90/08/24
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی دلالت آیه بر تکفیر یا قاعده لطف /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب الصلاة /بررسی دلالت آیه بر تکفیر یا قاعده لطف
بررسی دلالت آیه بر تکفیر یا قاعده لطف و وجوه امر به صبر
صفحه ۹۵، سطر دهم: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾،[1] «يحتمل وجهين».[2]
بحثمان در آیه دوم از آیاتی بود که وجوب صلوات خمس و سعه وقت آنها را بیان میکرد. دومین آیه که آیه ۱۱۴ سوره هود بود، بیان شد و ذیلش باقی ماند. ذیل این آیه دارد: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾.[3]
درباره این ذیل دو تفسیر داریم: یکی اینکه به معنای تکفیر باشد و دوم اینکه از باب لطف باشد.
در کلام یک مسئلهای مطرح است که آیا میتوانیم حسنات را کفاره سیئات قرار بدهیم و به توسط حسنات، سیئات را تکفیر کنیم؟ کفر یعنی پوشاندن. به توسط حسنات میتوانیم سیئات را تکفیر کنیم یعنی سیئات را بپوشانیم و محو کنیم، یا نه؟ آیا حسنات مکفّر سیئات و پوشاننده سیئات هستند یا نیستند؟ این بحث در کلام مطرح است. بعضی گفتهاند که حسنات میتوانند مکفّر سیئات باشند، یعنی قانون تکفیر را قبول کردهاند. بعضیها گفتهاند که حسنات نمیتوانند مکفّر باشند، یعنی قانون تکفیر را قبول نکردهاند.
ایشان میفرماید که این آیه را میتوانیم دلیل بر تکفیر قرار بدهیم بنابر یک احتمال؛ که ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾، همین «یذهبن» همان تکفیر است. میفرمایند این تکفیر از این آیه تنها استفاده نمیشود، از آیات دیگر هم استفاده میشود، از بعضی روایات هم استفاده میشود؛ بنابراین ما به تکفیر معتقدیم و این آیه را هم مؤید میدانیم. این احتمال اول، که از آیه تکفیر استفاده بشود؛ یعنی اینکه حسنات مکفّر سیئات، پوشاننده و محوکننده سیئات هستند.
احتمال دوم اینکه این آیه اشاره به قاعده لطف باشد. باز در کلام یک قاعدهای مطرح است به نام قاعده لطف، که گفته میشود لطف عبارت از عملی است که مقرب الی الطاعة و مبعد عن المعصیة باشد و به حدّ الجاء نرسد؛ مثل توفیق. توفیق عبادت، عملی است که از جانب خدا انجام میشود و مقرب عبد الی الطاعة و مبعد عبد عن المعصیة است و به حد الجاء هم نمیرسد، یعنی عبد را مضطر به عمل یا مضطر به ترک نمیکند.
این ذیل آیه را میتوانیم ناظر به قاعده لطف بگیریم؛ و اینطور بگوییم که طاعات طوری هستند که اگر انجام شوند، باعث میشوند که انسان سیئات را ترک بکند. نه سیئات گذشته را اذهاب میکنند، سیئات آینده را اذهاب میکنند. ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ یعنی خاصیتی در ایشان هست یا بر حسب لطفی که خداوند دارد، که این حسنات باعث میشوند که انسان مرتکب معاصی نشود، در آینده مرتکب معاصی نشود. پس حسنات یذهبن السیئات در استقبال، نه یذهبن السیئاتی را که قبلاً گفته شد... نه یذهبن السیئاتی را که قبلاً انجام شد.
تکفیر این بود که حسنات سیئات قبلی را پاک کنند؛ لطف این است که حسنات باعث به وجود نیامدن سیئات در مستقبل بشوند. همانطور که در ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ﴾[4] داریم، که نماز نمیگذارد آن سیئات بعدی حاصل بشوند؛ انسان را نهی از فحشا و منکر میکند و باعث میشود که انسان موفق بشود به ترک معاصی در آینده.
پس ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾[5] دو جور معنا شد: در یک معنا به قاعده تکفیر مناسبت داشت، در یک معنا هم به قاعده لطف اشاره داشت و فهماند که حسنات مشتمل بر لطف هستند، یعنی مقرب الی الطاعة و مبعد عن المعصیة؛ و انسان را ملجأ نمیکنند به ترک معصیت، ولی موفق میکنند به ترک معصیت.
اگر کسی حسنات را انجام بدهد، ترک معصیت خواهد کرد با اختیار؛ مثل شخصی که به او خداوند توفیق بدهد، یا مثل کسی که نماز درست میخواند و نمازش او را از فحشا و منکر در آینده نهی میکند. این دو احتمال را در ذیل این آیه ایشان دارند.
صفحه ۹۵، این سطر دهم، که ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾، این کلام و این قول خداوند «يحتمل وجهين»:[6]
وجه اول: «تكفير الذنوب بالطاعات»؛ احتمال دارد که اشاره باشد به تکفیر ذنوب به توسط طاعات، یعنی پوشیده شدن گناه به توسط طاعاتی که ما انجام میدهیم؛ گناهان گذشتهمان پوشیده بشود و محو بشود، که قانونی است در کلام، عرض کردم. «فهي صريحة في وقوع التكفير و كذا غير هذه الآية من الآيات و الأخبار»؛ یعنی دلیل تکفیر ما فقط این آیه نیست، آیات دیگر هم هست.
«و اللطف»، این وجه دوم است. التکفیر وجه اول بود، اللطف وجه دوم است. آن وقت اگر این آیه اشاره به لطف داشته باشد معنایش اینطور میشود: «إن الطاعات موجب لترك المعصيات لا لمحو المعصيات»؛ طاعات باعث میشوند که ما معصیات را ترک بکنیم، در آینده دیگر معصیتی مرتکب نشویم.
«بالخاصية أو بسبب لطفه»، این «بالخاصية أو بسبب لطفه» متعلق است به «موجب»؛ با هم باء سببیت است. چرا طاعات موجب میشوند؟ به سبب خاصیتی که در طاعات هست؛ «بالخاصية» یعنی خاصیتی که در طاعات هست. یا به سبب لطف خداوند؛ یعنی خداوند لطف میکند که شخص مطیع را از معاصی حفظ کند، نه خود طاعت این خاصیت را داشته باشد؛ بلکه طاعت یک امر معمولی است، اگر انجام بشود خداوند لطف میکند و باعث میشود که این شخص مطیع معصیت نکند، نه خود طاعت این خاصیت را داشته باشد.
«بالخاصية أو بسبب لطفه تعالى كقوله تعالى»، یعنی این ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾[7] بنابر احتمال دوم مثل قول خداوند میشود که فرمود: ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ﴾[8] که این ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ﴾ یعنی نماز اگر خوانده بشود باعث میشود که در آینده انسان مرتکب معاصی نشود.
این آیه هم میفرماید اگر کسی حسنات انجام بدهد، باعث میشود که در آینده اذهاب سیئات بشود، یعنی سیئاتی انجام نشود. پس توجه میکنید این آیه ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ﴾، آیه قبل را بنابر احتمال دوم تأیید میکند.
﴿ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾[9] این آیهای که ما الآن گفتیم ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ﴾، آیه ۱۱۴ سوره هود است. در آیه ۱۱۲ داریم ﴿فَاسْتَقِمْ﴾،[10] آیه از ﴿فَاسْتَقِمْ﴾ شروع میشود؛ یعنی دو تا آیه قبل از این، دستوراتی نسبت به انسان صادر میکند. بعد که آن دستورات میآید و تمام میشود، میآید در این آیه ۱۱۴ دستور جدید میدهد: ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾.[11]
بعد وقتی که این سه آیه تمام میشود، آن آیه ۱۱۲ و ۱۱۳ و این ۱۱۴، میفرماید: ﴿ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾. این ﴿ذَلِكَ﴾ اشاره دارد به محتوای تمام این سه آیه. آنچه که در این سه آیه گفتیم ﴿ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾؛ یعنی موعظهای است برای کسانی که پند میگیرند، برای کسانی که موعظه قبول میکنند.
«أي ما ذكر من قوله ﴿فَاسْتَقِمْ﴾[12] إلى هاهنا»،[13] این دارد مشارالیه ﴿ذَلِكَ﴾[14] را معنا میکند؛ «أي ما ذكر من قوله ﴿فَاسْتَقِمْ﴾[15] إلى هاهنا»،[16] از قولش که فرموده ﴿فَاسْتَقِمْ﴾[17] تا اینجا که مجموعاً سه آیه است، این مجموعه «عظة للمتعظين»؛[18] پندی است برای کسانی که پند قبول میکنند؛ یعنی ما داریم راهنماییشان میکنیم، که اگر به این راهنمایی عمل کنند به نفعشان است.
خب، چرا خداوند ارجاع داد به مطالب قبل و تذکر داد مطالب قبل را با این عبارت ﴿ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾؟[19] میفرماید که برای اینکه میخواست دوباره تذکر بدهد به صبر؛ دنبال همین آیه دارد: ﴿وَاصْبِرْ﴾[20] دنبال همین ﴿ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾[21] دارد: ﴿وَاصْبِرْ﴾.[22] میخواهد تذکر به صبر را هم بدهد. آنها را تکرار کرد، گفت اینها تذکری بودند، این هم تذکر جدید که ﴿وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ﴾.
«ثم رجع إلى ذلك للتذكير بالصبر»؛[23] رجوع کرد «إلی ذلک»، یعنی به این «ما ذُکِر». به این «ما ذُکِر» رجوع کرد و با ﴿ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾[24] دو مرتبه آن «ما ذُکِر» را کأنه مجدداً به طور اجمال ذکر کرد، «للتذكير بالصبر»؛[25] تا اینکه بشود تذکر بدهد به صبر. یعنی چون خواست یک موعظه جدیدی را اضافه کند، موعظههای قدیم را در عبارت ﴿ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾[26] جمع کرد تا موعظه جدید را هم ضمیمه کند؛ به قولش که فرمود: ﴿وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ﴾.[27]
تفسیر آیه ۱۷ و ۱۸ سوره روم و تطبیق آن بر صلوات خمس
﴿وَاصْبِرْ﴾ را سه جور معنا کردهاند: یکی «و اصبر على الصلوات» الخمس، که در همین آیه ۱۱۴ آمده است؛ دوم «و اصبر على الطاعات»، که از ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾[28] فهمیده میشود؛ سوم «و اصبر على أذى قومك»، اذیت قومت؛ که این نوعاً برای تسلی پیغمبر در بسیاری از آیات گفته میشود، در بعضی از آیات گفته میشود.
﴿فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ﴾،[29] درباره محسنین گفتهاند: «الصابرين على الطاعة و ترك المعصية»؛ کسانی که هم صبر بر طاعت دارند، هم صبر بر ترک معصیت دارند. آنها محسن هستند و خدا اجرشان را ضایع نمیکند. «و هو»،[30] «هو» یعنی این ما ذُکِر، «دليل على الحث». خب، ما بحثمان در آیاتی است که حکمی از احکام تکلیفی را بیان کنند.
الآن این دو بخش اخیری که گفتیم، که ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾[31] و بعد ﴿وَاصْبِرْ﴾،[32] هیچکدام به ظاهر حکم تکلیفی را بیان نمیکنند، مربوط به صلاة، زکات و امثال ذلک نیستند؛ پس به چه مناسبت در کتابی که مربوط به آیات الاحکام است ذکرش کردید؟ ایشان میفرماید این ذیل، ولو مربوط به مثلاً صلاة و امثال ذلک نیست، ولی حکم تکلیفی بیان میکند؛ بیان میکند که باید مردم موعظه بکنند و موعظه بشوند، باید صبر بکنند و احسان داشته باشند و دیگران را ترغیب بکنند؛ یعنی همان که در این آیات آمده مثل وظیفهای است برای ما. پس این آیات هم دارند احکامی را بیان میکنند، این قسمت از آیه هم دارد احکامی را بیان میکند؛ پس مربوط میشود به آیات الاحکام و جا دارد که ما در کتابمان از آن بحث کنیم.
«و هو دليل»،[33] «هو» یعنی این ما ذُکِر، یا بفرمایید همان قول خدا، دلیل است بر حث، تحریض و ترغیب «على الوعظ». حث، تحریض و ترغیب هر سه یک معنا دارند، نزدیک به هم هستند؛ یعنی تحریک بر موعظه «و الاتعاظ». خداوند میخواهد ما را تحریک کند که هم موعظه بکنید، هم اگر کسی شما را موعظه کرد موعظه بپذیرید؛ هم وعظ که از فاعل صادر میشود، هم اتّعاظ که برای مخاطب حاصل میشود. و ما را خواسته تحریک کند «و الصبر و الإحسان».
احسان را معنا کردیم که به معنای صبر بر طاعت و ترک معصیت است. اگر این معنا را برای احسان داشته باشیم، عطف احسان بر صبر عطف مرادف بر مرادف میشود و دو مطلب نمیشود؛ اما اگر احسان را به معنای رایج قرار بدهیم، عطف احسان بر صبر دیگر عطف مرادف بر مرادف نیست، دو تا مطلب است: یکی صبر است، یکی احسان؛ یعنی انعام، نیکی کردن و امثال ذلک. ممکن هم هست شما احسان را بگویید مطلق نیکی است، صبر هم داخلش بشود؛ در این صورت عطف احسان بر صبر میشود عطف عام بر خاص.
«و هو ظاهر»، یعنی اینکه این آیه دلیل بر این مطلب است، ظاهر است. روشن است که اینطور است، میگوید: ﴿ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ﴾[34] این را به عنوان مدح دارد میگوید؛ پس معلوم میشود موعظهپذیرفتن، متذکر شدن، موعظه کردن و امثال ذلک مطلوب است، چون به عنوان مدح دارد گفته میشود.
«الثالثة»،[35] سومین آیهای که از آنها وجوب صلوات خمس و اوقات صلوات خمس استفاده میشود، آیه ۱۷ و ۱۸ سوره روم است: ﴿فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ﴾[36] ﴿وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾[37] در این آیه دو تا بحث است: یکی اینکه این جملات به کدام نمازها اشاره دارند، یکی اینکه ﴿عَشِيًّا﴾ عطف بر کجاست.
در بحث اول سه تا مطلب داریم؛ یعنی سه جور آیه را توضیح میدهیم و در هر سه هم سعی میکنیم هر پنج تا نماز را در این آیه بگنجانیم، منتها سه تا برداشت است. در بحث دوم، درباره عطف بودن ﴿عَشِيًّا﴾ دو احتمال میدهیم: یکی اینکه عطف باشد بر ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾،[38] یکی اینکه عطف باشد بر ﴿السَّمَاوَاتِ﴾،[39] که این را انشاءالله توضیح داده میشود معلوم میشود.
حالا وارد بحث اول میشویم. در بحث اول عرض کردم سه تا احتمال داریم. این احتمالها لازم نیست از خارج گفته بشود، من از رو میخوانم، توضیح میدهم.
«سئل ابن عباس هل تجد الصلوات الخمس في القرآن»؟[40] از ابن عباس سؤال شد که آیا صلوات خمس را در قرآن مییابیم؟ یعنی این نمازهای پنجگانه یومیه را در قرآن داریم؟ «قال نعم»، جواب داد: بله.
در عربی، ما «سُئِلَ» را که میآوریم بدون «عن»، معنایش آن انسانی است که از او سؤال شده است؛ اگر با «عن» بیاوریم، مطلبی است که از آن انسان سؤال شده است. اگر میگفتیم «سُئِلَ عن الصلوات الخمس فی القرآن»، مسئولعنه گفته بودیم؛ اما گفتیم «سئل ابن عباس»، مسئول را گفتیم. سائل داریم، مسئول داریم، مسئولعنه داریم.
مسئول با «عن» همراه نیست، آن مسئولعنه است که با «عن» همراه است. شخصی که از او سؤال شده مسئول گفته میشود، مطلبی که سؤال شده مسئولعنه گفته میشود. اینجا «سئل ابن عباس» گفته، منتها فارسی که میکنیم میگوییم: از ابن عباس سؤال شد. در فارسی «از» را میآوریم، در عربی «عن» نمیآید. ابن عباس جواب میدهد: بله، «و قرأ هذه الآية»، این آیه را میخواند.
خب، حالا این آیه را میخواهیم تشریحش کنیم، توضیح بدهیم که به هر پنج تا نماز اشاره دارد. تسبیح را عبارت از صلاة میگیریم. اینطور میگوییم: «فالتسبيح حين تمسون» یعنی فالصلاة حین تمسون. تسبیح در ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[41] اشاره به «صلاة المغرب و العشاء»[42] دارد؛ چون مغرب و عشا در مساء خوانده میشوند و ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[43] هم اشاره به مساء است.
«و حين تصبحون صلاة الفجر»،[44] یعنی و التسبیح حین تصبحون، صلاة الفجر است؛ تسبیح در ﴿وَحِينَ تُصْبِحُونَ﴾[45] هم صلاة فجر است. «و عشيا صلاة العصر»،[46] یعنی و التسبیح عشیاً، صلاة عصر است. «و حين تظهرون صلاة الظهر»، یعنی و التسبیح حین تظهرون، صلاة ظهر است. توجه کردید هر پنج تا را در این آیه آوردیم، منتها در ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[47] دو تای آن را آوردیم، در بقیه یکییکی آوردیم. این حرف ابن عباس است، احتمال اول است.
ایشان میفرماید احتمال دومی هم هست: «و يحتمل أن يراد بالأول»[48] - اول یعنی ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[49] - اراده شود «المغرب»[50] تنها، دیگر عشا را داخل نکنیم. در احتمال قبل ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[51] را کنایه گرفتیم از مغرب و عشا، حالا در این احتمال ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾ را مربوط میکنیم به مغرب تنها؛ «و بعشيا العشاء و بتظهرون الظهرين»،[52] آن وقت یراد بتصبحون هم صبح. که اینجا هم باز پنج تا را اراده کردیم، منتها در ﴿وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾[53] دو تا را آوردیم، در احتمال قبل در ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[54] دو تا را آوردیم.
بررسی وجوه عطف «عشیاً» و اشکالات وارد بر آن
«و غير ذلك»،[55] عطف بر «أن یراد» است؛ یعنی «و يحتمل غير ذلك». حالا «غیر ذلک» را مثال میزند: مثل اینکه اراده شود به ﴿وَ عَشِيًّا﴾[56] مغرب و عشا با هم، و به ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[57] عصر، و به ﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾[58] ظهر تنها اضافه کنید، و به ﴿وَ حِينَ تُصْبِحُونَ﴾[59] هم صبح؛ که در اینجا ﴿وَ عَشِيًّا﴾[60] را مشتمل بر دو تا قرار داده، ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[61] را مربوط کرده به عصر. این هم احتمال سوم.
پس سه تا احتمال داریم که در هر سه احتمال روشن میشود که آیه شامل هر پنج تا نماز هست. این بحث اول بود که تطبیق جملات بود بر نمازهای پنجگانه.
اما بحث دوم:
پرسش: در دسته اول میگوید صلاة عصر عشیاً و حین تظهرون صلاة ظهر؛ احتمال اول ترتیب را رعایت نکرده، اشکال ندارد اول عصر را میآورد بعد ظهر؟
پاسخ: بله، آیه میخواهد وجوب نماز را و سعه وقت نماز را افاده کند، اما ترتیب را اراده نکرده که تبیین کند. لذا ما هم، توجه میکنید، خیلی در ترتیب، بله، دقت نمیکنیم؛ هر جور شد داریم توضیح میدهیم. ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[62] را اشاره میگیریم به نماز مغرب و عشا، آن ﴿وَ حِينَ تُصْبِحُونَ﴾ را اشاره میگیریم به صبح، میشود گفت تا اینجا ترتیب را رعایت کردیم. بعد ﴿وَعَشِيًّا﴾[63] را به عصر، ﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾ را به ظهر؛ اینجا دیگر رعایت ترتیب نشد.
رعایت ترتیب نشد دیگر؛ ببینید، از مغرب شروع کردیم: مغرب، عشا، بعد آمدیم صبح، تا اینجا ترتیب است. بعد اگر آمده بودیم ظهر و بعد عصر، ترتیب کاملاً رعایت شده بود؛ ولی ما آمدیم ظهر را بعد رفتیم عصر، در احتمال اول این کار را کردیم، ترتیب رعایت نشد. در احتمال دوم از مغرب شروع کردیم، بعد صبح بود؛ ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[64] را گفتیم مغرب، ﴿وَ حِينَ تُصْبِحُونَ﴾ شد صبح، همینجا ترتیب به هم خورد.
﴿وَ عَشِيًّا﴾[65] شد عشا، ﴿وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ هم شد ظهرین؛ بالاخره ترتیب رعایت نشد، در آن بعدی هم همینطور. ترتیب رعایت نمیشود، علتش هم این است که ما آیه را در صدد بیان ترتیب نمازها نمیدانیم، لذا جوری تفسیر نمیکنیم که ترتیب رعایت بشود.
خب، بحث دوم را وارد میشویم: ﴿وَ عَشِيًّا﴾ عطف بر چیست؟
ممکن است عطف بگیریدش بر ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[66] شاهدش هم این است که بعد از ﴿وَ عَشِيًّا﴾،[67] ﴿وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ فرموده؛ یعنی هنوز «حین» را رها نکرده، پس معلوم میشود ﴿وَ عَشِيًّا﴾ هم دارای «حین» است. منتها چرا حینش را نگفته؟ میفرماید به خاطر اینکه ﴿عَشِيًّا﴾ فعل گرفته نمیشود، «حین تعشون» گفته نمیشود. البته به صورت گویا میگویند این را، یقینی بیان نمیکنند.
پس در واقع ﴿وَ عَشِيًّا﴾ هم «حین تعشون» است، منتها چون «حین تعشون» رایج نیست، ﴿وَ عَشِيًّا﴾ فرموده. اگر اینطور باشد ﴿وَ عَشِيًّا﴾ عطف میشود بر ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾؛[68] این یک احتمال.
احتمال دوم اینکه عطف باشد بر ﴿السَّمَاوَاتِ﴾؛ اینطور بشود: «و له الحمد فی السماوات و عشیاً»، «له الحمد فی السماوات و فی العشیّ»، ﴿عَشِيًّا﴾ یعنی «فی العشیّ».
در این احتمال دوم چند تا تأمل دارند: تأمل اولشان این است که حمد را ما نمیتوانیم به معنای صلاة قرار بدهیم. ولی بعد از این تأملشان برمیگردند، میگویند همانطور که تسبیح را عبارت از صلاة قرار دادیم اشکال ندارد که حمد را هم عبارت از صلاة قرار بدهیم. بنابراین «و له الحمد عشیاً» یعنی نماز عشا، یا حالا عشی را به هر چه حمل کردیم؛ حمد یعنی نماز. پس توجیه میکنند.
اول تأمل دارند که حمد به معنای صلاة نمیتواند باشد، بعد از این تأمل دست برمیدارند مطلب را توجیه میکنند، میگویند همانطور که تسبیح را کنایه از نماز گرفتید حمد را هم میشود کنایه از نماز بگیرید. بعد بر این توجیهشان اشکال میکنند؛ دو تا اشکال: که یک اشکال بر این توجیه وارد میشود، یک اشکال بر اصل عطف بودن ﴿وَ عَشِيًّا﴾ بر سماوات وارد میشود.
اشکالی که بر این توجیه وارد میکنند این است که اگر حمد کنایه از صلاة باشد، «له الحمد فی السماوات» یعنی چه؟ «له الصلاة فی السماوات» یعنی چه؟ صلاة فی السماوات برای ما روشن نیست. صلاة فی الارض خب روشن است؛ صلاة فی السماوات یعنی چه؟ صلاة فی الارض همین نمازهایی است که ما میخوانیم، اما صلاة فی السماوات برای ما روشن نیست، این اشکال اول است. برای ما روشن نیست، بله، ممکن است حمل بشود بر صلاة ملائکه؛ ولی در عینی که حمل میشود بر صلاة ملائکه، باز هم برای ما روشن نیست.
اما اشکال دوم، که در اصل عطف گرفتن ﴿عَشِيًّا﴾ بر سماوات است، اشکال این است که بین معطوف و معطوفعلیه باید مناسبت باشد. عشی زمان است، سماوات زمان نیست، حالا هر چه هست ولی زمان نیست؛ عطف زمان بر غیر زمان مناسبت ندارد. پس خود عطف ﴿عَشِيًّا﴾ بر سماوات نامناسب است.
پس توجه کردید که ﴿عَشِيًّا﴾ اگر عطف بر ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[69] باشد هیچ مشکلی نداریم، جز اینکه چرا «حین» نیامده؟ چرا همه را با «حین» گفت، این ﴿عَشِيًّا﴾[70] را بی«حین» گفت؟ جوابش این است که شاید فعلی از عشا ریخته نشده، «حین تعشون» گفته نشده، لذا فرموده ﴿عَشِيًّا﴾؛ مشکلش خیلی راحت حل میشود.
اما اگر ما ﴿عَشِيًّا﴾ را بخواهیم به توجیه دوم عطف بگیریم بر سماوات، اولاً اشکال میشود که حمد به معنای صلاة نیست، ولی خب این اشکال را حل کردیم؛ ولی حلش را تمام ندانستیم، بالاخره صلاة فی السماوات برایمان روشن نشد. ثانیاً اشکال دیگری کردیم که ﴿عَشِيًّا﴾ بر سماوات عطف گرفتن باعث نامناسب بودن معطوف و معطوفعلیه میشود.
پس در عطف ﴿عَشِيًّا﴾ بر سماوات که احتمال دوم بود، دو تا اشکال داشتیم: اشکال اول را توجیه کردیم و توجیهش مبتلا به اشکال شد، اشکال دوم که دیگر وارد شد و توجیهش هم نکردیم؛ پس احتمال دوم را خیلی تأیید نمیکنیم. و «عشيا عطف بر حين» است.
اگر اینطور باشد، «فيكون و له الحمد معترضة»،[71] جمله ﴿وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾[72] معترضه میشود. عبارت اینطور میشود: «فسبحان الله حین تمسون و حین تصبحون و حین تعشون و حین تظهرون»، آن وقت آن ﴿وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ که این وسط فاصله شده حالت معترضه پیدا میکند.
احتمال دارد «عطفه على في السماوات»،[73] ولی این احتمال را به دو تا اشکال رد میکنند.
اشکال اول: «لكن يبعد حينئذ فهم الصلاة»؛ بعید است که از حمد ما صلاة بفهمیم. اصلاً بعید است که در اینجا بحث صلاة باشد، چون ﴿فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ﴾[74] اشاره به صلاة دارد، از ﴿وَ لَهُ الْحَمْدُ﴾[75] مطلب اصلاً جدا میشود. ﴿وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ﴾ حمد را دارد بیان میکند، کاری به صلاة ندارد.
در حالی که ما میخواهیم از ﴿وَ عَشِيًّا﴾ و ﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾ صلاة دربیابیم؛ حالا یا صلاة مغرب و عشا و ظهر و عصر، یا یک چیز دیگر، بالاخره طبق توجیهاتی که گفتیم، احتمالاتی که گفتیم، از ﴿عَشِيًّا﴾ و ﴿وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ میخواهیم صلاة دربیابیم، صلاة درنمیآید. این اشکال اول.
ولی این اشکال اول را توجیه میکنند، رد میکنند؛ میفرمایند: «و يحتمل»[76] که اراده بشود از حمد صلاة، آن وقت مشکل اولمان برطرف میشود که گفتیم «يبعد حينئذ فهم الصلاة»، دیگر بُعد از بین میرود، حمد را حملش میکنیم بر صلاة.
«إلا أنه حينئذ الصلاة في السماوات غير ظاهرة»، یعنی ولی این توجیه مبتلا به اشکال است، این توجیه مبتلا به اشکال است؛ «حینئذ» یعنی در این هنگامی که ما از حمد صلاة را استفاده کردیم و ﴿عَشِيًّا﴾[77] را عطف کردیم بر سماوات، در این هنگام صلاة فی السماوات درست میشود و صلاة فی السماوات برای ما ظاهر نیست؛ چون ﴿وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ﴾ یعنی «و له الصلاة فی السماوات و الارض و عشیاً و حین تظهرون». صلاة فی الارض را میدانیم، صلاة عشی را میدانیم، صلاة حین تظهرون را میدانیم، ولی صلاة فی السماوات را نمیدانیم. این اشکال اول بود که توجیه کردیم، توجیهش را نپذیرفتیم.
اشکال دوم: «و عطف عشيا»،[78] و همچنین ﴿وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾[79] که بعد از ﴿وَعَشِيًّا﴾ آمده، بر سماوات «أيضا غير مناسب»[80] است؛ چون وقتی ما ﴿عَشِيًّا﴾[81] را عطف بر سماوات گرفتیم، دیگر ﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾ را نباید عطف بگیریم بر آن «حین»های قبل، آن هم عطف میشود بر سماوات.
آن وقت عطف ﴿وَعَشِيًّا﴾ و ﴿حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ ایضاً، یعنی ﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾ مثل ﴿وَعَشِيًّا﴾، عطف این دو تا بر سماوات مناسب نیست؛ چون این دو تا هر دو زمان هستند، هم ﴿وَعَشِيًّا﴾ زمان است، هم ﴿حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ زمان است، و سماوات زمان نیست. عطف زمان بر غیر زمان باعث میشود که معطوف و معطوفعلیه مناسبت نداشته باشند؛ پس غیرمناسب است این مطلب.
پس احتمال دوم را به دو تا اشکال مبتلا دیدیم: اشکال اول را توجیه کردیم، توجیهش را نپذیرفتیم؛ اشکال دوم باقی ماند، اشکال اول هم باقی ماند. از طرف دیگر مؤید داریم بر احتمال اول؛ احتمال اول این بود که ﴿عَشِيًّا﴾ عطف بشود بر «حین»، مؤیدش آن ﴿حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ است که بعدش آمده است.
آن ﴿حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ که با کلمه «حین» شروع شده نشان میدهد که هنوز عطف بر ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[82] و ﴿حِينَ تُصْبِحُونَ﴾ باقی است، هنوز حق عطف گرفتن داریم، پس ﴿عَشِيًّا﴾[83] را هم عطف میگیریم بر آن. منتها این تأیید مبتلا به تأمل میشود و آن تأمل این است که چرا «حین» گفته نشد؟ اگر ﴿وَعَشِيًّا﴾ میخواهد عطف بر آن «حین»های قبل باشد، چرا با «حین» نیامد؟ این را هم جواب میدهند، میگویند که چون از «عشیاً» نمیخواست فعل مشتق بشود.
«و حين تظهرون مشعر بعطفه على الأول»،[84] مشعر است و مؤید است، «مشعر بعطفه على الأول». ضمیر «عطفه» را به ﴿وَعَشِيًّا﴾[85] برمیگردانیم؛ البته به خود ﴿وَ حِينَ تُظْهِرُونَ﴾ هم برگردانید عیبی ندارد. مراد از اول آن ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[86] است. یا «علی الاول» یعنی علی الاحتمال الاول، ولی خب خوب نیست، همان «علی الاول» که عرض کردم بهتر بود، یعنی ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾.
﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾[87] اشعار دارد که ﴿وَعَشِيًّا﴾ یا خود ﴿وَحِينَ تُظْهِرُونَ﴾ عطف بر اول است، یعنی بر ﴿حِينَ تُمْسُونَ﴾[88] است. خب میگوییم اگر اینطور است چرا «حین» را در ﴿وَعَشِيًّا﴾ نیاورده؟ «و تركه في عشيا كأنه»،[89] با تردید میفرمایند، «كأنه لعدم مجيء الفعل منه»، یعنی از عشیة؛ چون از «عشیاً» فعل نیامده که ما مدخول «حین» قرارش بدهیم و بگوییم «حین تعشون». چون «حین» نیامده، «حین تعشون» گفته نشده است.
چون از «عشیاً» فعل نیامده، «حین تعشون» گفته نشده است؛ آنها دیگر فعل داشتند، فعلشان را مدخول «حین» قرار دادیم، این یکی فعل نداشت لذا فعلش را مدخول «حین» قرار ندادیم.
پرسش: احتمال دوم که مطرح کردند اصلاً مناسبتی بود که در کتاب بیاید؟ چون از نظر ادبی هم اگر بگیریم، خودبهخود ظاهراً مشکل دارد.
پاسخ: بله خب، دیگر از نظر ادبی مشکل دارد دیگر. احتمال است، مطرح شد دیگر. ولو مشکل دارد ولی بالاخره مطرحش کردند دیگر. یک احتمال است دیگر، احتمال گفتنش عیب ندارد.