90/08/30
بسم الله الرحمن الرحیم
وسعت امر قبله و بررسی ادله و اقوال /کتاب صلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب صلاة /وسعت امر قبله و بررسی ادله و اقوال
وسعت امر قبله و بررسی ادله و اقوال
صفحه ۱۰۴، سطر هفدهم: «و أيضا إن أمر القبلة على ما أفهم من قلة أدلته مع اهتمام الشارع ببيان أحكام الشرع حتى مستحبات الخلاء واسع جدا».[1] بحث قبله داشتیم و مبنایمان این بود که برای انسان قریب، قبله کعبه است و برای انسان بعید، قبله جهت کعبه است. مباحثی را هم نقل کردیم، حالا میخواهیم نتیجه تحقیقات خودمان را ذکر بکنیم. نتیجه تحقیقات ما این است که امر قبله وسیع است و شارع در این مسئله سختگیری نکرده است.
شاهد ما بر این مدعا این است که شارعی که در همه امور ادله کافی اقامه کرده است، در باب قبله چندان بحثی ندارد. اگر دقتی در این باب داشت، باید بود در این باب هم روایات متعددی داشته باشد. از نبود روایات و گاهی هم بودن روایاتی که سعه قبله را تصریح میکنند، استفاده میکنیم که امر قبله واسع است و سختگیری نشده است. بنابراین نتیجه میگیریم که کسانی که در این باب سختگیری کردهاند، راه درستی را نرفتهاند.
سه تا مطلب در اینجا ما میخواهیم توضیح بدهیم: یکی اینکه روایات کم هستند و نتیجتاً معلوم میشود که اهمیت قبله در نظر شریعت آنچنان زیاد نبوده است که در آن سختگیری بکند؛ اهمیت داشته است، ولی نه در آن حدی که بخواهد سختگیری بکند. مطلب دوم این است که روایاتی را که احتمال میدهیم دلالت بر سعه داشته باشند، آنها را میشماریم.
مطلب سوم این است که کلمات بعضیها را که درباره قبله دقت کردهاند و سختگیری کردهاند، اشاره بکنیم؛ گرچه مطلب سوم، ایشان اولاً اشاره میکند، اول اشاره میکند به آن مطلبی که من سوم گفتم، بعد این دو مطلب یک و دو را پشت سر هم میآورد.
آنوقت وقتی که این بحث تمام میشود و ایشان ثابت میکند که امر قبله سختگیری نشده است، یک احتمالی را که بعضیها دادهاند، آن را طرح میکند که شاید شارع که زیاد این بحث را مطرح نکرده است، اعتماد کرده به علوم رایج بین مردم که علم هیئت بوده است و دیده از طریق این علم، قبله مشخص میشود، دیگر خیلی در آن بحث نکرده است؛ گذاشته است که مردم از طریق همان علمی که دارند قبله را مشخص کنند. ایشان آن را هم اشکال میکند، اشکالات متعدد.
تقریباً میشود گفت تا آخر بحث همین سؤال و جواب میرود؛ تا آخر که این آیه بحث میشود همین سؤال و جواب میرود. اولاً علم، علم مشکلی است؛ ثانیاً بخواهی تقلید کنی، کسانی که این علم را دارند خیلیهایشان فاسقاند، تقلید از آنها جایز نیست؛ ثالثاً خود این علم بین صاحبانش مبتلا به معارضه است؛ و از این قبیل حرفها میزند، بالاخره ثابت میکند که این هم ملجأ و مرجع ما نیست. روایات مرجعاند و روایات هم کماند. کمیِ روایات دلیل بر این است که این امر خیلی مورد اهتمام نبوده است به حدی که سختگیری بشود.
کل مبحث، ما از اینجا تا آخر آیه فقط همین بحث را داریم که اثبات کنیم امر قبله واسع است به آن بیانهایی که گفتیم، بعد هم آن دخل مقدر را که گفتند شاید پیغمبر ارجاع داده به صاحبان علم و لذا خیلی بحث نکرده، آن را هم مطرح کنیم و جواب بدهیم. این کل بحثی است که ما داریم در این آیه که تقریباً سه صفحه، چهار صفحه هست.
صفحه ۱۰۴، سطر هفدهم: «و أيضا إن أمر القبلة»؛ «أيضا» را دیروز معنی کردم، «أيضا» یعنی علاوه بر این. که امر قبله «على ما أفهم»، چنانکه من میفهمم، «واسع جدا»، یک خط بعد دارد «واسع جدا». «واسع جدا» خبر «إنّ» است. از کجا شما این وسعت را میفهمید؟ «من قلة أدلته»، «على ما أفهم من قلة أدلته». من از قله ادله این امر قبله؛ ضمیرها را مذکر برمیگرداند به خاطر امر قبله، اگر مؤنث برمیگرداند به قبله برمیگرداند، مذکر میآورد برمیگرداند به امر قبله.
«من قلة أدلته»، این امر قبله؛ خب قله ادله دلیل میشود بر قله اهتمام؟ میفرماید: بله، چون میبینیم شریعت به همه امور ریز و درشت اهمیت داده است؛ حتی مستحبات تخلی را که به نظر ما خیلی امر سادهای میآید آنها را هم ذکر کرده است. پس معلوم میشود شارع به تمام امور اهتمام داشته است؛ جایی که دلیل کم بیاورد، معلوم میشود آنجا خیلی مورد توجهش نبوده است.
«من قلة أدلته مع اهتمام الشارع»، در حالی که شأن شارع و حال شارع این است که اهمیت میدهد به بیان احکام شریعت و هیچی را کم نمیگذارد؛ «حتى مستحبات الخلاء»، و تخلی را هم ذکر کرده است. کسی که یک همچین دأبی دارد، یک همچین شأنی دارد، اگر در یک مسئله دیدیم کم حرف زده است، معلوم میشود آن مسئله در آن سختگیری نبوده است.
پرسش: آن از جهت این است که ما روایات را کلاً در دست نداشته باشیم، یعنی...
پاسخ: به نظر خودمان داریم...
پرسش: یا دلیلی است که به ما نرسیده است.
پاسخ: الآن در اختیار ما این است، بله. احتمال دارد که دلایلی بوده که به دست ما نرسیده است. خود مرحوم محقق هم متوجه این مسئله هست؛ در یک تقریباً نزدیک نصف صفحه بعد میگوید: «و ليس من الأخبار الآن إلا خبر واحد». خبرهایی که الآن دست ماست دو تا خبر است؛ یکی آن، یکی بعدی هم ذکر میکند.
یعنی متوجه هست که الآن دو خبر است، شاید قبلاً بیشتر بوده است؛ ولی ما چه وظیفهای داریم؟ ما دیگر وظیفهای بیش از این نداریم و اگر خبر آنچنان مهم بود که تأکید میشد، باقی میماند. ظاهر امر نشان میدهد که اخبار بیش از این نبوده است؛ چون مسئله قبله مسئلهای نبوده است که کسی بخواهد دفنش بکند، مثل مسئله ولایت و امثال ذلک.
خب آنجا داعی زیاد بوده است، کسانی ممکن است این جعلی داشتند یا مخفی میکردند روایات را یا روایات را از بین میبردند؛ ولی در باب قبله به کسی ضرری یا منفعتی نمیرسیده است که بخواهد روایات قبله را کم بکند یا زیاد بکند. بنابراین احتمال دارد که همین مقدار خبری که ما در اختیارمان هست، همین مقدار یا مثلاً یک خرده بیشتر در قبلاً بوده است. دیگر خیلی در اینجا احتمال اینکه خبری بوده و از بین رفته نداریم. بله، در بعضی مسائل احتمال اینکه خبر بیش از این بوده هست.
«و ليس أمر القبلة بمضيق بل فيه وسعة»، امر قبله مضیق نیست، در آن وسعت است؛ «و قناعة»، این «قناعة» عطف بر «وسعة» است. «فيه قناعة بأدنى التوجه المناسب إلى جهة البيت». این «بأدنى» متعلق به «وسعة» نیست، متعلق به «قناعة» است. در امر قبله سعه است و شارع قناعت کرده است به اینکه کمترین توجه الی جهة البیت باشد.
این «إلى جهة البيت» متعلق به «المناسب» نیست، متعلق به «التوجه» است؛ کمترین توجه الی جهة البیت باشد. توجه یعنی رو برگرداندن، رو کردن. حالا توجه را میفرماید توجه مناسب؛ توجهی که مناسب باب قبله است، که بالاخره تمام مقادم بدن را به سمت قبله قرار دادن، اینجور توجه الی جهة البیت باشد، آن هم کمترینش، کافی است.
«كما يفهم من كلام بعض الأصحاب»، این «كما يفهم» را توجه کنید، مربوط به «بل فيه وسعة» یا مربوط به «بل فيه قناعة» نیست؛ «كما يفهم» مربوط به «ليس أمر القبلة بمضيق» است. پس عبارت معنیاش این است: «كما يفهم التضييق من كلام بعض الأصحاب»، نه «كما يفهم السعة»؛ سعه فهمیده نمیشود، از این دو عبارتی که نقل میکنیم تضییق به دست میآید که ما قبولشان نداریم.
«كما يفهم» این تضییق از کلام بعض اصحاب «مثل المحقق و من كلام الذكرى»، دو تا کلام ذکر میکنیم: «كما يفهم من كلام بعض الأصحاب مثل المحقق و كما يفهم من كلام الذكرى». این دو تا کلام را ذکر میکنیم که هر دو بزرگوار سختگیری کردند.
بررسی فقهی تحدید خط جهت قبله و نقد دیدگاههای محقق ثانی و شهید اول
کلام مرحوم محقق این است: که چنان باید به سمت جهت قبله بایستی که اگر از تو که مصلی هستی خط مستقیمی بکشند و بر خط جهت وارد کنند، خطی که از، خطی که از طرف تو کشیده میشود باید بر خط جهت عمود شود؛ بهطوریکه دو طرف خطی که از جانب تو کشیده میشود، دو تا زاویه قائمه تشکیل بشود؛ یعنی طرف راست خط و طرف چپ خط، هیچ انحرافی نباشد.
خط جهت را که جهت قبله را تشکیل میدهد، تو باید به سمت این خط چنان بایستی که اگر از تو به سمت آن خط خطی کشیدند، خط کشیده شده از جانب تو بر آن خط جهتی عمود شود، بهطوریکه دو طرف راست و چپ این خطی که از طرف تو میرود، دو تا زاویه قائمه تشکیل شود. ذرهای انحراف که زاویه قائمه و منفرجه درست کند جایز نیست. اینجور سختگیری کرده.
و بعد هم تازه خط جهتی را تعیین نکرده؛ خط جهتی چیست؟ آن خط تعیینش، حالا خطی که از جانب من برود روشن است، اما آن خط جهتی چیست که این خطی که از جانب من میرود میخواهد رویش واقع بشود؟ آن خط مدور است؟ خط مستقیم است؟ چطور باید قرار بگیرد؟ این مشخص نشده است در کلام ایشان.
حالا گذشته از اینکه مشخص نشده، اینهمه سختگیری در باب قبله صلاح نیست که چنان عمود باشد که ذرهای انحراف نداشته باشی که این عمود به هم نخورد؛ چون یک ذره انحراف پیدا کنیم، یک طرف خط زاویه میشود منفرجه، طرف دیگر زاویه میشود حاده. میگوید چنان باش که هیچکدام از دو طرف خط، زاویه قائمه به هم نخورد، هر دو طرف زاویه قائمه باشد. خب این یک نوع سختی است.
کلام ذکری هم که دارد: «لا یجوز الانحراف» از قبله «ولو قلیلا». این قید «ولو قلیلا»اش مشکل درست میکند. خب ما هم قبول داریم انحراف از قبله جایز نیست، ولی «ولو قلیلا»اش را قبول نداریم. پس اینهمه سختگیری نمیکنیم. شاید هم بهخاطر همین سختگیری نکردن است که بعضیها گفتند تا چهل و پنج درجه انحراف بخشیده شده؛ البته برای شخص جاهلی که تحقیق کرده، هم باید جاهل باشد، هم باید تحقیق کرده باشد.
الان من بین مردم میبینم رایج است، میایستد هرجا شد، بعد هم بهش میگویی آقا این که قبله نبود، میگوید چهل و پنج درجه اشکال ندارد! این درست نیست، تحقیقت را باید بکنی. تحقیقت را کردی، به نتیجه نرسیدی، آنوقت اگر بعد خواندی و بعد هم فهمیدی چهل و پنج درجه خلاف است، اشکال ندارد؛ والا همینطور بیا بایست، بدون سؤال و جواب، از کسی نپرس که قبله کجاست، هر طرف دلت خواست نماز بخوان، بعد هم ببینی چهل و پنج درجه اختلاف ندارد، بگویی نمازم درست است، این که درست نیست.
برای شخص جاهلی که تحقیقش را کرده، به نتیجه نرسیده، چهل و پنج درجه اختلاف گفتند بخشیده شده است. این شاید بهخاطر همان سهولت در امر قبله است که این فتوا را دادند؛ والا اگر قبله بخواهد مثل محقق ثانی یا مثل شهید در ذکری ملاحظه بشود که میگوید انحراف قلیل هم بخشیده نشده، او میگوید زاویه قائمه را به هم نزن، این میگوید قلیل هم انحراف نداشته باش؛ چهل و پنج درجه که هیچ، کمتر از این هم اجازه داده نمیشود.
«کما یفهم من کلام بعض الاصحاب» مثل محقق ثانی، که محقق ثانی اینطور گفته: «لا بد» در تعیین قبله، «لا بد من حصول زاویتی القائمتین»، دو تا زاویه قائمه؛ یکی طرف راست خط، یکی طرف چپ خط؛ چون میدانید چهار تا زاویه درست میشود. خط اگر، خطی که از طرف ما میرود، عبور کند از خط جهتی و قطع کند خط جهتی را، دو تا زاویه قائمه هم آن طرف خط جهتی برقرار میشود، یعنی زیر خط جهتی.
این، آن دو تا، دو تا زاویه را منظور ندارد مرحوم محقق؛ دو تا زاویهای که به طرف ماست منظور است: یکی طرف راست خط، یکی طرف چپ خط. گفته: «لا بد من حصول زاویتی القائمتین»، که این دو تا زاویه قائمه را دو تا خط بسازند.
کدام دو تا خط؟ یک خط از جانب ما که مصلی هستیم میرود، یک خط هم خط جهتی. «من»، یعنی این دو تا زاویه که ساخته بشوند، «من الخط الخارج من مقابل عینی المصلی»، خب این هم خودش یک سختگیری جدیدی است؛ از بین دو تا چشم، از یک چشم نه، از بین دو تا چشم که درست وسط صورت است.
«الواصل الی الخط»، نگفته «من الخط الخارج و الخط الذی هو الجهة»؛ واو اگر میگفت، درست بود: از این دو خط این زاویه درست بشود، نگفته اینطور؛ گفته از خطی که از پیش تو میرود و به خط جهتی وصل میشود. باز هم منظورش همین است، دو تا خط: خطی که خارج میشود از مصلی و واصل میشود «الی الخط الذی هو خط الجهة»، که خط افقی است؛ خطی که از جانب ما میرود عمود میشود، آن خط جهتی خط افقی است، این خط عمود بر آن خط جهتی وارد میشود.
مرحوم محقق اردبیلی میفرمایند که این سختگیری را کرده، علاوه بر این، «مع انه ما بین الخط»، این «ما»، «ما»ی نافیه است. خط جهتی را بیان نکرده که چیست؛ خب اگر شما سختگیری میکنید، آن را هم باید کامل تعیین کنید، والا در آن هم احتمال انحراف هست. ممکن است خط جهتی را طوری تعیین کنید که آن دقتی که شما دنبالش هستید به دست نیاید. پس خوب بود خط جهتی را هم تعیین میکردید که دقتتان دیگر کامل بشود، سختگیریتان بهطور کامل انجام شده باشد.
«و کلام الذکری» عطف است بر آن «کلام بعض الاصحاب» که قبلاً عرض کردم. «کما یفهم»، این تضییق هم از کلام بعض اصحاب، هم از کلام ذکری، که فرموده: «لا یجوز الانحراف»، یعنی انحراف از قبله یا انحراف از جهت قبله، «ولو قلیلا». قبله نباید میگفتم، انحراف از کعبه یا انحراف از جهت کعبه، که در مجموع انحراف از قبله است.
خب این بحث تمام شد. ما در این بحثمان ادعا کردیم که در امر قبله سختگیری نیست و بیان هم کردیم که علت استنباطی که ما کردیم، علتش کمی ادله است. خب باید ثابت کنیم که ادله کماند تا بتوانیم از آنها استنباط کنیم وسعت امر قبله را. ابتدا قلة الادلة را ذکر میکنیم، بعد هم اشاره میکنیم به دلیلی که صریح است در وسیع بودن امر قبله.
پس دو تا مطلب داریم، لذا با «اما» گفته میشود: اما قلة الادلة بیانش این است، اما ادلهای که بیان میکنند سعه قبله را، بیانشان این است. این دو تا مطلب را ذکر میکند، بعداً میپردازد به آن دخل مقدری که عرض کردم؛ که شاید شارع ما را به علم قبلهشناسی، یعنی علم هیئت ارجاع داده، لذا احتیاجی به اینهمه، احتیاجی به روایات نداشته.
بررسی قلة الادلة در مسئله قبله، نقد سندی روایات تهذیب و فقیه و ادله وسعت قبله
قلة الادلة را میفرمایند ظاهر است. بیان میکنند درباره انسانی که دور است؛ درباره انسان نزدیک اصلاً مسئلهای نداریم، بالاخره قبلهاش معلوم است، کعبه است، و آن هم تعیین شده است، انحراف هم جایز نیست ولو قلیلاً، آنجا سختگیری میکنیم؛ کسی که در مسجد دارد نماز میخواند، کعبه جلویش است باید رو به کعبه بایستد.
اما در مورد انسان بعید حرف داریم؛ تمام حرفهای ما و اینکه ما میگوییم امر قبله وسیع است، آن آقا میگوید امر قبله ضیق است، همه درباره قبله انسان دور داریم بحث میکنیم که قبلهاش جهت کعبه است. ایشان میفرماید در مورد انسان دور ما آیه داریم و روایت داریم. آیه که کاملاً مجمل است؛ میگوید: به طرف کعبه بایست، خب به طرف روشن نیست یعنی چه. طرف یک معنای اجمالی دارد، ولی تفصیلش در آیه نیامده است؛ چه کسی میداند که طرف کعبه یعنی چه؟
بعد میفرماید که این آیه در مدینه نازل شده است؛ یعنی همانجایی که احتیاج به طرف بوده، احتیاج به شطر، احتیاج به جهت بوده، خود کعبه مشخص نبوده، فاصله بوده بین کعبه و مدینه، پانصد کیلومتر تقریباً فاصله است. خب با این فاصله دیگر شخص خود کعبه را نمیتواند رعایت کند، بالاخره باید جهت رعایت بشود.
خب حالا این آیه در مدینه نازل شده است و آنجا هم وظیفه داشتند به جهت کعبه و به نحو کعبه نماز بخوانند، ولی آیا نحوی که در مدینه است با نحوی که در سایر شهرهاست یکی است؟ این هم مشخص نیست. شاید ما توانستیم در مدینه آن نحو، یعنی سمت را تشخیص بدهیم؛ آیا همین سمتی که در مدینه است در باقی شهرها هم اعتبار میشود یا یک چیز دیگر آنجا مطرح است؟ هیچکدامش از آیه استفاده نمیشود.
ما ممکن است از خارج مطالبی را بدانیم، ولی آیه مجمل است. در چه امری مجمل است؟ در امری که روزی پنج بار لازمش داریم. اگر این امر مهم بود و ما پنج بار هم به آن احتیاج داشتیم، نباید مجمل گذاشته میشد. گذشته از اینکه در، روزی پنج بار به آن احتیاج داریم، چیزهای دیگر هم هست که به آن احتیاج داریم؛ ما حتی برای نشستنمان سعی میکنیم برای، استحباباً رو به قبله بایستیم، بنشینیم یا بایستیم؛ تا این حد برای ما مهم است قبله، فقط در نماز نیست: در ذبحمان، در حالت احتضارمان، در وقتی میخواهیم مرده را دفن کنیم، حتی در حال تخلی که میگویند باید انحراف از قبله داشته باشی؛ خیلی جاها ما قبله را لازم داریم.
در نماز هم که روزی پنج بار لااقل لازم داریم، حالا بگذریم از نوافل. چیزی که اینهمه مورد حاجت ماست، اگر واقعاً دقت در آن لازم بود، آیه مجمل بیان نمیشد. اینکه آیه مجمل بیان کرده، معلوم میشود که اینهمه دقت در آن لازم نبوده است. بالاخره ما باید مطمئن بشویم رو به قبله هستیم، رو به جهت کعبه هستیم، کافی است؛ دیگر آن دقتهای ظریف لازم نیست.
در باب وضو هم یادتان هست همچنین مسئلهای داشتیم؛ که شیخ بهایی میگفت باید از بالا به پایین طوری بشویی که یک جزء بالایی دیرتر از جزء پایینیاش شسته نشود، خیلی سختگیری میکرد. بعد هم نه اینکه ایشان عالم ریاضی بود، میگفت صورتت را باید دایرهوار بشویی. این هم خودش خیلی سخت بود؛ چطوری میشد دایره را آدم بر صورتش پیاده کند؟ این خودش خیلی سخت بود. گفتیم این دقتها لازم نیست در وضو. حالا در قبله هم بیش از این میگوییم این دقتها لازم نیست، که حتماً زاویه قائمه درست کنی.
بعد از اینکه اجمال آیه را بیان میکنند، به دو تا روایت هم اشاره میکنند که تنها چیزی که در اختیار ماست، این دو تا روایت است؛ که علامت اهل عراق را گفته: جدی را پشت منکب قرار بدهید. آن هم تازه نگفته منکب؛ یکی گفته طرف راستت، یکی گفته قفایت. حالا کجای قفا؟ قفا پشت سر است، کل پشت سر را میگویند قفا، کدام قسمتش؟ هیچچیز مشخص نکرده.
تازه روایاتی که در این باب آمده، روایاتی است که از نظر دلالت هم مطلب را روشن نکرده، سندش هم که «فی غایة ما یکون من الضعف». مبالغهای است که ایشان میکند؛ یعنی ضعف به مقدار امکان، که اگر از آن طرف، از یک خرده بیشتر بشود، دیگر نوبت ضعف نیست، نوبت رد است؛ روایات باید کلاً رد بشود، دیگر نمیشود گفت ضعیف است، باید گفت مردود است.
پس سند آنطور، دلالت آنطور، تعداد هم که دو تا؛ اگر قبله اینهمه مهم بود که اینهمه بحث در، این بحث اصلاً ناقص دربارهاش نمیشد، پس اینهمه دقت لازم نیست. توجه کردید؟ اولاً اجمال آیه را مطرح کرده، بعداً به روایات پرداخته؛ در روایات هم کمی تعداد را گفته، هم ضعف سند را گفته، هم اجمال دلالت را گفته است.
«اما قلة الادلة فظاهرة»؛ زیرا آیه کریمه در غایت، غایت اجمال است: «اذ من یعرف ان نحو المسجد این»؛ آیه «نحو» نداشت، ﴿شَطْرَ﴾[2] داشت، حالا ایشان شطر را به معنای نحو دارد تفسیر میکند. چه کسی میداند که نحو مسجد کدام طرف است؟ کجاست؟ شطر مسجد را چه کسی میداند کجاست؟ بالاخره یک تعیین تخمینی است، نه تعیین دقیق. «مع انه»،[3] یعنی این نحو المسجد، یا این قول خدا، «ورد فی المدینة المشرفة»؛ این آیه در مدینه نازل شده است. حالا اگر کسی جهت کعبه را در مدینه دانست، ممکن است جهت را در جای دیگر نداند؛ حالا فرض کنید در مدینه دقت کرد و یافت، در بقیه جاها جهت را باز نمیشناسد.
«فاذا علم» یا «علم»، فرق نمیکند، آنجا هم بعداً میگوییم «یفهم» یا «یفهم»، میتوانید معلوم بخوانید، میتوانید مجهول بخوانید؛ «فاذا علم ذلک»، ذلک یعنی نحو المسجد، «هناک»، یعنی مدینه، اگر نحو المسجد را در مدینه شناخت به بیانی مثلاً، با یک بیانی فهمید که در مدینه نحو المسجد کدام طرف است، «فمن این یفهم» یا «یفهم حال جمیع الآفاق؟» حال جمیع آفاق از کجا دانسته میشود؟ «مع الاحتیاج الیه»، این «مع الاحتیاج الیه» را میتوانید برگردانید به همین «فمن این یفهم حال جمیع الآفاق»، بهتر است که برگردانید: «فاذا»، «اذ الآیة الکریمة فی غایة الاجمال مع الاحتیاج الیه».
آیه در غایت اجمال است درحالیکه احتیاج داریم به نحو المسجد، الی نحو المسجد. نحو المسجد را در همهجا احتیاج داریم، «لکل»، یعنی برای همه انسانها؛ چه انسانهایی که در مدینهاند، چه انسانهایی که در جمیع آفاقاند.
همهشان احتیاج دارند برای صلاة شب و روز؛ «بل دائما»، دائماً احتیاج به قبله هست: برای کسی که نماز میخواند حالا نماز مستحبی، ذبح میکند، محتضری دارد که باید آن محتضر رو به قبله کند، مردهای دارد که آن مرده را باید دفن کند، حتی برای امور مستحبه احتیاج به قبله است، «من الجلوس و الدعاء»؛ میخواهد بنشیند میخواهد رو به قبله بنشیند، میخواهد دعا بخواند دعا را رو به قبله میخواند، حتی انحراف از قبله در حال تخلی، این هم جزء واجبات است، «و غیر ذلک».
اینهمه کارهای ما هستند که محتاج به قبله هستند، چه احتیاج وجوبی، چه احتیاج استحبابی. خب قبله امر مهمی است؛ اگر ضیق در او معتبر بود، سختگیری در او معتبر بود، به این اجمال اکتفا نمیشد، اکتفای به این اجمال نشان میدهد که امر قبله ضیّق نیست، بلکه وسیع است. این مربوط به آیه.
از نظر روایات هم عرض کردم، دو تا روایت داریم؛ هم تعداد کم است، هم سند ضعیف است، هم دلالت مجمل است. «و لیس من الاخبار الان الا خبر واحد فی التهذیب»، چند خط بعد: «و آخر فی الفقیه». همین دو تا روایت را داریم: خبر واحدی در تهذیب و آخر فی الفقیه، یک خبر دیگر هم در من لا یحضره الفقیه؛ همین دو تا خبر، کل خبرهای ما.
این خبری هم که در تهذیب است، البته کتاب ما آدرس داده: جلد دو تهذیب، صفحه ۴۵، ولی صفحه ۴۸ درست است، ۴۵ درست نیست، اشتباه آدرس است. این خبری هم که در تهذیب است: «فی نهایة ما یکون من ضعف السند». ضعف سندش در حد نهایی است که عرض کردم یک خرده جلوتر بروید، از حالت ضعف میگذرید، به حالت رد میرسید، باید دیگر خبر را رد کنید.
«فانه قال»، یعنی فان الشیخ در تهذیب، «قال عن التاتری بغیر واسطة»؛ این «بغیر واسطة» کار شیخ است، یعنی شیخ بدون واسطه از تاتری نقل کرده؛ درحالیکه تاتری اصحاب امام کاظم است، یا بعضی گفتند جزء اصحاب امام صادق هم بوده است. خب کسی که آن زمان زندگی میکرده، با شیخی که در قرن چهار بوده ظاهراً، یا قرن پنج بوده، خیلی فاصله داشته است؛ بنابراین بینشان وسایط بوده، نه واسطه، وسایط بوده است.
شیخ بدون واسطه از تاتری نقل میکند. «قال عن التاتری بغیر واسطة»، آنوقت تاتری از جعفر بن سماعه نقل میکند، دیگر بین تاتری و جعفر بن سماعه واسطه نیست، بین شیخ و تاتری واسطه است. جعفر بن سماعه هم از علاء بن رزین نقل میکند، علاء بن رزین از محمد بن مسلم، محمد بن مسلم از احدهما؛ یعنی امام باقر یا امام صادق (علیهماالصلاةوالسلام)، قال: آن راوی که محمد بن مسلم است میگوید: سألت، از یکی از این دو بزرگوار سؤال کردم درباره قبله، ببینید جواب چیست: «ضع الجدی علی قفاک و صل».
خب، محمد بن مسلم کوفی بوده است، در کوفه زندگی میکرده است؛ این علامت هم مال اهل کوفه است، یعنی مال اهل عراق است. بعداً خواهیم گفت این مطلب را، که مال اهل عراق یا مال کوفه است؛ چون در بعضی جاها این علامت جواب نمیدهد در بعضی شهرهای عراق، خلاف این جواب میدهد. همانطور که اشاره کردم، جدی باید بین الکتفین قرار بگیرد در بعضی شهرها اینطوری است، در بعضی شهرها خلف منکب است، در کوفه خلف منکب است.
ایشان بعداً بیان میکند که این روایت هم مال همه اهل عراق نیست، مال بعضی از شهرهای عراق است. این حالا بحثش بعداً انشاءالله میآید. قال: «ضع الجدی علی قفاک و صل»، تازه قفا فرموده است، یعنی پشت سر، هیچ معین نکرده است کدام قسمت پشت سر؛ راستش است، چپش است، هیچچیز مشخص نشده است، پس کلام مجمل است.
خب، حالا دلیل بر ضعف سند چیست؟ «و طریقه الیه غیر واضح»؛ این بزرگانی که کتابهای اربعه، کتب اربعه را نوشتند، خب گاهی مستقیم از یک راوی نقل کردند، درحالیکه بین خودشان و آن راوی فاصله زیادی بوده است. در انتهای کتاب مشیخهشان را آوردند؛ یعنی گفتند آن واسطههایی که ما حذف کردیم چیست.
شیخ هم از جمله همانهاست، واسطهها را گفته است: واسطه من به تاتری کیست، اینها را ذکر کرده است. ایشان میفرماید: «و طریقه الیه غیر واضح»، طریق شیخ «الیه»، به تاتری غیر واضح است، ضمیرها توجه کنید به کجا برمیگردانم، طریق شیخ الی التاتری غیر واضح است، «و هو ضعیف جداً»، خود تاتری هم، «هو» یعنی خود تاتری، یا طریق؛ البته در هر دویش هست، هم طریق را میتوانید بگویید ضعیف است، هم تاتری ضعیف است؛ «و هو ضعیف جدا علی ما ذکره»، تاتری را گفتند واقفی مسلک است، یعنی هفت امامی است؛ بعد از امام موسی کاظم، امام رضا را قبول ندارد به بعد. و بعضی بلکه گفتند شیخ التاتریة است، شیخ الواقفیة است؛ یعنی از مبلّغین است، نه یک واقفی معمولی، یک واقفی قوی، جزء مبلّغین است.
مرحوم مجلسی در کتابش دارد شیخ الواقفة است، اما بعضیها گفتند واقفی است، دیگر شیخ الواقفه تعبیر نشده است، ولی بالاخره جزء رؤسایشان بوده است. اما نجاشی دارد: «صادق فی حدیثه»، «ثقة فی حدیثه»؛ در مذهبش ثقه نیست، ولی فی حدیثه ثقه است. علی ای حال غیر از ایشان حالا من ثقه ندیدم، شاید باشد، ولی ایشان ثابت کرده است که ثقه است فی حدیثه، ولی در مذهب خراب است، بقیه گفتند واقفی است. و شاید این دلیل ضعفش باشد.
پس «و هو ضعیف» یعنی طریق شیخ یا تاتری، در هر دویش میشود گفت. «و فی الطریق جعفر بن سماعة»، در طریق جعفر بن سماعه هم هست، «و هو ایضاً من الضعفاء»، به دید ایشان البته از ضعفاست، بعضیها تضعیفش نکردند.
خب توجه کردید سند ضعیف بود، دلالت هم مجمل است بعداً بیان میشود؛ اینکه دلالت مجمل است بعداً گفته میشود. «و آخر فی الفقیه»، آخر فی الفقیه عرض کردم عطف بر خبر واحد فی التهذیب است: «لیس من الاخبار الان الا خبر واحد فی التهذیب و آخر فی الفقیه»، فقیه یعنی من لا یحضره الفقیه، «و هو بغیر اسناد»، آن هم بغیر اسناد است، اصلاً سندی در آن نیست، مرسل است: «قال رجل للصادق علیهالصلاةوالسلام»، ببینید خود راوی هم معلوم نیست کیست.
مرسل دو جور است: یکی اینکه آن راوی آخر معلوم نیست، سائل معلوم نیست؛ یکی سند مذکور نیست. حالا ممکن است سند در فقیه مذکور باشد، چون مشیخه شیخ صدوق در آخر ذکر شده است؛ ولی مشیخه به چه کسی؟ به رجل؟ مشیخه به رجل که معنی ندارد! میگوید رجلی سؤال کرد، دیگر نمیتواند بگوید سند من به رجلی که سؤال کرد چیست؛ بالاخره یک راوی مشخصی را بیان میکند میگوید سند من به این راوی چیست. پس در اینجا بغیر اسناد است؛ یعنی نه سند درستی هست، نه راوی، راوی مشخصی است.
«قال رجل للصادق علیهالصلاةوالسلام: انی اکون فی السفر و لا اهتدی للقبلة»، سفر هستم و نمیدانم قبله کدام طرف است، آن هم در شب نمیدانم، در روز تشخیص میدهم، از خورشید میفهمم؛ دیدید بعضی از خورشید قبله را تشخیص میدهند، علی الخصوص وقت ظهر. اما در شب قبله را نمیشناسم، چهکار کنم؟ «حضرت فرمودند: اتعرف الکوکب الذی»، کوکب الذی «یقال له الجدی؟» کوکب جدی را میشناسی؟ «قلت: نعم. فرمود: اجعله علی یمینک»، دقت کنید اینجا چه میگوید: «اجعله علی یمینک»، طرف دست راست قرار بده.
البته مشخص نکرده است این رجل کجا زندگی میکرده است؛ شاید در جایی زندگی میکرده است که کوکب جدی باید طرف راستش باشد. «و اذا کنت فی طریق الحج فاجعله بین کتفیک»، بین دو تا کتفت قرار بده، اگر در طریق حجی. هیچ مشخص نیست که این آدم کجا بوده است که، و از کجا راه میافتد در طریق حج وارد میشود.
شاید حالا چون قبله بعضی از شهرهای عراق این است که جدی بین کتفین باشد، از آنجا تشخیص بدهیم که این آدم در بعضی شهرهای عراق زندگی میکرده است؛ ولی هیچچیز در روایت مشخص نیست، توجه میکنید روایت در غایت اجمال است. «و هما»، این دو خبر، «مع ما فی سندهما»، سند اولی ضعیف بود، سند دومی که مرسل بود؛ اشکال در سند هر دو هست، علاوه بر اشکالی که در سند هر دو هست اصلاً از نظر دلالت «فی غایة الاجمال کما تری».
خب، تمام شد. بعید است که حکیم عالم، یعنی خداوند که شارع است، انسانها را به این تکلیف شاق مکلف کند؛ یعنی تکلیف شاقی که محقق ثانی در مقاصد گفت، یا شهید اول در ذکری گفت، که هیچ انحراف نداشته باشد، این تکلیف شاق را داشته باشد، آن هم با این ادله مختصر مجمل. بعید است که شارعی که حکیم است چنین تکلیف شاقی داشته باشد، آنوقت برای بیان این تکالیف شاق از این روایات مجمل و ضعیف السند استفاده کرده باشد.
پس حتماً باید گفت تکلیف، تکلیف شاق نبوده است، وسعت داشته است، لذا خیلی اهمیت نداشته است که بخواهد زیاد ادله بیاورد؛ والا، والا از حکمت او دور بود، که تکلیف، تکلیف شاقی باشد که هیچ تخلفش بخشیده نشود، سختگیری بشود، در عین حال هیچ توضیحی داده نشود؛ این از حکیم بعید است.
بررسی روایات دال بر سعه قبله و طرح فرضیه ارجاع به علم هیئت
پرسش: استاد، این دو روایت که پیامبر «قبلتي علی المیزاب» یا مدینه را پیامبر تعیین کردند، اینها را بگذاریم بر وجه اعجازش، یا خودش دقتی دارد مثلاً در آن نمیشود از امثال این روایات...
پاسخ: قبلتی در کجا؟ در وقتی که در مکه هستم؟
پرسش: مدینه، در مدینه در علی المیزاب.
پاسخ: بعداً خواهیم گفت این مطلب را، که قبله کوفه را بعضی گفتند یقینی است، چون معصوم آنجا نماز خوانده است. پیغمبر بگوید قبله من اینچنین است، خب پیغمبر معصوم است، احتیاجی به ریاضی ندارد، کعبه را از پشت دیوار هم میبیند، خب رو به کعبه میایستد. شاید مثلاً قبله مدینه را بعضی از نماز خواندن پیغمبر و ائمه (علیهمالسلام) به دست آورده باشند، قبلاً هم گفتیم: «فإذا عُلم ذلك هناك ببيانٍ»، اگر با یک بیانی جهت قبله در مدینه روشن است، از کجا که در بقیه شهرها روشن باشد؟ علت اینکه مدینه را از بقیه شهرها جدا کردیم شاید همین باشد که در مدینه معصوم نماز خوانده است.
در کوفه هم بعداً خواهیم گفت که معصوم نماز خوانده است، بنابراین قبله کوفه را میگویند یقینی است. آن که معصوم نماز بخواند حرفی نیست. این هم که شما نقل میکنید پیغمبر فرموده است قبله من اینچنین است، یعنی من هر وقت میایستم رو به ناودان میایستم؛ اما آیا قبلهای که وظیفه رعیته همینه؟ بله، در مدینه باشد همین است، چون قبله مشخص شده است. در جای دیگری که من نرفتم و نماز نخواندم دیگران چه کنند؟ حتماً باید رو به میزاب بایستند؟ بعید است یک چنین چیزی باشد.
«واستُبعد من الحكيم العليم»، یعنی خداوند، یعنی شارع، بعید است که تکلیف کند، آن هم به مثل این تکلیف شاقی که ذکری گفته بود و محقق در جامع المقاصد گفته بود یا در رسائلی گفته بود؛ تکلیف کند به چنین ادلهای فقط، ادله مجمل. آیهاش دیدید مجمل بود، روایاتش هم مجمل بود. حالا آیه ضعف سند نداشت ولی روایات ضعف سند هم داشتند.
خب این مطلب تمام شد، قلة الأدله را توضیح داد که ادلهای که در این باب هست و جهت کعبه را تعیین میکند و وظیفه قرار میدهد کم است؛ یعنی روایاتی که علامات را بیان میکنند کم هستند. حالا مطلب دوم اینکه روایاتی هم داریم که سعه امر قبله را تصریح میکنند، آنها مؤیدی هستند بر این فتوایی که ما دادیم، که امر قبله وسیع است، ضیق نیست.
«وأما ما يدل على عدم الضيق فهو بعض الأخبار الصحيحة أيضاً»، یعنی همانطور که در باب قبل بعض اخبار دلالت میکردند، در این باب هم بعض اخبار دلالت میکنند، که «أيضاً» را قید «بعض الأخبار» میگیرم، قید «الصحيحة» نمیگیرم؛ چون اخباری که قبلاً گفتیم صحیحه نبودند، اخبار ضعیفه بودند.
نمیتوانیم بگوییم همانطور که اخبار قبل صحیحه بودند، مگر برگردانیم به خیلی قبلها؛ داشتیم جلسه گذشته خواندیم: «يدل على كون القبلة هي البيت نفسه للقريب و جهته للبعيد أدلة صحيحة».[4] مگر اینکه بگوییم همانطور که بر آن مطلب ادله صحیحه داریم، بر عدم ضیق «أيضاً» بعض اخبار صحیحه داریم. اگر «أيضاً» را به «الصحيحة» مرتبط کنید، باید برگردید به آن قبلها؛ اما اگر «أيضاً» را به «بعض الأخبار» مرتبط کنید، دیگر لازم نیست به آن قبلها برگردید، برمیگردید به همین مطلب قبلی که «أما قلة الأدلة فظاهرة» تا آخر.
مثل قولهم (عليهمالصلاةوالسلام) که فرمودند: «بين المشرق و المغرب قبلة»، چقدر وسیع است! بین مشرق و مغرب قبله است. «كما أن هذه السعة تظهر من قول الله تعالى أيضاً» که فرموده است: ﴿وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾،[5] یعنی مشرق و مغرب مال خدا است، حالا این نشان نمیدهد قبله را، پشت سرش دارد: هر جا صورت کنید آنجا خدا است، ﴿فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾،
«الآية على الظاهر»،[6] «على الظاهر» بهتر است، «كما يظهر من قوله على الظاهر»، این «على الظاهر» قید «يظهر» است. خب این آیه به نظر میرسد خیلی دور از قبله است، نمیخواهد قبله را بگوید، میگوید همه جا خدا هست، هر جا رو بکنی خدا هست. درست است در بحث قبله و دنباله آیات قبله این آیه ذکر شده است، ولی خود آیه نشان میدهد هر جا رو بکنی خدا هست، خدا هست، نه قبله هست، بیان قبله نیست. علی الظاهر این آیه ناظر به قبله است و دارد سعه را بیان میکند.
پس بیان سعه از این آیه علی الظاهر به دست میآید. آن روایت که میگفت «بين المشرق و المغرب قبلة»، این صریح بود، بین مشرق و مغرب قبله است؛ ولی این آیه قبله را تعیین نمیکند، این آیه میگوید: ﴿وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾،[7] ﴿وَجْهُ اللَّهِ) نه «فثم قبلة الله». پس آیه علی الظاهر دلالت بر سعه میکند، نه اینکه جزماً دلالت کند. به قید «على الظاهر»[8] توجه کنید، قید «كما يظهر» است، قید «الآية» نگیرید، «الآية على الظاهر» معنا ندارد.
«إذ وإن كان سبب ترك الأدلة المفصلة تفويض أمر القبلة»، اشاره به آن دفع دخل مقدر دارد، که گویا کسی میگوید علت اینکه در شریعت ادله قبله مجمل گذاشته شده است، کم آمده است، با ضعف سند همراه است، بالاخره دلایل خیلی محکم نیستند، علتش این است که شارع خواسته است این مطلب را به علم هیئت ارجاع بدهد و تفویض کرده است به اهل علم، اهل علم هیئت، که آنها تبیین کنند برای مردم که قبله کدام طرف است.
چون ارجاع به آنها داده بوده است، دیگر نیازی نبوده است خودش دلایل کامل بیاورد، به این جهت به همین مقدار دلایل کم اکتفا کرده است؛ پس اکتفا کردن شارع به این ادله، نه به خاطر این است که تسامح کرده باشد در قبله، بلکه به خاطر این است که راه دیگری وجود داشته است و شارع به آن راه دیگر ارجاع داده است. این سؤال را مطرح میکنند و جواب میدهند که انشاءالله برای جلسه آینده باشد.