90/08/22
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی دلائل قرآنی اوقات نمازهای پنجگانه /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام /کتاب الصلاة /بررسی دلائل قرآنی اوقات نمازهای پنجگانه
بررسی دلائل قرآنی اوقات نمازهای پنجگانه و تفسیر آیه ۷۸ و ۷۹ سوره اسراء
صفحه ۹۱، سطر اول: «النوع الثاني في دلائل الصلوات الخمس و أوقاتها و فيه آيات»[1]
گفتیم در کتاب صلاة، هشت نوع آیات را ذکر میکنیم. نوع اول را که مربوط به صلاة بود به طور مطلق، بیان کردیم؛ حالا رسیدیم به نوع دوم، که آیات، که مربوط به صلوات یومیه و تعیین اوقات آن صلوات است. این آیات را میخواهیم بگوییم.
اولین آیه، آیه هفتاد و هشت و هفتاد و نه سوره اسراء است؛ که ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾[2] تا آخر. این آیه به نظر ما وقت هر پنج نماز را تعیین میکند؛ منتها علی الاجمال تعیین میکند، تفصیلاً تعیین نمیکند. میگوید از زوال شمس تا نصف شب. خب از زوال شمس تا نصف شب چهار تا نماز تویش است: ظهر و عصر هست، مغرب و عشاء هست. بعد میگوید ﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ﴾؛ قرآن فجر نماز صبح است.
پس هر پنج تا را دارد میگوید؛ منتها علی سبیل الاجمال. بیان نمیکند که ظهر اول وقتش کی است، آخر وقتش کی است؛ همچنین عصر، همچنین مغرب و عشاء. اول وقت و آخر وقتشان را تعیین نمیکند، فقط میگوید در این فاصله این نمازها خوانده بشود. ﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ را هم جدا ذکر میکند. حالا چرا جدا ذکر میکند؟ بعضیها مطلبی گفتند که عرض خواهیم کرد.
بنابراین توجه میکنید که این آیه ناظر به هر پنج وقت هست، منتها علی سبیل اجمال، نه علی سبیل تفصیل. علی سبیل تفصیل را ما از روایات، اجماع و آن تعییناتی که در روایات و اجماع آمده استفاده میکنیم و آن وقت آن را ضمیمه میکنیم به آیه، مطلوبمان را که اوقات معین صلوات خمسه است به دست میآوریم.
البته ما در این توضیحی که دادیم دلوک را به معنای زوال گرفتیم؛ دلوک شمس یعنی زوال شمس. اما بعضیها دلوک را به معنای غروب گرفتند. بنابر قول آنها آیه به وقت پنج تا نماز اشاره نمیکند، فقط به وقت سه تایشان اشاره میکند: از وقت غروب تا تاریکی شب، یعنی تا نصف شب. غروب تا تاریکی شب فقط دو نماز خوانده میشود: مغرب و عشاء، بعد هم صبح را که ﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ باشد ضمیمه میکند، بنابراین آیه مشتمل بر سه تا نماز میشود؛ مشتمل بر تعیین وقت سه تا نماز میشود، نه تعیین وقت چهار، پنج تا نماز.
اما اگر دلوک را به معنای زوال بگیریم، هر پنج تا را شامل میشود. اختلاف هم هست که دلوک به معنای زوال شمس است یا به معنای غروب شمس است. نوعاً معتقدند به معنای زوال شمس است. روایاتی هم ما داریم که این مطلب را تأیید میکند. بنابراین میتوانیم بگوییم این آیه ناظر است به وقت هر پنج نماز.
دلوک را به معنای زوال میگیرند و میفرمایند که اگر دلوک به معنای زوال باشد مناسبتی هم دارد. به معنای غروب باشد، نه، مناسبتی تویش نیست؛ اما به معنای زوال باشد مناسبت دارد. مناسبتش هم این است که دلک به معنای مالیدن است. ما در وقت زوال شمس اگر به شمس نگاه کنیم، چشممان را میمالیم. در وقت غروب نه؛ در وقت غروب آنچنان چشم را اذیت نمیکند که احتیاج به مالیدن باشد، اما در وقت زوال این دلک برای ما هست، مالیدن چشم برای ما هست.
آن وقت دلوک شمس یعنی «دلوک العین حین النظر إلی الشمس». مضاف و مضافالیه تقدیر میگیریم، یک تقدیرهایی میگیریم، دلوک شمس اینطور میشود. پس نسبت دلوک به شمس، نسبت إلی غیر ما هو له میشود؛ یعنی چون شمس سبب دلوک است، ما دلوک را داریم به او اسناد میدهیم؛ و الا دلوک مال شمس نیست، دلوک مال چشم ماست که به شمس نگاه کرده و شمس سبب این دلوک شده. به این مناسبت دلوک شمس میگوییم. این هم توضیحی است که گفته شده.
بعد میفرمایند که در مورد غسق هم اختلاف است: غسق را بعضیها ابتدای تاریکی میدانند، بعضیها فراگیری تاریکی میدانند. اگر ما ابتدا بگیریم، آیه اینطور میرساند که از زوال تا ابتدای تاریکی، که خب از زوال تا ابتدای تاریکی حداکثر مغرب وارد این جمله میشود، عشاء دیگر وارد نمیشود؛ بنابراین آیه باز نمیتواند شامل همه پنج تا نماز بشود.
در صورتی میتواند شامل پنج تا نماز بشود که علاوه بر اینکه دلوک را به معنای زوال بگیریم، غسق را به معنای پهن شدن تاریکی بگیریم، نه ابتدای تاریکی؛ یعنی تقریباً غسق را به معنای نصف شب بگیریم، که بتوانیم بگوییم از زوال خورشید تا نصف شب وقت نماز است، بعد ﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ را که مال صبح است اضافه کنیم، میشود پنج تا. والا اگر دلوک را به معنای زوال نگیریم، به معنای غروب بگیریم، یا غسق را به معنای تاریکی شب نگیریم، بلکه به معنای ابتدای تاریکی بگیریم، نمیتوانیم از آیه هر پنج تا نماز را استفاده کنیم.
این مطلبی است که ایشان در این آیه میفرمایند و از این آیه هم میخواهند استفاده کنند. بعد دیگر بقیه مطالب یا نقل تأییداتی است یا نقل مخالفتها. چیزی ظاهراً اضافه بر آنچه که گفتم نداریم، حالا اگر هم باشد خیلی کم است.
صفحه ۹۱ هستیم، سطر اول: «النوع الثاني في دلائل الصلوات الخمس»؛[3] آیاتی که مربوط به صلاة خمس هستند، صلوات خمس را ذکر میکنیم که هر کدامشان یک دلیلی هستند، آن وقت همهشان با هم میشوند دلائل: «دلائل الصلوات الخمس و أوقاتها»؛ که در این دلائلی که ما میخوانیم، آیاتی که ما میخوانیم، هم اصل صلاة طلب شده، هم وقت این صلوات تعیین شده.
«و فيه آيات الأولى ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ﴾[4] »؛[5] لام را در اینجا به معنای «عند» گرفتند: «أقم الصلاة عند دلوک الشمس»، یعنی عند زوال الشمس. ﴿إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾،[6] یعنی إلی وقتی که تاریکی پخش بشود، یعنی تا نصف شب. عرض کردم از زوال تا نصف شب مجموعاً میشود ظرف چهار تا نماز، وقت چهار تا نماز.
بعد: ﴿وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ﴾؛ قرآن را از ماده قرائت میگیرند و فجر هم زمان این قرائت است، یعنی طلوع فجر. قرآن الفجر یعنی قرائتی که در زمان طلوع فجر باید انجام شود، که این قرائت میشود کنایه از نماز صبح. حالا چرا قرآن الفجر گفته؟ بعداً از حجاج نقل میکنیم.
خب، پس هر پنج تا نماز در این جمله آمد: چهار تایش در ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾ آمد، یکیاش هم در ﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ﴾ آمد. اما همانطور که توجه میکنید، به طور معین این پنج تا وقت تعیین نشده، علی سبیل الاجمال تعیین شده؛ یعنی گفته شده که بین زوال و نصف شب این چهار تا نماز خوانده بشود. حالا چه وقتی وقت مختص ظهر است، چه وقتی وقت مختص عصر است یا مغرب و عشاء، اینها دیگر تعیین نشده. اینها را عرض کردم باید از روایات و اجماع به دست بیاوریم.
﴿إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً﴾؛ عرض کردم قرآن الفجر کنایه از نماز صبح است. قرآن فجر مشهود است، مشهود یعنی مشهود ملائکه است. منظور ملائکه شب و روز است؛ چون داریم که ملائکهای در شب نازل میشوند که اداره کنند امور زمین را و بعد صبح که میشود وقتشان تمام میشود، اینها باید بروند؛ ملائکه روز نازل میشوند که در روز تدبیر کنند و اداره کنند زمین را.
ملائکه شب و روز در وقت طلوع فجر با هم برخورد میکنند؛ یعنی وقت رفتن آنهاست و وقت آمدن اینها. این دو تا هر دویشان نماز صبح را میبینند و هر دو شهادت میدهند که این بنده نماز صبحش را خواند. هم آن کسانی که وقتشان تمام است و میخواهند بروند بالا و شهادت بدهند که در زمین چه گذشت، هم آنهایی که میخواهند بیایند الآن تحمل شهادت کنند تا شب، هر دویشان نماز صبح را میبینند و هر دویشان شهادت میدهند.
البته توجه دارید که این شهادت در صورتی است که نماز صبح اول وقت خوانده بشود؛ و الا اگر آخر وقت نماز صبح را بخوانی فقط ملائکه روز میبینند، دیگر ملائکه شب نمیبینند. وقتی ملائکه شب و روز هر دو میبینند که اول وقت خوانده بشود، وقت تعویض اینها خوانده بشود.
﴿وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ﴾؛[7] یعنی در شب هم تهجد داشته باش، شبزندهداری داشته باش، نماز بخوان، عبادت بکن. ﴿نافِلَةً لَكَ﴾؛ نافلةً یعنی زائدةً، اضافه بر آنهایی که گفتیم، فتهجد به. به معنای استحباب نیست؛ نفل اصلاً در لغت به معنای زیاده است، به معنای استحباب نیست. منتها چون زیاده بر واجب است، ما از او تعبیر میکنیم به استحباب، و الا لغةً نفل به معنای استحباب نیست.
اینجا هم همینطور، نافلةً یعنی زائدةً. ﴿عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً﴾؛ یعنی اگر تو نافله لیل را هم بخوانی، ﴿عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا﴾ که مقام محمود را تفسیر کردند به شفاعت.
«في الكشاف دلكت الشمس غربت و قيل زالت»؛[8] عرض کردم در دلوک اختلاف است که به معنای غروب است یا به معنای زوال است. رایج این است که دلوک را به معنای زوال گرفتند، ولی بعضیها دلوک را به معنای غروب هم گرفتند. «و روي عن النبي (صلىاللهعليهوآلهوسلم)» که فرمود: «أتاني جبرئيل لدلوك الشمس»، یعنی عند دلوک الشمس. جبرئیل پیش من آمد در این وقت. توی علامت، کتاب ما نوشته «حین زالت الشمس»؛ ظاهراً کتاب شما نداشته باشد این را.
این تفسیرِ «لدلوک الشمس» است که مصحح اضافه کرده. دلوک هم به معنای زوال گرفته، و از خود عبارت خبر هم برمیآید که دلوک به معنای زوال است؛ چون بعدش دارد: «فصلى بي الظهر»، یعنی با من نماز ظهر را خواند و به من نماز ظهر را تعلیم داد و من با او نماز ظهر را خواندم. معلوم میشود که دلوک شمس همان وقتی است که نماز ظهر خوانده میشود و از اینجا فهمیده میشود که دلوک شمس یعنی زوال شمس؛ چون در وقت غروب که نماز ظهر را نمیخوانند، در وقت زوال نماز ظهر را میخوانند.
پس از اینکه پیغمبر میفرماید با من نماز ظهر را خواند، معلوم میشود که مراد از دلوک شمس زوال شمس بوده: «أتاني لدلوك الشمس فصلى بي الظهر».
اشتقاق لغوی دلوک و تبیین شروط دلالت آیه بر سعه اوقات نمازهای پنجگانه و اجمال وقت عشاء
بعد: «و اشتقاقه من الدلك»؛ اشتقاق دلوک از دلک است، از ماده دلک گرفته شده است، دلک هم به معنای مالیدن است. چرا زوال شمس را دلوک شمس گفتند؟ «لأن الإنسان يدلك عينيه عند النظر إليها». انسان چشمش را میمالد وقتی که به شمس نظر میکند، آن هم حین دلوک است. در وقتی که دلوک شمس است، انسان وقتی نظر به شمس میکند، چشم را میمالد. چون شمس سبب دلک میشود، شمس حین الزوال سبب دلک میشود، دلوک را که باید به چشم نسبت بدهند، به سبب که شمس است نسبت دادند؛ گفتند دلوک الشمس، که میشود مجاز در اسناد؛ یعنی مجاز عقلی.
«فإن كان الدلوك هو الزوال»؛ اگر دلوک به معنای زوال باشد، همانطور که از خارج عرض کردم، آیه جامع، جامع اوقات صلوات خمس میشود. چون آیه میفرماید که از زوال شمس تا نصف شب نماز بخوانید، این نمازها را برپا بدارید؛ که زوال شمس تا نصف شب ظرف چهار تا نماز است.
قرآن فجر را هم که جدا ذکر میکند میشود پنجمی؛ پس هر پنج تا نماز، وقتش در این آیه تعیین شده است؛ منتها نه تعیینی که علی سبیل التفصیل باشد، بلکه تعیینی علی سبیل الاجمال که بعداً اشاره میکنیم. بنابراین اگر دلوک به معنای زوال باشد، آیه شامل هر پنج تا نماز میشود. اما اگر زوال به معنای غروب باشد، همانطور که اشاره کردم، آیه فقط شامل سه تا نماز میشود، نه شامل پنج تا.
فقط از غروب که مغرب، نماز مغرب را میخوانیم، و بعد هم عشاء را، شروع میشود، قرآن فجر را هم ضمیمه میکند که نماز صبح باشد، میشود سه تا؛ دیگر به نماز ظهر و عصر اشارهای ندارد. پس اگر دلوک به معنای زوال باشد، آیه اشاره به هر پنج تا نماز دارد، ولی اگر به معنای غروب باشد، اشاره به پنج تا نماز ندارد.
«فإن كان الدلوك هو الزوال»، پس آیه جامع اوقات صلوات خمس میشود؛ «و الظاهر ذلك». خب حالا از محقق سؤال میشود که مراد از دلوک زوال است، یا مراد از دلوک غروب است؟ جواب میدهد که «و الظاهر ذلك»، ظاهر این است که مراد از دلوک زوال است؛ غروب نیست. پس آیه شامل هر پنج تا نماز هست.
«كما يدل عليه اللغة»؛ لغت هم دلالت بر این میکند که دلوک به معنای زوال باشد. «و يدل عليه الرواية المتقدمة»؛ یعنی همین روایتی که از حضرت پیغمبر (صلیاللهعلیهو آلهوسلم) نقل کردیم، که «أتاني جبرئيل لدلوك الشمس فصلى بي الظهر». «و كذا روايات الخاصة»؛ روایات دیگری هم داریم که در پاورقی بعضیهایش را اشاره کرده است.
پرسش: روایات خاصه، نه روایت خاصه؟ روایات خاصه شیعهاند؟
پاسخ: بله. روایات خاصه، ندارد «از روایات الخاصه»، «روايات الخاصة»، اضافه کرده است. اضافه کرده است، یعنی روایات شیعیان؛ روایاتی که از طریق خاصه، یعنی شیعه نقل شده است.
«و لكن يتوقف مع ذلك». عرض کردم که اگر بخواهیم از آیه وقت هر پنج نماز را استفاده کنیم، لازم است که دلوک را به معنای زوال بگیریم. میفرماید ولی این کافی نیست، مرحوم محقق میفرماید ولی این کافی نیست که دلوک را به معنای زوال بگیریم. برای استفاده وقت هر پنج نماز، هم لازم است که دلوک را به معنای زوال بگیری، و هم علاوه بر این، لازم است که غسق را به معنای ابتدای تاریکی نگیری، بلکه به معنای پهن شدن تاریکی بگیری که نصف شب بشود.
آن وقت گفته میشود از زوال تا نصف شب، ها، از زوال تا نصف شب وقت چهار نماز است. اما اگر بگویی از زوال تا اول تاریکی، این حداکثر نماز مغرب را شامل میشود؛ دیگر نماز عشاء را شامل نمیشود، چون نماز عشاء اول تاریکی خوانده نمیشود، بعد از اول تاریکی خوانده میشود. بنابراین اگر بخواهی این آیه را ناظر به وقت هر پنج نماز بگیری، علاوه بر اینکه دلوک باید به معنای زوال باشد، غسق هم به معنای پهن شدن تاریکی باید باشد، نه به معنای اول تاریکی.
«لكن يتوقف»؛ ضمیر «يتوقف» را توجه کنید به کجا برمیگردد. «يتوقف» این جامع بودن آیه لاوقات الصلوات الخمس، «يتوقف مع ذلك»؛ «ذلك» هم توجه کنید اشاره به چیست، یعنی علاوه بر به معنای زوال بودن دلوک، توقف دارد علاوه بر اینکه دلوک به معنای زوال است، توقف دارد بر اینکه غسق «غير دخول أول الليل» باشد، «بل الظلمة الشديدة» باشد، «و هو نصف الليل».
«كما يدل عليه بعض روايات الخاصة»؛ یعنی دلالت میکند بر اینکه غسق به معنای پهن شدن تاریکی است نه ابتدای تاریکی، بعضی روایات خاصه؛ یعنی بعضی روایات شیعیان بر این مطلب دلالت میکند.
«ففيها»؛ این «ففيها»، فاأش تفریع بر این است که دلوک به معنای زوال باشد اولاً، غسق به معنای نصف شب باشد ثانیاً. ضمیر «فيها» هم به آیه برمیگردد. بنابر اینکه دلوک به معنای زوال است و غسق به معنای نصف شب است، «ففي الآية دلالة على سعة وقت جميع الصلوات الخمس». دلالت میکند بر وقت تمام این پنج نماز.
سعه یعنی بیان میکند که این وقت پنج نماز از کی شروع میشود، کی ختم میشود؛ یعنی آن فاصلهای که بین ابتدا و انتهاست دارد بیان میکند؛ ولی خود زمانها را تعیین نمیکند، فاصله را فقط تعیین میکند. «على سبيل الإجمال» متعلق به «دلالة» است. دلالت اجمالی بر وقت دارد، دلالت تفصیلی ندارد. دلالت تفصیلی را ما باید به کمک روایات و اجماع به دست بیاوریم؛ یعنی روایات داریم که تفصیلاً وقت ظهر و عصر یا وقت مغرب و عشاء از کی تا کی است؛ این به طور تفصیل در روایات تعیین شده است، در آیه علی سبیل الاجمال گفته شده است.
«فيخصص» این وقت، «و يتعين» این وقت؛ یعنی وقت هر یک. وقت هر یک را آیه تعیین نکرده، علی سبیل الاجمال وقت هر پنج تا را تعیین کرده است؛ وقت چهار تایشان را جدا، یکیشان را جدا. پنج تا را که به طور معین بخواهیم تعیین کنیم، به طور تفصیل بخواهیم تعیین کنیم، «يخصص و يتعين بضم الأخبار أو الإجماع». اخبار و اجماع را باید ضمیمه کنیم به آیه، تا آن وقت معین، وقت معین علی سبیل التفصیل معلوم بشود.
«على الوجه المقرر»، به همان وجهی که در جای خودش بیان شده است، که وقت ظهر کی است، وقت عصر کی است، وقت اختصاصیشان کی است، وقت اشتراکیشان، مشترکشان کی است، همه اینها در جای خودش معین شده است، مقرر شده است. اگر این کار را بکنیم، یعنی ضمیمه کنیم اخبار را یا اجماع را، «فيتم المطلوب» مطلوب تمام میشود و وقت نمازها علی التفصیل معین میشود.
میخواهیم مؤیدی بیاوریم از کلمات قدماء بر اینکه غسق به معنای اول تاریکی نیست؛ بلکه به معنای نصف شب است، به معنای پهن شدن تاریکی است. یک دلیل آوردیم، گفتیم «كما يدل عليه بعض روايات الخاصة»، ولی میخواهیم دلیل دیگری هم اضافه کنیم و آن قول کشاف است.
«قال في الكشاف و الغسق الظلمة و هو وقت صلاة العشاء». این «و هو وقت صلاة العشاء» دلیل ماست و مؤید ماست، که غسق را به معنای ظلمت گرفته، آن هم نه ابتدای ظلمت، بلکه ظلمتی که وقت نماز عشاء باشد. خب ظلمتی که وقت نماز عشاء است، وقتی است که تاریکی پهن شده؛ نه وقتی است که تاریکی شروع شده. بنابراین غسق را ایشان هم به معنای پهن شدن تاریکی قرار داده است.
بعد مرحوم محقق میفرماید که باز هم تعیین وقت نماز عشاء در آیه مجمل است؛ معین نشده که از کی شروع میشود، فقط میگوید تاریکی. خب تاریکی از وقتی که پهن میشود، صدق میکند تا نصف شب. بعد از نصف شب دیگر سمت روشنایی میرویم که آماده میشویم برای صبح؛ ولی تا نصف شب همینطور رو به تاریکی میرویم، تاریکی غلیظتر میشود.
خب آیه میگوید که در غسق نماز عشاء را بخوانید، یا این کلام کشاف هم که غسق را وقت نماز عشاء میگیرد این هم مجمل است. آیه هم مجمل است، این کلام کشاف هم مجمل است؛ که «و فيه» را ما داریم به کلام کشاف مرتبط میکنیم، ولی آیه هم همین حرف تویش هست. کلام کشاف میگوید که غسق وقت نماز عشاء است.
تفسیر کلام صاحب کشاف در اجمال وقت عشاء، تسمیه نماز صبح به قرآن الفجر و فضیلت نماز اول وقت
خب غسق از کی شروع میشود تا کی ادامه دارد؟ تمام وقت، نماز عشاء است. اول نماز عشاء وقتش کی است؟ آخرش کی است؟ هیچ تعیین نشده است. نه آخرش را کشاف تعیین کرده است، نه اولش را تعیین کرده است. فقط گفته ظرف وقوع نماز عشاء این ظرف هست. اما اولش کی است، آخرش کی است، هیچ بیان نشده است.
«و فيه»، یعنی در این قول کشاف، «إجمال» است؛ از این جهت که معلوم نکرده است آخر وقت عشاء را، بلکه حتی معلوم نکرده است اول وقت عشاء را «أيضا». اول و آخر را بیان نکرده است، فقط اصل ظرف را بیان کرده است که از اول تاریکی، در تاریکی است. در تاریکی باید نماز عشاء خوانده بشود، ولی کی اولش است، کی آخرش است، بیان نشده است.
حتی حالا ما داریم میگوییم نصف شب آخرش است؛ ایشان این را هم بیان نکرده است که نصف شب هم آخرش است. چون بالاخره اگرچه از نصف شب به سمت صبح میرویم، ولی باز هم ظلمت هست؛ ایشان میگوید «و الغسق الظلمة»، باز هم ظلمت هست، پس بعد از نصف شب هم ممکن است نماز عشاء بتوانیم بخوانیم، چون عبارت ایشان هیچ نشان نمیدهد که نصف شب آخر نماز عشاء است.
«و قال فيه أيضا»، یعنی در کشاف این مطلب را گفته که ﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ﴾،[9] قرآن الفجر نماز صبح است؛ زیرا که فجر اشاره دارد به وقت و قرآن اشاره دارد به قرائت. بعد سؤال میشود که چرا بر نماز اطلاق قرائت شده است؟ با اینکه نماز مشتمل بر قرائت است، مشتمل بر رکوع است، مشتمل بر سجود است، مشتمل بر خیلی چیز دیگر است؛ چرا از بین اینها فقط قرائت انتخاب شده است و قرائت بر نماز اطلاق شده است؟ میفرماید که این اختصاص به قرائت ندارد.
هر عملی که رکن نماز باشد، ممکن است که از آن عمل ما اسم نماز را اخذ کنیم. قرائت رکن نماز است، و لذا اسم نماز را ممکن است از قرائت اخذ کنیم. رکوع و سجود هم همینطور هستند، آنها هم رکن هستند. قنوت هم رکن است. لذا میتوانیم اسم نماز را اینطوری بگوییم: بگوییم قرائت و نماز اراده کنیم، بگوییم رکوع، نماز اراده کنیم، بگوییم سجود، نماز اراده کنیم، بگوییم قنوت، نماز اراده کنیم. این ارکان را میتوان اطلاق کرد و از آنها صلاة را اراده کرد.
مرحوم محقق میفرماید که مرادش از رکن، رکنی که در اصطلاح ما رایج است نیست. او منظورش از رکن یعنی اجزای اساسی نماز که با ترک عمدیشان نماز باطل میشود؛ ولی ما رکن را جور دیگر معنا میکنیم، میگوییم اجزایی که با ترک عمدی و سهویشان نماز باطل میشود، یا با اضافه کردن عمدی و سهوی.
ایشان مرادش از رکن آنی است که با ترک عمدی باطل بشود؛ ما رکن را اطلاق میکنیم بر آنجایی که با ترک عمدی و سهوی باطل میشود. پس رکنی که ما میگوییم اخص از رکنی است که او میگوید. مرادش از رکن در اینجا آن اصطلاح خودش است، یعنی جزء اساسی. جزء اساسی نماز میتواند باعث این بشود که اسم نماز را تعیین کند.
قرائت جزء اساسی است، رکوع، سجود و قنوت هم جزء اساسی است، پس اینها میتوانند اسم نماز را تعیین کنند. بعد مرحوم محقق در مورد قنوتش اشکال میکند؛ میگوید شما خودتان قنوت را جزء اساسی نماز نمیدانید، جزء ارکان نماز نمیدانید، اصلاً در هیچ نمازی جز دو نماز از قنوت استفاده نمیکنید، آنوقت چطوری میگویید اسم نماز را میشود قنوت گذاشت و قنوت هم رکن اساسی است؟ قنوت اصلاً رکن نیست در نظر شما، حتی در بعضی نمازها به نظر شما مشروع نیست. این را انشاءالله بعداً میگوییم، در دو صفحه بعد.
«و قال فيه»،[10] یعنی در کشاف گفته، «أيضا و قرآن الفجر صلاة الفجر»، این نماز صبح است. «سميت قرآنا و هو القراءة»؛ این نماز را قرآن نامیدند و این قرآن همان قرائت است. چرا قرآن نامیدند؟ «لأنها سميت قرآنا لأنها ركن». این نماز را قرآن نامیدند زیرا که قرائت رکن است و نماز را به اسم رکنش میشود نامید؛ چنانچه نامیدند نماز را رکوع و سجود و قنوت، که این سه تا هم رکن هستند. چون اینها رکن بودند اسم صلاة بر آنها داده شده است و کنایه از صلاة گرفته شدهاند.
مرحوم محقق میفرماید: «لعل مراده بالركن هو الواجب الذي بتركه عمدا تبطل الصلاة لا سهوا أيضا». مرادش به رکن، واجبی است که با ترک عمدیاش صلاة باطل میشود، نه با ترک عمدی و سهویاش ایضاً؛ که اصطلاح ما این است. اصطلاح ما این است که رکن چیزی است که با ترک عمدی و سهویاش نماز باطل میشود.
ولی آنها مرادشان از رکن در اینجا، این جزء واجبی است که با ترک عمدیاش صلاة باطل شود. «كما هو اصطلاح الأصحاب»، یعنی این دومی که رکن عبارت باشد از واجبی که به ترک عمدی و سهویاش صلاة باطل شود، این اصطلاح اصحاب است.
در آیه داشتیم: ﴿إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً﴾[11] این ﴿مَشْهُوداً﴾ را میخواهیم معنا کنیم: مشهوداً یعنی «تشهده ملائكة الليل و النهار».[12] ملائکه لیل و نهار را اشاره کردم؛ ملائکه لیل و نهار هر دو این قرآن را ملاحظه میکنند، مشهود هر دو، هر دو نوع ملائکه هست این قرآن. ضمیر «تشهده»، «ه» به قرآن برمیگردد که قرآن هم مذکر است.
ولی قرآن کنایه از نماز صبح است، بنابراین اگر «تشهدها» هم میگفت ما به صلاة صبح برمیگرداندیم، مشکلی نداشتیم؛ به قرائت برمیگرداندیم یا به صلاة برمیگرداندیم مشکلی نداشتیم. حالا که «تشهده» گفته به قرآن برمیگردانیم که کنایه از نماز صبح است. خود آیه هم ﴿إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً﴾،[13] مذکر آورده: ﴿كَانَ مَشْهُوداً﴾. «تشهده ملائكة الليل و النهار».[14]
«هذا»، یعنی این شهود ملائکه لیل و نهار، «إن فعلت في أول وقتها»؛ به شرطی است که نماز در اول وقتش خوانده بشود، این نماز صبح اول وقت خوانده بشود. در آن وقت است که ملائکه شب هنوز بالا نرفتند، ملائکه روز هم دارند پایین میآیند و هر دویشان این نماز فجر را میبینند.
«ففيه»، بنابراین در این جمله قرآن که فرموده ﴿إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً﴾،[15] اشاره به مبالغه در فعل صلاة فجر است «أول الوقت»؛[16] اشاره دارد به اینکه نماز صبح در اول وقت بسیار مطلوب است. اشاره دارد، تصریح ندارد؛ چون نفرموده است که نماز صبحتان را اول وقت بخوانید، گفته نماز صبح مشهود هر دو ملائکه است. به کنایه فهمانده است که آن وقت بخوانید که هر دو ملائکه این نماز صبح شما را ببینند.
پس کنایتاً دارد مبالغه میکند که نماز را اول وقت بخوانید، نه اینکه تصریح کند؛ اشاره کرده است، تصریح نکرده است. بله، بعضی روایات تصریح دارد؛ حتی بعضی روایات دارد که اگر چنان هوا روشن بشود که ستاره محو بشود، آن شخصی که نمازش را آن وقت میخواند ملعون است. آنها خیلی تأکید دارند بر اینکه نماز صبح باید اول خوانده بشود، اول وقت خوانده بشود. همه نمازها اول وقت مطلوب هستند، ولی این دیگر تأکید بیشتری دارد، مبالغه شده است در آن.
حتی در مورد مطلق نمازها اینچنین گفته شده است، از پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نقل میشود که: فضل نماز اول وقت بر نماز آخر وقت مثل فضل من است بر پستترین امتم. خیلی فاصله است، خیلی فاصله است بین پیغمبر و پستترین امت. آن وقت فضل نماز اول وقت بر نماز آخر وقت یک همچنین فضلی است؛ فاصله بین نماز اول وقت و آخر وقت یک همچین چیزی است.
پرسش: نماز جماعت در آخر وقت ثوابش بیشتر از نماز اول وقت فرادا است؟
پاسخ: بله، یعنی؟
پرسش: از نماز اول وقت فرادا...
پاسخ: خب، حالا جماعت ممکن است گاهی تعارض بکند. ما داریم با قطع نظر از معارض بیان میکنیم که نماز اول وقت فضیلتش بر نماز آخر وقت چقدر است. حالا یک وقتی اتفاق بیفتد معارضه جماعت، مثلاً جماعت یک ساعت بعد برپا میشود؛ ما آیا فرادا بخوانیم نمازمان را اول وقت یا جماعت بخوانیم؟ شاید اینجا بتوانیم بگوییم جماعت فضیلتش بیشتر است، ولی باز هم برای درک نماز اول وقت به ما توصیه شده است نماز اول وقتتان را فرادا بخوانید بعد با جماعت تکرار کنید، که ثواب هر دو را ببرید؛ و اینطور نشود که ثواب اول وقت از دستتان برود به بهانه جماعت. نماز اول وقتتان را فرادا بخوانید، بعد هم با جماعت تکرار کنید.
«ففيه»، یعنی در این شهودی که، یعنی در این قول خدا که فرموده ﴿كَانَ مَشْهُوداً﴾،[17] اشاره است به اینکه مبالغه شده است در انجام نماز صبح اول وقت.
نقد دیدگاه ابوحنیفه در انحصار وقت نماز به آخر وقت و بررسی کلام مجمع البیان در تفسیر دلوک و غسق
توجه کردید ما در این، ما از این آیه اینچنین استفاده کردیم که وقت وسیع است. وقت وسیع است، یعنی اول وقت بخوانی در وقت خواندی، وسط وقت بخوانی در وقت خواندی، آخر وقت بخوانی باز هم در وقت خواندی. ولو فضیلتها مختلف است، ولی بالاخره وقت خراب، وقت عوض نشده، وقت از بین نرفته است.
بعضی از فقهاء که پاورقی ما تعیینش کرده، گفته ابوحنیفه است، ایشان اعتقادش این است که وقت همان آخر وقت است. یعنی اگر گفته میشود که نماز صبح از طلوع فجر است تا طلوع آفتاب، وقت واقعی نماز صبح همان وقتی است که آفتاب میخواهد طلوع کند! ابوحنیفه اینطور گفته است.
وقتی گفته میشود که وقت نماز ظهر تا غروب است، یعنی نه اینکه وقت از زوال تا غروب است، بلکه همان وقت غروب، چهار رکعتی که به آخر وقت مانده است، وقت نماز ظهر یا وقت نماز عصر است. در مغرب هم همینطور، آخر وقتش، آخر عشاء هم آخر وقتش. وقتها همان آخرهایشان وقت است؛ بقیه خارج وقت است.
ولی چه کاره است که اگر کسی تقدیم کرد نمازش را، یعنی قبل از وقت خواند، از او قبول میکنند! ولی این وقت، وقت نیست. این کلام ابوحنیفه است، که ابوحنیفه وقت نماز را وسیع نگرفته است؛ وقت نماز را ضیّق گرفته است. ضیّق هم که گرفته است، اول وقت قرار نداده است، وسط وقت قرار نداده است، آخر وقت قرار داده است. گفته است آخر وقت، وقت واقعی است؛ قبل از آخر وقت اگر کسی انجام بدهد، قبل از وقت نماز خوانده است، ولی قبل از وقتی است که از او میپذیرند.
مرحوم محقق میفرماید که این فتوا خروج از نص است بالهوی؛ از نص دارد خارج میشود، آن هم نه با دلیل، با هوا و هوس. کاری که ابوحنیفه کثیراً انجام داده است، از ابوحنیفه بعید نیست. این کار که خروج عن النص بالهوی است، از ایشان بعید نیست؛ کار، کار رایجش است، در خیلی جاها این کار را کرده است.
«و عند بعض الفقهاء ليس الوقت إلا الآخر»؛[18] «إلا الآخر» به کسر خاء، نه «إلا الآخَر». «آخَر» یعنی دیگر، «آخِر» یعنی آن پایان. «عند بعض الفقهاء ليس الوقت إلا الآخر في جميع الصلوات الموسعة»؛ نمازهایی که وقتشان ضیق است که هیچی، ضیق است؛ آنهایی که وقتشان وسعت دارد، آخر وقتشان وقت واقعی است. قبل از آخر وقت، آنها قبل از وقت است؛ اگر انجام دادند، پذیرفته میشود، ولی بالاخره قبل از وقت انجام داده شده است.
«و من يفعلها»، «و من يفعلها في أول الوقت»؛ کسی که این نمازهای موسعه را در اول وقت انجام بدهد، «فهو مقدمها»، یعنی مقدِّم نماز است؛ نماز را تقدیم بر وقت کرده است، جلوتر از وقت انجام داده است، ولی «يجزئ»، پذیرفته میشود؛ با اینکه قبل از وقت خوانده است، پذیرفته میشود. اگر قبل از زوال شمس نماز ظهر را بخواند پذیرفته نمیشود، ولی بعد از زوال شمس، با اینکه قبل از وقت است، ولی باز پذیرفته میشود.
مرحوم محقق میفرماید: «فهو»، یعنی این حرفی که «عند بعض الفقهاء» است و ما نقل کردیم، «خروج عن النص» است، نه بالدلیل، «بل بالهوى». «فتأمل»؛ این «فتأمل» معنایش عرض کردم: فتأمل که از دأب ابوحنیفه این مطلب بعید نیست. البته به شوخی دارم عرض میکنم، «فتأمل» بعید است اشارهاش به این باشد.
خب، مطلب بعدی؛ همین مطالبی که گفتیم، از مجمع البیان میخواهیم نقل کنیم. ما دلوک را به معنای زوال گرفتیم، و اشاره کردیم که بعضیها به معنای غروب گرفتند؛ و گفتیم اگر دلوک به معنای زوال باشد، آیه شامل هر پنج تا نماز و وقت هر پنج تا نماز میشود. اگر به معنای غروب باشد، شامل هر پنج تا نمیشود. این مطالب را ما گفتیم؛ اینها را مجمع البیان هم گفته است. ما به عنوان تأیید، از مجمع البیان نقل میکنیم.
«قال في مجمع البيان» درباره دلوک: «فقال قوم زوالها»، یعنی زوال شمس است. بله، «فقال قوم زوالها»؛ دلوک، «زوالها» یعنی زوال شمس. «و هو المروي عن أبيجعفر و أبيعبدالله (عليهماالصلاةوالسلام)». «و معنى لدلوك الشمس عند دلوك الشمس» است، که لام در اینجا به معنای «عند» است.
«و قيل غسق الليل»؛ این درباره دلوک بود، در مورد غسق هم بیان میکند که اختلاف هست: «قيل غسق الليل هو أول بدو الليل»، «بدو» یعنی ظهور؛ این از ابن عباس نقل شده است. «و قيل هو»، یعنی غسق اللیل، «انتصاف الليل» است؛ این از ابیجعفر و ابیعبدالله (علیهماالسلام) نقل شده است. خب این مطلبی است که ما به آن اشاره داشتیم؛ حالا مجمع البیان هم کلامش را به عنوان مؤید داریم ذکر میکنیم.
«ثم قال و استدل قوم من أصحابنا بالآية»؛[19] آیه دارد نماز را از زوال شمس تا غسق اللیل وقت داری انجام بدهی. بعضیها استفاده کردند که وقت نماز ظهر و عصر موسع است، از دلوک تا غسق؛ یعنی از زوال تا غروب. «ثم قال»، یعنی مرحوم طبرسی در مجمع البیان، «قال و استدل قوم من أصحابنا بالآية»، یعنی به همین آیهای که ذکر کردیم، همین آیهای که داریم دربارهاش بحث میکنیم، استدلال کردند بر اینکه وقت ظهرین، یعنی نماز ظهر و عصر، موسع است «إلى آخر النهار».
نحوه استدلالشان چیست؟ «لأنه»، «لأنه سبحانه»، خداوند، «أوجب إقامة الصلاة» را از ابتدایی که وقت دلوک هست تا انتهایی که غسق اللیل است؛ از ابتدا تا انتها این نماز را واجب دانسته است، پس وقت را وسیع قرار داده است: «لأنه أوجب إقامة الصلاة من وقت دلوكها إلى غسق الليل». «و ذلك»، اینچنین واجب کردنی که من کذا إلی کذا است، اقتضاء میکند که «بينهما وقتا»، یعنی بین دلوک و غسق وقتی باشد که آن وقت، ظرف وقوع ظهرین است؛ یعنی ظرف وقوع نماز ظهر و عصر است.
خب، «و لم يرتضه الشيخ أبوجعفر»، یعنی طوسی «رحمهالله». «لم يرتضه»، یعنی نه این سعه وقت را رضایت نداده است؛ اینکه دلوک به معنای زوال باشد رضایت نداده است. «قال إن الدلوك هو غروب الشفق»؛ در بعضی نسخ: «هو غروب الشمس». دلوک را به معنای زوال نگرفته است، دلوک را به معنای غروب گرفته است.
البته عبارت شیخ طوسی در خلاف و همچنین عبارت طبرسی در مجمع البیان اینی نیست که محقق اردبیلی نقل کرده است. ظاهراً محقق اردبیلی نسخه درست دستش نبوده است؛ یک خط از عبارت افتاده است. «إن الدلوك» ادامه داده تا رسیده به «هو غروب الشمس»؛ این ادامهای که بین «إن الدلوك» و «غروب الشفق»، غروب الشمس یا غروب الشفق است، ذکر نشده و عبارت خراب شده است.
عبارت در پاورقی ما ذکر شده است: «إن الدلوك هو الغروب» - این دیگر هو الغروب اینها را ندارد - «إن الدلوك هو الغروب فلا دلالة فيها»، یعنی در آیه، «عنده»، یعنی عند ابوجعفر طوسی، «بل يقول أوجب الله سبحانه إقامة المغرب من عند المغرب إلى وقت اختلاط الظلام الذي هو غروب الشفق».
این «هو غروب الشفق» ببینید آخر عبارت آمده است، ولی در عبارت مرحوم محقق به «إن الدلوك» چسبیده است؛ این وسط افتاده است. دلوک غروب شفق نیست؛ دلوک را آنهایی هم که گفتند، غروب شمس گرفتند، نه غروب شفق. بعضیها زوال شمس گرفتند، بعضی غروب شمس گرفتند؛ هیچکس غروب شفق نگرفته است.
ولی عبارت نشان میدهد که دلوک غروب شفق است، چون همان نقصی که عرض کردم هست. پاورقی ما عبارتش را آورده است؛ عبارت طوری است که آخر سر گفته است: «أوجب سبحانه إقامة المغرب من عند المغرب إلى وقت اختلاط الظلام الذي» - اختلاط ظلام را دارد میگوید - «الذي هو غروب الشفق». شفق یعنی همان سرخیای که اول مغرب میآید، آن دیگر غروب میکند، تبدیل میشود به سیاهی، آن وقت اسمش را گذاشته است ظلام، اختلاط ظلام، اسمش را گذاشته است غروب شفق، که همان غسق اللیل است.
«و من قال إن الدلوك هو الزوال أمكنه أن يقول»، بعد پاورقی ما دارد در تبیان هم کلام مرحوم شیخ طوسی اینی است که ما ذکر کردیم، اینی نیست که مرحوم محقق اردبیلی آورده است. در حقیقت محقق اردبیلی نسخه درست در اختیارش نبوده است؛ نسخهای در اختیارش بوده که یک خط از آن افتاده است.
«و من قال إن الدلوك هو الزوال أمكنه»؛ اگر کسی دلوک را به معنای زوال بگیرد، حق دارد که بگوید که مراد از آیه بیان وجوب صلوات خمسه است، «على ما ذكره الحسن»، یعنی حسن بصری، «لا لبيان وقت صلاة واحدة» آیه نمیخواهد بیان کند وقت یک نماز را؛ میخواهد بیان کند وقت هر پنج نماز را، به شرطی که ما دلوک را به معنای زوال بگیریم؛ که اول بحث عرض کردیم هم باید دلوک به معنای زوال گرفته بشود، هم غسق به معنای پهن شدن تاریکی گرفته بشود تا ما بتوانیم بگوییم آیه ناظر است به تعیین وقت هر پنج نماز، منتها تعیین علی سبیل الاجمال، نه تعیین علی سبیل التفصیل.
«أقول»، ادامه کلام مجمع البیان است؛ منتها چون وقتمان تمام است، همینجا رهایش میکنیم.