90/08/18
بسم الله الرحمن الرحیم
اقسام هشتگانه کتاب الصلاة /کتاب الصلاة /آیات الاحکام
موضوع: آیات الاحکام/کتاب الصلاة /اقسام هشتگانه کتاب الصلاة
اقسام هشتگانه کتاب الصلاة و تفسیر آیه «حافظوا علی الصلوات»
صفحه هشتاد و یک، سطر اول: «کتاب الصلاة و هو یتنوع انواعا؛ النوع الاول فی البحث عنها بقول مطلق و فیه آیات».[1]
کتاب صلاة را مرحوم محقق به هشت نوع تقسیم کردهاند و در این هشت نوع، مباحث مختلف صلاة را آوردند. در نوع اول درباره نماز بحث میکنند بدون اینکه چیزی را تعیین کنند، به قول مطلق. در نوع دوم دلایل وجوب صلاة و همچنین اوقات صلاة را تذکر میدهند. در نوع سوم قبله بیان میشود. نوع چهارم مقدمات نماز. نوع پنجم مقارنات نماز. نوع ششم مندوبات. هفتم در احکامی که مربوط به نمازند؛ و هشتم هم در نمازهای دیگر غیر از نماز یومیه.
اکنون بحث ما در نوع اول است که آیات مربوط به نماز مطرح میشود بدون اینکه چیزی تعیین بشود. از این آیات، آیه اول را چون بعداً بحث میکنند خیلی طولانی مطرح نمیکنند؛ آیه دوم به بعد دیگر تقریباً یک خرده بیشتر بحث میکنند. به آیه دوم که رسیدیم انشاءالله عرض میکنم، بقیهاش چیزی نیست. صفحه هشتاد و یک هستیم، سطر اول: «کتاب الصلاة و هو یتنوع انواعا»، عرض کردم هشت نوع میشود. «النوع الاول» یا «الاول فی البحث عنها»، یعنی عن الصلاة «بقول مطلق و فیه آیات».
دلالت آیه اول بر وجوب و توقیت صلاة و معنای عدم تضییع آن
«الآیة الاولی: ﴿إِنَّ الصَّلاَةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا﴾[2] »[3] کتاب یعنی نوشته شده، یعنی لازم و واجب. آن وقت موقوت را دو گونه معنا میکنند: یکی مفروضه است که آن هم به معنای واجب است و با کتاب معنایش تقریباً نزدیک میشود؛ یکی دیگر موقت معنا میکنند، موقوت یعنی وقتش تعیین شده است، موقت یعنی معین و وقتش تعیین شده است؛ هر دو گونه را معنا کردند.
بعد فرمودند: «فلا تضیعوها». حالا که بر شما واجب شده است و تعیین شده است، ضایعش نکنید. ضایع نکنید به دو معنا گفته میشود: یکی اینکه انجامش ندهیم، این میشود ضایع کردن؛ یکی انجامش بدهیم ولی ناقص انجامش بدهیم، این هم یک نوع ضایع کردن است. اگر معنای اول را بگیریم، «فلا تضیعوها» یعنی ساقطش نکنید، بلکه انجامش بدهید؛ اگر اینگونه بگیریم، «لا تخلوا بشرائطها و اوقاتها» عطف معمولی میشود.
اما اگر «لا تضیعوها» را به معنای این بگیریم که خراب انجامش ندهید و درست انجامش بدهید، آن وقت «لا تخلوا بشرائطها و اوقاتها» عطف تفسیری میشود؛ هر دو گونهاش درست است. «و سیاتی تتمة البحث فیها انشاءالله تعالی».
آیه دوم: وجوب محافظت بر صلوات و اقوال مفسرین در تعیین «صلاة وسطی»
«الثانیة: ﴿حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ و الصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَ قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾[4] »[5] در اینجا امر به محافظت میکند بر همه نمازها؛ بعد هم صلاة وسطی را از بین نمازها انتخاب میکند و جدا میآورد. معلوم میشود که صلاة وسطی از بقیه مهمتر است. اکنون سؤال این است که صلاة وسطی چیست؟ تفسیرهای متعددی شده است که تفسیرهایش را ذکر میکنند.
بعضی گفتند صلاة ظهر است، چون وسط روز است، درست وسط است دیگر، یک ذره از زوال میگذرد. بعضی گفتند صلاة وسطی صلاة عصر است، چون بین این پنج نماز، آن وسط واقع شده است؛ نه وسط روز، وسط نمازها است، دو تا قبل از آن است و دو تا بعد از آن، درست وسط واقع شده است. بعضی گفتند منظور از وسطی کل صلاة یومیه است؛ چون وسطی در اینجا به معنای فُضلی است، فضلی مؤنث افضل است و این صلوات یومیه افضل از بقیهاند، کلشان، هر پنج تایشان.
پس مراد از صلوات در ﴿حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ﴾[6] کل نمازها است، و مراد از صلاة وسطی صلوات یومیه است. خب هر کدام وجهی دارند، نمیشود حالا گفت کدامیک درست است؛ همه دلایل به نظر میرسد که قابل توجهاند: چه صلاة ظهر بگیریم وسطی را چون وسط روز است، چه صلاة عصر بگیریم چون وسط نمازها است، چه کل نمازهای یومیه بگیریم چون افضل نمازها هستند.
فلسفه اخفای صلاة وسطی و استنباط عدم اشتراط جزم در نیت
بعد که این مطلب تمام میشود، یک احتمال دیگری را هم ذکر میکنند؛ و احتمال دیگر این است که، حالا شاید احتمال دیگر هم نباشد و نتیجه همین سه احتمال بتوانیم قرارش بدهیم، که صلاة وسطی یک صلاة مخفی است، عمداً هم مخفیاش کردند. چون اگر میگفتند فلان صلاة است، خب ما سعی میکردیم فلان صلاة را محافظت کنیم؛ اما معینش نکردند تا ما بر همه نمازها تحفظ کنیم تا در ضمن به صلاة وسطی هم برسیم.
درست مثل شب قدر؛ شب قدر را هم مخفی کردند تا که ما همه وقت عبادت کنیم به امید اینکه به شب قدر برسیم. اگر شب قدر تعیین میشد، خب ما همان شب را عبادت میکردیم و بقیه شبها را میگذاشتیم کنار؛ اما چون خواستند که همه شبها را ما عبادت کنیم تا شب قدر نصیبمان بشود، شب قدر را مخفی کردند. یا ساعت استجابت را مخفی کردند؛ البته بعضیها گفتند بعد از ظهر جمعه است ولی باز هم خیلی معین نشده است، تا ما همه وقت دعا کنیم به امید اینکه به ساعت استجابت برخورد کنیم.
یا مثلاً فرض کنید که گفتند اسم اعظم مشخص نشده است که چه اسمی است؛ بعضیها گفتند الله است، بعضی ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾،[7] ولی مشخص نشده است به طور کامل تا ما خدا را به همه اسما بخوانیم. نماز وسطی را هم مخفی کردند تا ما همه نمازهایی را که لااقل واجب است انجام بدهیم تا نماز وسطی نصیبمان بشود. پس علت مخفی کردن اینگونه امور این است که انسان همه آن احتمالات را انجام بدهد؛ بالاخره هر کدام از این احتمالات امتیازی دارند، ثوابی دارند، انسان با انجام همه اینها به ثواب همهشان برسد؛ علت مخفی کردن این است.
آن وقت از اینجا یک مطلب فقهی به دست میآوریم و آن اینکه جزم در نیت لازم نیست. من وقتی که نماز وسطی را نمیدانم مال چه زمانی است، خب به امید نماز وسطی همه را میخوانم، این جزم به نیت ندارم دیگر. یا شب قدر را نمیدانم؛ این نمازها میدانم مال شب قدر است ولی نمیدانم شب قدر کی است، خب این نمازها را در یک وقتی که مشخص نیست برای من همان وقت مطلوب است دارم انجام میدهم؛ بالاخره در همه اینها یک جوری تردید در نیت هست. پس باید گفت جزم در نیت در اینگونه امور واجب نیست. البته من میگویم در اینگونه امور، ایشان میفرماید که جزم در نیت لازم نیست و قید هم نمیآورد.
خب این مطلبی بود که ما در اینجا داشتیم که از صلاة وسطی استفاده کردیم: اولاً تفسیرش را گفتیم، ثانیاً علت اختفایش را گفتیم، ثالثاً از آن حکم فقهی استفاده کردیم که جزم در نیت لازم نیست، تا بعداً به آن قسمت بعدی ﴿وَ قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾[8] برسیم.
وجه تناسب حکم محافظت بر صلوات با آیات احکام ازواج و اولاد
«کان الامر...»[9] بله، یک مطلب دیگر اینجاست که این آیه بعد از بیان احکام ازواج و اولاد آمده است؛ ازواج و اولاد وسیلهای هستند برای مشغولیت انسان و هر چیزی که انسان را مشغول کند در این دنیا، به همان اندازه اشتغالی که ایجاد میکند از ذکر خدا غافل میکند. خداوند بعد از ذکر ازواج و اولاد فرموده است: ﴿حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ و الصَّلاَةِ الْوُسْطَى﴾[10] تا به ما بفهماند که آن ازواج و اولادی که باعث مشغولیت هستند شما را مشغول نکنند، بالاخره به این عباداتتان هم برسید؛ آنها به جای خود، این هم به جای خود.
«کان الامر بمحافظة الصلوات بالاداء لوقتها»،[11] «الامر» اسم کان است، یک خط بعد «لئلا یلهیهم» خبر است. «بالاداء لوقتها» بیان محافظت است که چگونه محافظت کنیم صلوات را: امر شدیم به محافظت صلوات، چگونه محافظت کنیم؟ به این صورت که «بالاداء لوقتها»، نمازها را به وقت انجام بدهیم؛ دو: «و المداومة علیها»، بر آنها مداومت کنیم، گاهی بخوانیم گاهی ترک کنیم نباشد.
«بعد بیان»، مربوط به امر است، ظرف برای امر است؛ امر کرده است به محافظت بعد از اینکه بیان کرده است احکام ازواج و اولاد را. این امر اینچنینی بعد از بیان احکام ازواج و اولاد برای این است که مشغول نکند مؤمنین را اشتغال «بهما»، «بهم»؛ یعنی اشتغال به ازواج و اولاد مشغولشان نکند و بازشان ندارد «عنها»، یعنی از عبادات و صلوات.
تفسیر صلاة وسطی، فروع فقهی نیت و معانی قنوت در آیه
وسطی تأنیث اوسط است و اوسط هم از وسط گرفته میشود؛ «ای البین او الفضل» کتاب ما «فصل» دارد، ولی فکر میکنم «فضل» باشد؛ فضل درست است، بله. چون وسطی به معنای وسط هم میآید، به معنای فضلی هم میآید؛ به معنای فصلی نمیآید، به معنای فضلی میآید؛ بنابراین کتاب ما اشتباه نوشته است. وسط را وقتی که افعل تفضیل بگیریم، اوسط میشود؛ اوسط را مؤنث کنیم، وسطی میشود. وسطی مؤنث اوسط است و اوسط هم از وسط به معنای بین یا فضل میآید؛ که عرض کردم وسطی یعنی میانه، یا وسطی یعنی افضل، یعنی فُضلی.
چرا خداوند در بین صلوات، صلاة وسطی را جدا فرمود؟ میفرماید: «و خصها بعد العموم»، با اینکه صلوات را به طور عام ذکر کرد، این را به طور خاص بعد از آن آورد، «للاهتمام بحفظها»؛ به خاطر اینکه اهمیت به حفظ آن میداد. چرا اهمیت به حفظ آن میداد؟ «لافضلیتها». پس ذکر بعد العمومش به جهت اهتمام بود، اهتمامش هم به جهت افضلیت آن بود.
حالا صلاة وسطی چیست؟ «قیل هی الظهر، و هو المروی عن الباقر و الصادق علیهماالسلام کما فی مجمع البیان». «و قیل العصر»، بعضیها هم گفتند عصر است. «یدل علیه» روایتی که از پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) آمده است که: «شغلونا عن الصلاة الوسطی صلاة العصر». صلاة العصر بیان شده است یا بدل شده است از صلاة وسطی؛ و همین بدل شدن و بیان شدن برای ما روشن کرده است که مراد از صلاة وسطی، صلاة عصر بوده است.
«و قیل کل واحدة من الصلوات الخمس»، یعنی مراد از صلاة وسطی هر یک از این صلوات خمسه، یعنی صلوات یومیه است. «و لکل وجه ظاهر»، هر کدام از اینها وجه ظاهر دارند؛ عرض کردم وجه صلاة ظهر این است که وسط روز است، وجه صلاة عصر این است که وسط نمازها است و وجه صلوات یومیه این است که همهشان وسطی هستند، یعنی فضلی.
تحلیل عبارت متن در اخفای صلاة وسطی و جواز تردید در نیت در لیلة الشک
«و قیل هی مخفیة»، بعضی گفتند که این صلاة وسطی مخفی است، روشن نیست؛ بین نمازها مخفی شده است. «کما اخفیت لیلة القدر فی اللیالی، و ساعة الاجابة فی یوم الجمعة، و الاسم الاعظم فی الاسماء، و الرضا فی الطاعات، و الغضب فی المعاصی». مثل لیلة القدر که بین شبها مخفیاش کردند، و ساعت اجابت که بین ساعات روز جمعه مخفی شده است، اسم اعظم که بین اسامی خدا مخفی شده است، و عمداً هم مخفی شده است؛ و رضای الهی در طاعات که نمیدانیم کدام طاعت رضای خدا را جلب میکند، و غضب الهی در معاصی که نمیدانیم کدام معصیت غضب خدا را جلب میکند. چرا اینها مخفی شده است؟
«لیجتهد المکلف فی ادائها و تحریها بین الصلوات»، برای اینکه مکلف در ادای آن بکوشد و آن را بین نمازها جستجو کند؛ «کما فی نظائرها»، چنانچه در نظائرش همینطور است. «فیهتم بالکل غایة الاهتمام»، تا همه مردم به تمام اینها اهتمام بورزند نهایت اهتمام را، و در نتیجه فایده این است که «فیدرک الفضیلة فی الکل»، فضیلت را در همه اینها درک کند.
«فهی تدل»، این برداشت فقهی است که از این اختفاء عبادات دارند؛ میفرماید: «فهی»، این اختفاء، یا این صلاة وسطایی که مخفی شده است، یا این امور مخفیه، «تدل علی جواز العمل المعین لوقت من غیر جزم بوجوده»؛ دلالت میکند بر اینکه عملی را که معین شده است برای وقتی، انجام دهیم «من غیر جزم» به وجود وقت؛ یعنی بدون اینکه جزم داشته باشیم که اکنون وقت این عمل است.
«لهذا»، یعنی به خاطر اینکه دلالت دارد بر جواز عمل معین برای وقت بدون جزم، «قالوا یصلی لیلة الشک»، گفتند در شب شک نماز بخواند. در شب شک که نمیدانیم شب عید است یا آخر ماه رمضان است، میرویم نماز عید میخوانیم، یا اعمال شب عید را انجام میدهیم؛ و همچنین در اول رجب که نمیدانیم رجب است یا آخر جمادیالثانی است، غسل اول رجب را انجام میدهیم «مع عدم ثبوت الهلال»، با اینکه هلال ثابت نشده است.
«فهی تدل علی جواز العمل المعین لوقت»، دلالت میکند بر اینکه عملی را که معین شده است برای وقتی، انجام دهیم بدون جزم. این «من غیر جزم» مربوط به عمل است، «لوقت» مربوط به معین است. عملی که معین شده است برای وقتی، این عمل را جایز است که انجام دهیم «من غیر جزم بوجوده»، یعنی بوجود الوقت؛ بدون اینکه به وجود آن وقت یقین داشته باشیم. مثلاً فرض کنید که اعمال قدر تعیین شده است برای شب قدر؛ ما نمیدانیم امشب شب قدر است یا نه، داریم اعمال را انجام میدهیم؛ اعمال را انجام میدهیم به امید اینکه امشب مثلاً شب قدر باشد.
پس اگر عملی برای یک وقت معینی تعیین شده است، ما میتوانیم آن عمل را در حالی که جزم به وجود وقت نداریم انجام بدهیم. پس معلوم میشود که تردید در نیت اشکال ندارد، جزم در نیت لازم نیست. مثل عمل لیلة القدر، مثل عمل مثلاً عید در وقتی که اول ماه بر ما ثابت نیست، بالاخره وقتی که هنوز ماه را ندیدیم به امید اینکه عید باشد کار را انجام میدهیم؛ «و اول رجب و غیر» اینها «مع عدم ثبوت الهلال». این «مع عدم ثبوت الهلال» مربوط به عمل لیلة القدر نیست؛ مربوط به عید و اول رجب است.
لیلة القدر خودش مخفی است، نه به خاطر اینکه هلال رؤیت نشده است، نه به خاطر اینکه هلال ثابت نشده است؛ اما عید و اول رجب و اینها به خاطر عدم ثبوت هلال است. البته ممکن هم هست که شما عمل لیلة القدر را هم داخل کنید، به طوری که این عدم ثبوت هلال مربوط به همه باشد. مثلاً فرض کنید که لیلة القدر شب بیست و یکم و شب بیست و سوم ماه رمضان است، ولی اول ماه رمضان مشخص نیست؛ حالا داریم احتیاط میکنیم، شش شب را عمل قدر انجام میدهیم.
خب بالاخره در سه شب آن ما جزم نداریم، یا در هیچکدام آن جزم نداریم؛ بالاخره شش شب که لیلة القدر نیست، یا یک شب است یا دو شب است یا سه شب؛ شش شب دیگر نیست، ما رفتیم شش شب انجام میدهیم، علتش هم این است که هلال ثابت نشده بود در اول. پس «عدم ثبوت الهلال» را میتوانید مرتبط کنید به عید و اول رجب و غیرها، و مربوطش نکنید به عمل لیلة القدر؛ ممکن هم هست مربوطش کنید به همه که لیلة القدر را هم شامل بشود.
«و قد صرح بذلک فی الاخبار»؛ یعنی به اینکه جایز است عمل کنید در حالیکه به وقت یقین ندارید، تصریح شده است در اخبار. البته «بذلک» را هم میتوانیم به «مخفی شد تا به همه نهایت اهتمام را بورزند» برگردانیم؛ چون این مطلب هم در روایات هست که عمداً مخفی کردند تا شما همه را انجام بدهید؛ هر دو مطلب هست. پس «صرح بذلک فی الاخبار» به هر دو میتواند اشاره باشد.
این «فلا یشترط الجزم فی النیة»، تفریع بر «تدل علی جواز العمل المعین لوقت من غیر جزم بوجوده» است؛ از آنجا نتیجه میگیریم که جزم در نیت شرط نمیشود. «و لهذا»، این «فلا یشترط» فایش فای تفریع است و نشان میدهد که علت این حکم «لا یشترط» قبلاً ذکر شد؛ ولی ایشان به آن علت قبلی اکتفا نمیکند، دو مرتبه علت را بعد ذکر میکند: «و لهذا جاز». «و لهذا جاز» دوباره علت است؛ پس قبل از «فلا یشترط» علت آمده، بعدش هم دارد علت میآید.
«و لهذا»، یعنی چون جزم در نیت شرط نمیشود، «جاز التردید فیها لیلة الشک». در لیلة الشک جایز است تردید در نیت کنیم، بگوییم که این عمل را انجام میدهیم که مال امشب است یا مال فردا شب، مثلاً. در اعمال شب قدر اینگونه میگوییم دیگر؛ یا اینطور میگوییم: نیت جامع میکنیم بین امشب و فردا شب.
معانی «قانتین» در آیه شریفه: ذکر در حال قیام و سکوت از کلام
«﴿وَ قُومُواْ لِلّهِ﴾[12] فی الصلاة[13] ﴿قَانِتِينَ﴾[14] ». «﴿وَ قُومُواْ لِلّهِ﴾ فی الصلاة»[15] روشن است، قانتینش چند گونه معنا شده است که ما این معناها را ذکر میکنیم: قانتین یعنی «ذاکرین لله فی قیامکم». قنوت به معنای ذکر الله قائما است؛ پس قانتین هم یعنی «اذکروا الله قائما». ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾،[16] یعنی خدا را در حال قیام ذکر بگویید و یاد کنید؛ پس «ای ذاکرین لله فی قیامکم». بعد برای تأیید این معنا که قانتین به معنای ذاکرین فی القیام است، میفرماید: «و القنوت ان یذکر الله قائما». قنوت به این معناست، پس قانتین هم از این قنوت مشتق شده است به معنای «ذاکرین لله فی قیامکم»؛ این معنای اول.
معنای دوم این است که مردم در نمازشان در اوایل اسلام با هم صحبت میکردند، تکلم میکردند؛ بعد این آیه آمد: «﴿وَ قُومُواْ لِلّهِ﴾ فی الصلاة[17] ﴿قَانِتِينَ﴾[18] »، یعنی ساکتین؛ یعنی «ساکتین عن الکلام». قانتین به معنای ساکتین است. «و قیل کانوا یتکلمون فی الصلاة فنهوا عنه»،[19] با این آیه نهی شدند از تکلم؛ پس در اینجا قانتین به معنای ساکتین عن الکلام است، که بعداً از مجمع البیان هم کلمه ساکتین را نقل میکنیم که ایشان قانتین را به معنای ساکتین گرفته است.
معنای طمأنینه و سکوت در قنوت و عمومیت وجوب نمازها در آیه
سوم: «و قیل هو الرکود و کف الایدی و البصر». رکود معناهای مختلف دارد، اینجا به معنای بیحرکتی است، آرامش، یعنی طمأنینه. ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾،[20] یعنی راکدین، یعنی بیحرکت. بعد هم پشت سرش میگوید: «و کف الایدی»،[21] دست را ببندید یعنی مدام دست را تکان ندهید، «و البصر»، مدام اینطرف و آنطرف نگاه نکنید. یعنی آرام، با آرامش نماز بخوانید؛ همان طمأنینهای که حتی قسمتهای مستحبش این است که چشمتان را اینطرف و آنطرف نکنید؛ چشم اینطرف و آنطرف کردن نماز را باطل نمیکند، ولی بالاخره باعث میشود که انسان حواسش کاملاً جمع باشد.
«کف الایدی و البصر»، کف بصر معنایش بستن چشم نیست؛ چون بستن چشم را در نماز مکروه میدانند. کف بصر یعنی همانطور که عرض میکنم مدام اینطرف و آنطرف نگاه نکنید که حواستان پرت بشود. لذا گفتند مثلاً جلوی درِ باز نایستید، مکروه است؛ در را ببندید بعد بایستید نماز بخوانید، چون بیرون را میبینید و حواستان به چیزهایی که مشغولتنان میکند پرت میشود؛ اینطور گفتند. پس معلوم میشود مراد از کف بصر این نیست که چشم را ببندید، چون چشم بستن در نماز مکروه است.
ابوحنیفه میگفت که من به امام صادق (علیهالسلام) نگاه میکردم ببینم که چشمشان در نماز بسته است یا باز است؛ میدیدم چشمها باز است، من عمداً چشمها را میبستم که با ایشان مخالفت کنم. ولی در سجده نمیدانستم که چشم را میبندد یا باز میکند، من یکی را بستم و یکی را باز کردم؛ چون میدانستم که ایشان یا هر دو را باز میکند یا هر دو را میبندد؛ اینکه یکی باز باشد و یکی بسته باشد میدانستم انجام نمیدهد، لذا من این را انجام دادم که مخالفت کنم.
این را به او نسبت میدهند، حالا نمیدانم بوده است یا نبوده است، داستانی از او نقل میکنند. منظورم این است که امام، اینگونه که نقل شده است در تمام حالات چشمشان باز بوده است، حتی در سجده هم چشم بسته نمیشده است.
پرسش: چشم به موضع سجده باشد، اما در سجده چطور؟
پاسخ: در موقع قیام، چشم به موضع سجده باشد، ولی نگفته است ببندید. این کف است، این همان کف است که میفرمایید؛ یعنی مدام اینطرف و آنطرف نگاه نکنید. در وقتی که به رکوع میروید بین دو قدم نگاه کنید، در وقتی تشهد میخوانید به پهلو نگاه کنید؛ اینها همه به خاطر این است که کف بصر بشود. کف به معنای بستن، عرض میکنم ظاهراً نباشد.
پرسش: به معنای بازداشتن است؟
پاسخ: به معنای منع بگیرید، خوب است؛ بله، کف به معنای منع است. یعنی نگذارید این چشم مدام این طرف و آن طرف حرکت کند، منعش کنید، آن را در یک جای ثابت نگه دارید.
پرسش: اینکه در روایت دارد اینگونه نگه دارید منظور همین است؟
پاسخ: بله، ظاهراً این است؛ کف ید هم همین است. کف ید نه اینکه دستتان را ببندید که مثل اهل تسنن بشود؛ کف ید یعنی دست را از حرکت باز دارید. کف همانطور که فرمودید به معنای منع است.
پرسش: کذا فی مجمع البیان؟
پاسخ: بله، روی پا گذاشته بشود، روی قسمت جلوی ران گذاشته بشود در وقت قیام؛ این برای دست است. در هر صورت بالاخره منظور این است که قانتین یعنی راکدین، راکد یعنی بیحرکت. بیحرکت که گفتیم، یعنی حتی چشم هم بیحرکت باشد. این «و کف الایدی و البصر» توضیح اضافه است که چون بیشتر اوقات این دو عضو حرکت داده میشوند، خواسته است بفهماند که اینها را هم حرکت ندهید؛ به تعبیر خودشان مثل یک درخت خشک در مقابل خدا بایستید.
پرسش: اینکه دست را روی پا بگذاریم، خودش مقداری حضور قلب و توجه به خدا را از بین نمیبرد؟
پاسخ: خیر، ببینید، درست است؛ در ابتدا انسان وقتی بخواهد دستش را روی پایش قرار بدهد یا چشمش را به فلان نقطه بدوزد، در ابتدا باید حواسش را جمع کند؛ ولی کمکم عادت میشود. وقتی عادت شد، بدون توجه تفصیلی این کار انجام میشود. لذا ممکن است انسان مشغول توجه به خداوند باشد و این کارها را هم در عین حال انجام بدهد؛ مثل همین سخن گفتنهایی که ما الان داریم انجام میدهیم.
وقتی که تازه میخواهیم یک زبانی را یاد بگیریم، مدام فکر میکنیم، الفاظ را ردیف میکنیم و مرتب میکنیم تا یک معنایی القا بشود؛ ولی بعدها که مسلط شدیم، اگر بخواهیم فکر بکنیم و مکث بکنیم کلاممان خراب میشود، بدون تفکر سخن میگوییم؛ به معنا دقت میکنیم و ردیف کردن الفاظ اصلاً تفصیلاً در ذهنمان نمیآید، بلکه به صورت ارتکازی مرتبش میکنیم.
در وقت نماز هم این اعمال کذایی را در ابتدا با توجه انجام میدهیم، بعد کمکم که عادت کردیم خودبهخود حاصل میشود. حتی وقتی دست را روی پا نمیگذارید، احساس میکنید کاری را کم انجام دادید و از آداب نماز کاستهاید؛ بر اثر عادت این وضعیت پیش میآید. اینها دیگر باعث مشغولیت ذهن و بازماندن انسان از توجه به خدا نمیشود.
اقوال در مجمع البیان راجع به قنوت و ترجیح معنای «ذکر» بر «دعا»
«قال فی مجمع البیان»، ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾[22] را میخواهد معنا کند: «قال ابن عباس معناه داعین»؛[23] معنای قانتین داعین است، یعنی در حالی که دعا میکنید. بعد هم گفته است: «و القنوت هو الدعاء فی الصلاة حال القیام». قنوت به معنای این است که در نماز در حال قیام دعا بخواند. قنوت به معنای دعاست، پس قانتین به معنای داعین است.
این یک معنا، «و هو المروی عن ابی جعفر و ابی عبدالله علیهماالسلام». «و قیل معناه»، بعضی گفتند معنای قانتین «طائعین» است، «و قیل خاشعین»، «و قیل ساکتین». این ساکتین را بعداً گفتم در مجمع البیان نقل میکنیم؛ آنجا که فرمود: «کانوا یتکلمون فی الصلاة فنهوا عنه» مشخص نکرد که مراد از قانتین چیست، من عرض کردم مراد ساکتین است؛ چون از عبارت برمیآید که چون از تکلم نهی شدند یعنی به آنها دستور داده شد که ساکت باشید. قانتین به معنای ساکتین بود، حالا تصریح آن را هم در عبارت مجمع ملاحظه فرمودید.
اکنون ما قانتین را به معنای ذاکرین بگیریم چنانچه در ابتدا گفتیم، یا به معنای داعین بگیریم چنانچه از ابن عباس نقل کردیم؟ کدامیک از این دو ترجیح دارد؟ میفرماید که قنوت به معنای دعا گرفته میشود، به معنای ذکر هم گرفته میشود؛ پس قانتین را میتوانید ذاکرین بگیرید، میتوانید داعین بگیرید. ولی اگر ذاکرین بگیرید بهتر است؛ چون ذکر اعم از دعاست.
ذکر اعم از دعاست، به خصوص که در قنوت بعضی از اذکار مشتمل بر دعا نیست؛ مثلاً کلمات فرج: «لا اله الا الله الحلیم الکریم، لا اله الا الله العلی العظیم» تا آخر که ملاحظه میکنید، به این دعای فرج گفته میشود و بهترین ذکری است که در قنوت خوانده میشود، در رسالهها نوشتهاند و در عروه هم آمده است که افضل اذکاری که در قنوت میخوانیم همین دعای فرج است.
در این دعای فرج دعا نیست، همهاش ذکر است؛ تهلیل است و بعد هم «سبحان رب السموات السبع و الارضین السبع» تماماً تسبیح و تهلیل است و اصلاً در آن دعا نیست؛ در حالی که آن را به عنوان افضل اذکار میخوانیم. پس ذکر شامل دعا و غیر دعا میشود و از این جهت اعم است. بنابراین اگر قنوت را به معنای ذکر بگیرید که معنای عام را افاده کند، بهتر است؛ پس قانتین به معنای ذاکرین باشد بهتر از این است که به معنای داعین باشد.
«و الذکر انسب من الدعاء»، زیرا ذکر اعم است و اصحاب هم دعا را در قنوت شرط نمیکنند؛ «فانهم یجعلون کلمات الفرج افضل القنوت»، یعنی افضل اذکار قنوت؛ میگویند دعای فرج است در حالی که «لیس فیها دعاء». در کلمات فرج دعا نیست؛ کلمات فرج عرض کردم همان «لا اله الا الله العلی العظیم» است.
تمسک به عموم آیه برای اثبات وجوب نمازهای غیر یومیه (جمعه، عیدین و آیات)
«فدلت الآیة»؛ این «فدلت الآیة» را سر خط مینویسیم، هرچند در کتاب ما سر خط ننوشته است. یعنی آیه با توجه به صدرش که فرموده است ﴿حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ﴾[24] و امر فرموده است، دلالت میکند بر اینکه تمام نمازها واجبند، «الا ما خرج بالدلیل»؛[25] چون به صورت مطلق فرموده است: ﴿حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ﴾[26] تعیین نکرده است. یعنی بر تمام نمازها محافظت کنید؛ «محافظت کنید» به صورت امر آمده است، امر هم دال بر وجوب است، پس محافظت بر تمام نمازها واجب است و در نتیجه همه نمازها واجبند، مگر آن نمازهایی که با دلیل خارج شده باشد.
بنابراین ما برای اثبات وجوب دیگر احتیاج به دلیل نداریم، بلکه برای اثبات استحباب احتیاج به دلیل داریم. پس از همین جا ایشان استفاده میکند که نماز جمعه هم واجب است، نماز عیدین هم واجب است. مگر اینکه دلیل گفته باشد که در زمان غیبت واجب نیست که دلیل همینطور است؛ یا بعضی دلایل دلالت کند که در زمان غیبت حرام است، چون دو قول وجود دارد: بعضی گفتند واجب نیست، بعضی گفتند حرام است. علی ای حال این موارد از وجوب استثنا شده است؛ اگر استثنا را نداشته باشیم باید حکم به وجوب کنیم.
«فدلت الآیة»[27] بر وجوب محافظت صلوات؛ «خرج» از این عموم آیه و از این حکم به وجوب، خارج شده است «ما لیس بواجبة منها»، یعنی من الصلوات، «اجماعا». «اجماعا» قید خرج نیست، قید «لیس» است؛ آنچه که بالإجماع واجب نیست، از تحت آیه خارج شده است. «بقی الباقی منها»، یعنی من الصلوات، «تحت العموم»؛ میگوید بقیه را همه را باید بگوییم واجبند.
«فلا یبعد» که استدلال کنیم به این آیه بر وجوب جمعه و عیدین و آیات ایضا. یعنی اکنون بحث ما در آیات به قول مطلق بود؛ در نوع هشتم میخواهیم درباره آیاتی بحث کنیم که دلالت میکنند بر وجوب نمازهای غیر یومیه؛ ولی بعید نیست که از همین آیهای هم که در اینجا داریم و در نوع اول ذکر کردیم، آنچه را که میخواهیم در نوع هشتم استفاده کنیم استنباط نماییم، یعنی حکم کنیم به اینکه این آیه دلالت بر وجوب جمعه و عیدین و آیات هم میکند، همانطور که دلالت بر وجوب صلوات یومیه دارد.
مناقشات در استدلال بر وجوب قنوت از آیه شریفه
بعضی از این آیه خواستند قنوت را هم واجب کنند: ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾[28] از اینجا خواستند بگویند که قنوت هم واجب است. ما معتقدیم که قنوت در نماز مستحب است؛ اهل سنت هم قنوت را در نماز مستحب میدانند ولی قنوت به جا نمیآورند.
این یک شاخصه بسیار خوبی است بین آنها و ما؛ که گاهی در جاهایی که همه با هم هستند، دیده میشود که بعضیها قنوت میگیرند، معلوم میشود اینها مثلاً شیعه هستند؛ بعضیها قنوت نمیگیرند، معلوم میشود که شیعه نیستند؛ این شاخصه خوبی است. در هر صورت آنها معتقدند که قنوت مستحب است ولی به جا نمیآورند، ما نیز قائل به استحبابیم.
اما بعضیها خواستند از این آیه وجوب قنوت را استفاده کنند. ایشان میفرماید که ما در این استفاده تأمل داریم؛ نمیتوانیم بگوییم که واقعاً وجوب قنوت از این آیه استفاده میشود. چرا؟ چون درست است ظاهر عبارت این بود که ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾، ولی قانتین معانی دیگری هم دارد.
اگر فقط معنایش قنوت بود، خب ما وجوب را استفاده میکردیم و حرفی نداشتیم؛ اما برای قانتین معانی دیگری هم داریم: ذاکرین داریم، راکدین داریم، ساکتین داریم؛ اینها معانی دیگری هم بود که گفتیم، یا خاشعین. با وجود معانی دیگر، نمیتوانیم استدلال کنیم و یکی از این معانی را اثبات کنیم و واجب قرار بدهیم. آیه نسبت به این معانی مجمل است و با دلیل مجمل نمیشود یک واجبی را اثبات کرد؛ پس نمیتوانیم بگوییم که آیه دلالت بر وجوب میکند.
علاوه بر این، احتمال میدهیم، چون این ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾ بعد از صلاة وسطی ذکر شده است، احتمال میدهیم اگر قنوت هم واجب باشد شاید فقط در صلاة وسطی واجب باشد، نه در کل نمازها؛ چون پشت سر ﴿و الصَّلاَةِ الْوُسْطَى﴾ ذکر شده است. اینها همه احتمالات ما است و یقین نداریم؛ ولی بالاخره همین احتمالات باعث میشود که ما نتوانیم استدلالمان را یقینی کنیم.
وجوه سهگانه مناقشه در دلالت آیه بر وجوب قنوت
«و استدل بها»،[29] یعنی به این آیه «علی وجوب القنوت فیها»، یعنی فی الصلاة. «و فیه تأمل»، در این استدلال تأمل است، ما این استدلال را قبول نداریم. چرا؟ به چند جهت: یک: «لاحتمال معان اخر کما مر»، معانی دیگری برای قانتین داریم و بنابراین آیه نسبت به قنوت مجمل میشود و نمیشود مثبت وجوب قنوت باشد.
«و عدم ثبوت کونه بالمعنی المتعارف عند الفقهاء»؛ این دنباله همان دلیل اول است: «لاحتمال معان اخر کما مر و عدم ثبوت کونه بالمعنی المتعارف عند الفقهاء»، و ثابت نشده است که قانتینی که در این آیه آمده یا قنوتی که در این آیه آمده به معنای متعارف عند الفقهاء باشد. شاید اصلاً قنوت به معنای دعا باشد، به معنای ذکر باشد، اصلاً ربطی به آن عمل خاصی که فقها در رسالههایشان مطرح میکنند نداشته باشد.
اول گفتیم که مجمل است و یکی از معانیاش این قنوت است؛ اکنون میخواهیم بگوییم اصلاً احتمال هم دارد آن زمان قنوت در این اصطلاحی که گفته میشود رایج نبوده است و قانتین به معنای لغویاش بوده است؛ که میخواهیم تقویت کنیم این را که از این آیه وجوب قنوت استفاده نشود.
پرسش: اگر حقیقت شرعیه را بپذیریم، آیا حقیقت شرعیه در زمان پیامبر اکرم ثابت نبوده است؟
پاسخ: اگر حقیقت شرعیه را بپذیریم، آیا حقیقت شرعیه در اول اسلام حاصل بوده است یا بعداً حاصل شده است؟ آن زمانی که این آیه نازل شده است شاید حقیقت شرعیه نبوده است؛ الان سخن ما همین است. در کلام فقها حقیقت شرعیه پیدا کرده است؛ قنوت که گفته میشود، ذهن منصرف میشود به این عمل خاص.
ولی آیا در وقت نزول این آیه هم قنوت به همین معنا بوده است؟ اگر به این معنا بوده است، باز یکی از احتمالات میشود. اگر به این معنا نبوده است که اصلاً جزء احتمالات نمیآید. پس ابتدا میگوییم این جزء احتمالات است، بعداً میگوییم ثابت نیست که جزء احتمالات باشد. عرض میکنم این دنباله دلیل اول ماست و دلیل اول ما را تقویت میکند.
دلیل دوم: «و احتمال کونه مخصوصا بالوسطی کما قیل». دلیل دوم این است که احتمال دارد بر فرض که این آیه دلالت کند بر وجوب قنوت، وجوب قنوت در صلاة وسطی را افاده بکند؛ زیرا که پشت سر صلاة وسطی آمده است.
مطلب سوم اینکه آیه قنوت را واجب نکرده است، ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾[30] را واجب کرده است؛ یعنی قیام مع القنوت را، یا قنوت مع القیام را واجب کرده است، نه قنوت را به تنهایی. شما میخواهید وجوب قنوت را از این آیه استفاده کنید، در حالی که وجوب قنوت استفاده نمیشود؛ مجموع قیام و قنوت واجب میشود. بعد ایشان میفرماید که همین مجموع هم که واجب بشود کافی است؛ چون وقتی ما قنوت را انجام ندادیم به بهانه اینکه واجب نیست، ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾ را که مرکب است ترک کردیم.
اگر ما قنوت را انجام ندهیم، این مرکبی که مأموربه است ترک شده است. پس برای اینکه مرکب انجام بشود، واجب است که ما قنوت را هم انجام بدهیم. قنوت نه اینکه خودش مستقلاً واجب باشد، از باب اینکه جزء المرکب است واجب است. پس این دلیل نمیتواند دلیل خیلی کاملی باشد. این دلیل اگر بیان کند که قیام مع القنوت واجب است، قهراً قنوت هم در ضمن آن واجب میشود.
ایشان میخواهد با این دلیل وجوب قنوت را رد کند؛ ابتدا وجوب قنوت را رد میکند و میگوید وجوب قنوت از این آیه استفاده نمیشود، بلکه وجوب قیام مع القنوت استفاده میشود. بعد میفرماید بالاخره قنوت میشود جزء این مرکب؛ اگر مرکب واجب است، جزئش هم واجب است، زیرا که اگر جزء را انجام ندهید مرکب را انجام ندادهاید. آن وقت با این بیان، استدلال سوم را تضعیف میکند.
استدلال سوم: «لانه»،[31] یعنی این قول خداوند یا این جمله ﴿قُومُواْ لِلّهِ قَانِتِينَ﴾،[32] امر به قیام است؛ چون ﴿قُومُواْ﴾ داریم، ﴿قَانِتِينَ﴾ حال است و مأموربه نیست. حالا یا حمل میکنیم بر معنای حقیقیاش: ﴿قُومُواْ﴾ یعنی بایستید، همین قیام حقیقی، که قیام میشود واجب؛ یا حملش میکنیم و کنایه میگیریم از اشتغال به عبادت. یکی از این دو احتمال هست.
آن وقت ما بین این دو احتمال جمع میکنیم که هم قیام باشد و هم عبادت باشد؛ آن وقت میشود قیام مع القنوت، یا قنوت مع القیام. «و لانه امر بالقیام»،[33] یعنی این کلام خدا امر به قیام است، ﴿قُومُواْ﴾[34] فرموده است و قانتین امر به قنوت نیست، بلکه امر به قیام است. «فهو»،[35] یعنی این قیام یا قیام حقیقی است و منظور این است که واقعاً بایستید، همین منظور است که ایستادن خودش واجب است؛ «او کنایة عن الاشتغال بالعبادة لله تعالی فی حال القنوت».
پس این ﴿قُومُواْ﴾[36] یکی از دو معنا را افاده میکند: یا قیام را، یا عبادت در حال قنوت را. این دو احتمال مطرح است؛ اگر بخواهید بین دو احتمال جمع بکنید، نتیجهاش این است که قیام با قنوت یا قنوت با قیام واجب است، نه قنوت تنها.
«فالواجب حینئذ»،[37] حینئذ یعنی در حین این تردید؛ الان که این تردید را داریم و نمیدانیم قیام حقیقی مراد است یا کنایه از اشتغال مراد است، در این هنگام واجب اینگونه میشود که قیام حال القنوت واجب میشود، نه قنوت به تنهایی. یعنی باید بین دو احتمال جمع کنیم، نه فقط احتمال دوم را بگیریم؛ اگر بخواهید بین دو احتمال جمع کنید، باید بگویید این مرکب واجب است، یعنی قیام حال القنوت، نه قنوت تنها.
پرسش: ربط این مطلب چیست؟
پاسخ: ربطش را اکنون بیان میکنیم. تا اینجا ثابت کردیم که قنوت واجب نیست، قیام حال القنوت واجب است. مستدل میخواست از آیه وجوب قنوت را استنباط کند؛ ما میگوییم که وجوب قنوت استنباط نمیشود، وجوب قیام قانتاً استنباط میشود، نه وجوب قنوت.
این استدلال سوم ماست. این استدلال سوم را میخواهیم تضعیفش کنیم. روش تضعیفش هم همان است که عرض کردم: که اگر ما قنوت به جا نیاوریم، مأموربه انجام نشده است؛ برای انجام مأموربه که واجب است، باید قنوت را هم به جا آوریم؛ قهراً قنوت واجب میشود، منتها وجوب ضمنی پیدا میکند در ضمن مرکب.
تضعیف استدلال سوم بر وجوب قنوت و ادله عدم وجوب آن
«و ان احتملت»، میخواهد این استدلال را تضعیف کند: «و ان احتملت حینئذ»، یعنی در این هنگام که مرکب واجب شده است و قنوت با قیام واجب شده است، احتمال دارد وجوب قنوت ایضا؛ به این جهت که «اذ علی تقدیر ترکه»، «ما وجد المأمور به»؛ مأموربه یافت نشده است و به مأموربه عمل نشده است. برای اینکه به مأموربه عمل بشود باید این جزء مأموربه که قنوت است آورده بشود، پس قنوت میشود واجب، منتها در ضمن یک مرکب. مأموربه چیست؟ «و هو القیام حال القنوت»؛ مأموربه قیام حال القنوت است.
«فوجوبه یستلزم وجوبه»؛ این عبارت را دو گونه معنا میکنیم، اگرچه معنای دوم قرینه دارد، یعنی مابعد معنای دوم را اثبات میکند؛ به معانی توجه کنید: «فوجوب المأمور به یستلزم وجوب القنوت»؛ این همان سخنی است که تاکنون گفتیم. وجوب مأموربه که قیام حال القنوت است، یستلزم وجوب قنوت را. این یک معنا که معنای خوبی است و قرینهاش هم ماقبل آن است.
معنای دوم که عرض میکنم قرینهاش مابعد آن است: فوجوب القیام یستلزم وجوب القنوت؛ که این در واقع میشود گفت تقریباً همان معنای نخست است؛ فوجوب القیام تنها نمیگوییم، بلکه فوجوب القیام مع القنوت میگوییم که همان مأموربه است و یستلزم وجوب القنوت. ضمیر وجوب دوم که در هر دو فرض به قنوت برمیگردد؛ اما ضمیر وجوب اول را در احتمال اول برمیگردانیم به مأموربه، و در احتمال دوم برمیگردانیم به قیام؛ منتها قیام حتماً قیام مع القنوت است و قیام مع القنوت هم همان مأموربه است، پس ضمیر در هر دو فرض دارد برمیگردد به مأموربه.
«لکن وجوبه غیر معلوم القائل»؛ «وجوبه» دیگر ضمیرش حتماً باید به قیام برگردد. وجوب قیام معلوم القائل نیست تا از وجوب قیام، وجوب قنوت را استخراج کنید. لکن وجوب قیام غیر معلوم القائل است، پس وجوب قیام را نداریم تا بخواهیم از آن وجوب قنوت را استفاده کنیم.
«و علی تقدیره»، این «علی تقدیره» مشخص میکند که ضمیر «لکن وجوبه» به قیام برگردد: و علی تقدیر وجوب القیام، «یکون وجوب القیام مشروطا؛ ای ان قنتم فقوموا». اگر قنوت به جا آوردید قیام کنید؛ قیام وجوبش مشروط به قنوت است و وجوب مطلق ندارد. پس به عبارت توجه کنید: لکن وجوب قیام غیر معلوم القائل است، و بر فرضی که واجب باشد وجوب مطلق نیست، بلکه وجوب مشروط است؛ یعنی بر فرضی که قیام واجب باشد وجوبش وجوب مطلق نیست، بلکه وجوب مشروط است، یعنی «ان قنتم فقوموا».
تمسک به اصل برائت و روایات بیانیه (صحیحه حماد) بر عدم وجوب قنوت و حمل امر بر استحباب
بعد هم میفرماید: «و الاصل عدم الوجوب». اگر شک داشته باشیم که قیام واجب است یا واجب نیست، اصل برائت جاری میکنیم، اصل عدم وجوب جاری میکنیم؛ قیام واجب نمیشود تا مستلزم وجوب قنوت باشد. دلیل سوم را توجه کردید که با تفصیل بحث شد؛ ابتدا دلیل سوم را آورد، بعد تضعیفش کرد، بعد دو مرتبه دلیل سوم را تقویت کرد که وجوب قیام بر آن ثابت نیست تا بخواهد از آن وجوب قنوت را به دست بیاورد.
بر فرض هم وجوب قیام ثابت بشود، وجوب مشروط است. ولی علی ای حال نشد دلیل سوم کاملاً از بین برود، مگر اینکه بگوید «و الاصل عدم الوجوب». این «و الاصل عدم الوجوب» یا میخواهد دلیل سوم را پاک کند، یا اینکه میخواهد دلیل چهارم باشد؛ دلیل چهارم است.
سه دلیل آوردیم بر اینکه قنوت واجب نیست، حالا دلیل چهارم میگوید: «و الاصل عدم الوجوب». پس «الاصل عدم الوجوب» یا میخواهد دلیل سوم را به طور کامل تضعیف کند و از بین ببرد، یا میخواهد یک دلیل چهارم مستقل باشد؛ هر دو گونهاش را هم بگیرید اشکال ندارد که بگویید هم دلیل مستقل است، هم دلیل سوم را دارد پاک میکند. «و هو»، یعنی عدم وجوب، مذهب اکثر است؛ «و هو مذهب الاکثر».
دلیل پنجم بر اینکه قنوت واجب نیست این است که پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) به اعرابی نماز را تعلیم دادند و امام صادق (علیهالسلام) به حماد بن عیسی نماز را تعلیم دادند و در هیچکدام از این تعلیمها قنوت وجود نداشت. اگر قنوت واجب بود، میبایست در این دو تعلیم، یا لااقل در یکی از آنها ذکر بشود. «و انه»، یعنی «و لانه»؛ لانه یعنی لان القنوت «لیس فی روایتی»، اضافه «روایتی» به «تعلیم» اضافه بیانیه است.
در دو روایتی که عبارت است از یکی تعلیم نبی (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نماز اعرابی را، و دیگری تعلیم امام صادق (علیهالسلام) حماد بن عیسی را، «و غیرهما من الروایات». در هیچکدام از این روایات ما قنوت را نمیبینیم، در حالی که امام یا پیغمبر در صدد بیان نماز بودند و قنوت را ذکر نکردند؛ از اینجا میفهمیم که قنوت جزء اجزای واجبه نماز نبوده است. «فالاستحباب غیر بعید»؛ یعنی استحباب قنوت بعید نیست.
«و یمکن حمل الآیة علیه»؛ آیه را میتوانیم حمل بر استحباب کنیم؛ چون آیه دستور به قنوت نداده است، بلکه دستور به قیام داده است در حال قنوت؛ دستور به قیام داده است و قنوت را در حال قیام قرار داده است. چون مشخص هم نیست که کدامیک از معانی مراد است، استحباب را میشود از آن استفاده کرد، زیرا استحباب حداقل است.
پس اگر آیه امر کرده بود وجوب از آن استفاده میشد، چون امر نکرده است ما میتوانیم آیه را حمل بر استحباب کنیم؛ چون امر به قیام کرده و قیام را واجب دانسته است، منتها در حالت قانت بودن. این حالت را شاید بتوانیم حمل بر استحباب کنیم. ایشان میگوید «و یمکن حمل الآیة»، «یمکن» آورده است، نه اینکه حتماً باید آیه حمل بر استحباب بشود؛ امکان حمل بر استحباب هست، «فتأمل».