحی عرض بلد و اشکال تخمینی بودن آن
خب در هر شهری که وارد بشوید، بالا سر را که نگاه کنید، میشود «سمت الرأس» بلد. از «معدل النهار» که «خط استوا» است، یک قوسی را رسم کنید تا «سمت الرأس» بلد؛ این قوس را میگوییم «عرض بلد». پس «عرض بلد» عبارت از قوسی است بین «معدل النهار» و «سمت الرأس» هر بلدی؛ که توجه میکنید در بلاد مختلف این قوس فرق میکند؛ پس «عرض» بلاد متفاوت است.
این دقیق بیان کردم؛ حالا یکخرده تسامحی بیان میکنم: فاصله بین «خط استوا» و هر شهری را میگویند «عرض بلد». این خیلی راحتتر بیان شد. آنی که بیان کردم دقیق بود که «معدل النهار»، «سمت الرأس» بلد و قوسی که بین «معدل النهار» و «سمت الرأس» باشد؛ این معنای دقیق «عرض بلد» این است که عرض کردم، که در «هیئت» هم اینطوری تعریف میکنند؛ ولی یکخرده تسامحیاش کنیم، بخواهیم واضح حرف بزنیم، میگوییم فاصله هر شهری تا «خط استوا»؛ فاصله هر شهری تا «خط استوا» میشود «عرض» آن بلد.
وقتی به جدول «عرض» مراجعه کنیم، میبینیم هر شهری که عرضش از ۳۳ درجه و ۱۲ دقیقه کمتر است، شهر جنوبی است؛ هر شهری که درجهاش و عرضش بالاتر از این است، میشود شمالی. مثلاً حالا شهرهایی که ما هستیم، ما دیگر فوق «خط استوا» هستیم؛ تمام ایران بالاتر از «خط استوا» است، تمام ایران شمالی است، در نیمکره شمالی است؛ پس هیچ کجای «عرض» بلاد ما کمتر از ۳۳ درجه و ۱۲ دقیقه نیست، بالاتر است؛ همه شمالیاند اینجا.
خب «عرض بلد» روشن شد. آنوقت «قبله» از طریق «عرض بلد» مشخص میشود. با این بیانی که من کردم معلوم شد «عرض بلد» فرق میکند. مثلاً فرض کن وسط بلد که باشی، خب فاصله وسط تا «خط استوا» را حساب کنید، مثلاً میشود چند درجه. یکخرده رفتید بالاتر، یک ثانیه ممکن است عوض بشود ـ حالا دقیقه هیچ، درجه هیچ ـ بالاخره ثانیه یا ثالثه یا رابعه؛ یعنی یک ذره عوض میشود، فاصله یکخرده بیشتر میشود. حالا اینقدر فاصله زیاد نشده که بگوییم یک درجه اضافه شد یا یک دقیقه اضافه شد، ولی ثانیه داریم؛ در «هیئت» ثانیه، ثالثه، رابعه، عاشره، همه حساب میشود؛ اینقدر دقیق است. خب حالا عاشره را بخواهد حساب کند؛ آیا حساب شده؟
شما میگویید درجه این بلد مثلاً فرض کن ۳۵ است، ۳۵، «عرض بلد» ۳۵ است. خب این ۳۵ را از کجا حساب کردید؟ از وسط شهر حساب کردید، حاشیه شهر را که حساب نکردید؛ یا اگر حاشیه شهر را حساب کردید، وسط را که حساب نکردید؛ پس «عرض» دقیق نیست. این عرضهایی که گفته شده، دقیق نیست؛ دقیق عرفی است، دقیق عقلی نیست.
خب حالا شما هم به ما میگویید که در «قبله» تسامح جایز نیست، وسعت نیست، باید دقت کنی. خب اگر باید دقت کنم، باید «عرض» را دقیقِ دقیق حساب کنم؛ آیا حساب شده؟ آیا در تمام بلاد، نقطه به نقطه «عرض» دقیق حساب شده؟ یا در بلاد حساب شده، در روستا حساب شده؟ در بیابان هم حساب شده؟ نه.
پس آن دقتی که شما در انتظارش هستید، با «هیئت» هم به دست نمیآید؛ چون «هیئت» لازم است که «عرض» را حساب کند، «عرض» دقیق حساب میشود ولی همهجا حساب نشده که. میگویند «عرض بلد» ۳۵ است، کل بلد را میگویند ۳۵؛ ولی یک بلد کبیر را هم داشته باشید، در آن خیلی عرضش فرق میکند، حاشیهاش با وسطش.
با وجود این میگویند مثلاً «عرض» فلان شهر این است. این تعیین دقیق که نیست؛ تعیین دقیق است برای یک قسمتش، برای بقیه قسمتهایش تعیین دقیق نیست. شما که طالب «قبله» دقیق هستید، از «هیئت» هم نمیتوانید «قبله» دقیق را به دست بیاورید، مگر برای بعضی نقاط زمین؛ برای همهجا نمیتوانید به دست بیاورید. این مشکل بعدی.
«وَ مَعَ ذَلِكَ» با وجود اشکالات دیگر، قبلی که گفتیم، «فَكَيْفَ يُمْكِنُ فِي الْبَرَارِي» یعنی در بیابانها «وَ الْقُرَى» یعنی روستاها «الَّتِي لَا يُعْلَمُ عَرْضُهَا» عرضشان مشخص نیست «وَ مَا رَصَدُوهَا» رصد نکردند؛ یعنی محاسبه نکردند «عرض» قری و براری را. خود علمای «هیئت» هم محاسبه نکردند.
«بَلْ كَيْفَ يُمْكِنُ فِي الْبَلَدِ الْمُرْصَدِ أَيْضاً» بلدی که رصد شده باشد و عرضش اندازهگیری شده باشد و محاسبه شده باشد، آنهم درش مشکل داریم؛ چرا؟ «فَإِنَّهُمْ» یعنی اهل «هیئت» «يُعَيِّنُونَ» «عرض بلد» را از یک «مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الْبَلَدِ» مثل مثلاً وسط بلد، «فَيَبْقَى نِهَايَةُ الْبَلَدِ غَيْرَ مُرْصَدٍ» نهایت بلد رصدشده نیست دیگر، یعنی حواشی بلد دیگر رصدشده نیست.
آنوقت «قبله»، «عرض بلد» را هم که میگویند، برای کل بلد میگویند، در حالی که قسمتی از بلد را محاسبه کردند، بقیه را به تخمین واگذار کردند. خب پس شد تخمینی دیگر، «عرض» شد تخمینی؛ اگر «عرض» شد تخمینی، «قبله» میشود تخمینی؛ اگر «قبله» شد تخمینی، دیگر آن دقتی که شما دنبالشید حاصل نشد. پس ارجاع به «هیئت» هم مشکلی حل نکرد، ارجاع به «هیئت» هم دقت را درست نکرد.
«فَيَتَفَاوَتُ الْحَالُ» یعنی حال «عرض» متفاوت میشود؛ اگر حال «عرض» متفاوت شد، حال «قبله» متفاوت میشود؛ «فَلَا يُفِيدُ إِلَّا تَخْمِيناً» فقط تخمینی را به ما افاده میکند، یقین صددرصد پیدا نمیکنیم. «مَعَ أَنَّهُ فِي الْأَصْلِ تَخْمِينِيٌّ» با اینکه خود «عرض بلد» هم فیالاصل تخمینی است؛ آنهم روی وسایلی که در اختیار دارند مثل «اسطرلاب» و امثال ذلک استفاده کردند که آنهم بالاخره آنچنان دقیق جواب نمیدهد، دقیقِ دقیق جواب نمیدهد.
باید وسایلی داشته باشند که عرض کردیم در اختیار سلطان است؛ آن وسایل به طور دقیق بتواند «عرض» را اندازهگیری کند، والا همین وسایل معمولی هم خیلی دقیق نیست. مثلاً اسطرلابی که ساختند، بعضی اسطرلابها را میگویند خیلی دقیق است، والا اسطرلابهایی که نوعاً در اختیار منجمین است، همان دستساخته خودشان است و خیلی دقیق نیست؛ بعضیها را که حالا در موزه گذاشتند، آنها دقیق بوده، چندتایی.
«مَعَ أَنَّهُ فِي الْأَصْلِ تَخْمِينِيٌّ» نفس اصل عرضی هم که تعیین شده تخمینی است؛ حالا در کل شهر هم که بخواهی بگیری، تخمین در تخمین است. «إِذِ التَّحْقِيقُ عَلَى مَا يَظْهَرُ مِنْ كَلَامِهِمْ مِمَّا يَعْسُرُ جِدّاً» تحقیق، چنانکه خود منجمین گفتند، سنگین است، سخت است.
«بَلْ لَا يُمْكِنُ» ممکن نیست «لِعَدَمِ مُسَاعَدَةِ الْآلَاتِ» آلات مساعدت نمیکند، مگر آلاتی که گفتیم خیلی دقیق ساخته شده باشند یا زیاد باشند که فقط سلطان میتواند تهیهشان کند. علیایحال روشن شد که ما دسترسی به «قبله» دقیق نداریم. پس تسامح را باید قبول کنیم، حالا یا تسامح کم یا تسامح زیاد؛ دیگر وقتی تسامح راه یافت، کم و زیادش دیگر مهم نیست.
اشکال پنجم: اختلاف منجمین در مسائل و تحقیقات علم هیئت
اشکال بعدی: اشکال بعدی این است که خود منجمین در بسیاری از مسائل و تحقیقات با هم اختلاف دارند. حالا به «قبله» کار نداریم، در خود علمشان، در بسیاری از تحقیقاتشان با هم اختلاف دارند؛ یعنی یکی محاسبه کرده به یک چیزی رسیده، یکی محاسبه کرده به چیز دیگر رسیده. مثلاً در تقویمها گاهی ملاحظه میکنید که مثلاً میگوید طلوع آفتاب میگوید ۱۵ دقیقه، آن یکی میگوید ۱۴ دقیقه؛ فلان ساعت و ۱۴ دقیقه مثلاً. هست اینها، خود من دیدم.
خب دقیقِ دقیق حساب نشده دیگر، اختلافشان است. اختلاف یک ثانیه در «هیئت» حساب است، اختلاف یک ثانیه هم حساب است؛ این اختلاف دقیقه دارد. دقیقه یعنی ۶۰ برابر؛ ۶۰ برابر با هم اختلاف دارند. ثالثهاش هم حساب است، آنوقت ببینید دقیقهاش چقدر میشود؟ اینها همه اختلاف حساب میشود.
ممکن است شما در یک مسئله عرفی بگویید دقیقه چیزی نیست، ولی در هیئتی که میخواهد محاسبه دقیق کند، دقیقه خیلی است؛ ثالثه، ثانیهاش هم خیلی است، آنوقت اختلاف دقیقه دارند اینها با هم. اگر اختلاف دقیقه دارند، چطوری شما میتوانید تعیین دقیقِ دقیق برای «قبله» را از «هیئت» به دست بیاورید؟
«عَلَى أَنَّا نَجِدُ الِاخْتِلَافَ فِيمَا بَيْنَهُمْ أَيْضاً فِي الْمَسَائِلِ» که عرض کردم نه در «قبله»، در مسائل خودشان، در تحقیقات خودشان اختلاف دارند با هم. «نَعَمْ يَقْرُبُ ذَلِكَ لِلْمَهَرَةِ» «ذلک» را توجه کنید؛ «ذلک» یعنی علم به «قبله» یا علم به «عرض»؛ در واقع هر دو یکی است. علم به «قبله»، در بالا داشتیم «وَ مَعَ ذَلِكَ كُلِّهِ لَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِالْبَيْتِ بَلْ وَ لَا مَكَّةَ بَلْ وَ لَا الْحَرَمِ أَيْضاً»؛ «ذلک» را اشاره بکنید به علم به همین.
«يَقْرُبُ ذَلِكَ» یعنی علم به «بیت»، یا یکخرده پایینتر گفتیم «وَ الْقُرَى الَّتِي لَا يُعْلَمُ عَرْضُهَا وَ مَا رَصَدُوهَا». در بالا علم به «بیت» را گفتیم ممکن نیست، در پایین گفتیم علم به «عرض» ممکن نیست؛ حالا میگوییم «يَقْرُبُ ذَلِكَ» یعنی علم به «بیت» یا علم به «عرض».
«يَقْرُبُ» آنهم نه دقیق؛ این علم نزدیک میشود «لِلْمَهَرَةِ فِي الْجُمْلَةِ». قید «فی الجمله» هم میآوریم، کلمه «یقرب» میآوریم؛ تازه برای ماهرین ـ «مهره» یعنی ماهرین از منجمین ـ این علم پیدا میشود، «وَ لَكِنْ لَا يَسْمَنُ وَ لَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ»؛ اولاً خیلی کم است، ثانیاً همان کمش هم خیلی دقیقِ دقیق نیست؛ گفتیم «یقرب»، آنهم «فی الجمله». پس مشکل باقی ماند، نتوانستیم حلش کنیم.
«وَ أَيْضاً مَا نَعْرِفُ» بیان بعدی است که توضیح زیاد لازم دارد، انشاءالله میگذاریمش برای جلسه بعد، اشکال بعدی است که انشاءالله بعداً میخوانیم.
پرسش: «ذلک» به «اختلاف» برنمیگردد؟ که اختلافهایشان میگوید به همدیگر نزدیک است؟
پاسخ: بله؟ «نَعَمْ يَقْرُبُ ذَلِكَ لِلْمَهَرَةِ فِي الْجُمْلَةِ» یعنی اختلاف، اختلاف ماهرها به هم نزدیک است و خیلی اختلاف وسیع ندارند، شکاف بینشان خیلی زیاد نیست. این هم میفرمایید خب این هم بد نیست. «يَقْرُبُ ذَلِكَ» یعنی این اختلاف فاصلهاش کم است، یعنی یکخرده تقدیر میخواهد اینطور که شما میفرمایید.
«يَقْرُبُ ذَلِكَ» یعنی این اختلاف نزدیک است برای مهره، یعنی فاصلهاش نزدیک است، اختلافشان خیلی شدید نیست، بین مهره دیگر اختلاف شدید نیست. این هم معنای بدی نیست برای عبارت، منتها احتیاج به تقدیر دارد؛ آن معنای اولی که گفتم شاید بهتر باشد.