93/07/26
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی دیدگاه مرحوم آخوند در مورد ثبوت معانی در شرایع سابقه/حاشیه 46 /وضع
موضوع: وضع/حاشیه 46 /بررسی دیدگاه مرحوم آخوند در مورد ثبوت معانی در شرایع سابقه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
دیدگاه مرحوم آخوند در مورد ثبوت معانی در شرایع سابقه
جلد اول نهایة الدرایه. صفحه ۹۰. سطر یازدهم. «قوله [قدس سره] :«وأما بناءً على كونها ثابتة في الشرائع السابقة»[1] [2]
مرحوم آخوند فرمودند که حقیقت شرعیه در صورتی است که معانی این الفاظ معانی مستحدثه فی شرعنا باشند. فرمود «بناءً على كون معانيها مستحدثة في شرعنا»[3] . اگر معنای صلاة، حج، زکات، صوم اینها در شریعت ما مستحدث باشد و در شرایع سابقه نباشد، در این صورت جا دارد بحث کنیم که لفظ صلاة و صوم و امثال ذلک حقیقت شرعیهاند یا اینکه در زمان شارع حقیقت شرعی نبودند، بعداً حقیقت متشرعه شدند. این بحث جا دارد. «اما بناءً علی کونها ثابتةً فی الشرائع السابقه» پس این الفاظ حقیقت شرعی نیستند حقیقت لغوی هستند. این کلام مرحوم آخوند است. اگر بگویید معانی این الفاظ در شریعت سابق موجود است، موجود بوده، خب در همان شرایع، صلاة حقیقت شده برای ارکان مخصوصه. دیگر الآن که ما در ارکان مخصوصه به کارش میبریم حقیقت جدیدی نیست همان حقیقت قدیم را داریم ادامه میدهیم، پس حقیقت میشود حقیقت لغوی. تنها مطلبی که هست این است که شرایط و اجزائی که در ارکان مخصوصه اسلامی هست ممکن است با شرایط و اجزائی که در ارکان مخصوصه شرایع سابقه هست فرق کند. بعد میفرمایند نه این فرق باعث نمیشود که لفظ مجاز بشود. همانطور که در همین شریعت خودمان با قطع نظر از شرایع سابقه حالات مختلفی برای نماز هست.
تفاوت حالات نماز و پاسخ به شبهه مجازیت
مثلاً یک نماز میبینید یک رکعت بیشتر نیست، نماز وتر. یک نماز میبینید یک رکعت است اصلاً رکوع هم ندارد، نماز میت. نمازها با حالات مختلفه همه را صلاة میگوییم. اجزاء متفاوت، شرایط متفاوت ولی در آنها صلاة صدق میکند. و صلاة هم به یک معنا بر همه اینها صدق میکند. منتها با قید، این لفظ مشترک را تعیین میکنیم، لفظ صلاة مشترک بین همه اینهاست با قید تعیین میکنیم، آن قیدی که میآوریم قرینه معینه است، قرینه صارفه یعنی قرینه مجاز نیست، قرینه معینه است. پس لفظ صلاة حقیقت است در تمام این ارکان، در تمام این نحوههای مختلف و قرینه هم قرینه معینه است. چه عیبی دارد که ما بگوییم صلاة در ارکانی که در شریعت سابق بود و ارکانی که در شریعت ما است نیز حقیقت است منتهی با این اختلاف ها، حقیقتی است که مشترک است و ما با قرینه تعیینش می کنیم و یک وقت می گوییم صلاة در شریعت سابق و یک وقت می گوییم صلاة در شریعت ما؛ این قیدها قرینه معینه هستند. خب چه عیبی دارد که ما صلاة را حقیقت لغوی بدانیم؟ ایشان میفرماید اگر صلاة و امثال ذلک یعنی این معانی در شرایع سابق موجود باشند در شریعت ما الفاظشان میشود حقیقت لغویه. دیگر حقیقت شرعی نیست. این کلام مرحوم آخوند بود. مرحوم محقق اصفهانی میفرمایند که دو مطلب اینجا داریم؛ ثبوت در شرایع سابقه، ثبوت معنا در شرایع سابقه کشف میکند که این معنا در شریعت سابق بود. اما در شریعت سابق اسمش همین بود؟ این مشخص نیست. ممکن است در شریعت سابق این معنا بوده، اسمش یک چیز دیگر بوده است. و آن اسم در آن معنا حقیقت داشته است. امروز اسم جدیدی روی آن گذاشتهاند، اسمی که تا حالا روی این معنا گذاشته نشده بود. مثلاً قبلاً فرض کنید با آنچه که به ارکان مخصوصه آنجا میگفتند مثلاً صوم. همین که الان به ما میگوییم صلاة، آنها میگفتند صوم مثلاً. خوب آن صوم حقیقت بود در ارکان، صلاة حقیقت نبود. در شریعت ما صلاة اسمگذاری شده روی این ارکان. تا حالا هم سابقه نداشته است. خب اگر حقیقت بشود حقیقت شرعی میشود، حقیقت لغوی دیگر نمیشود. چرا؟ چون درست است معنا سابقه داشته ولی تسمیه سابقه نداشته است. و مجاز بودن و حقیقت بودن مربوط به تسمیه است.
تمایز میان سبق معنا و سبق تسمیه از دیدگاه محقق اصفهانی
اگر این اسم سابقه داشته الآن هم حقیقتی است طبق حقیقت قبلی. اگر معنا سابقه داشته، اسمش چطوری میتوانید بگویید حقیقت داشته است؟ پس این مشروع بودن یا به قول شما ثابت بودن در شرایع سابقه دلالت میکند بر سبق این معانی نه بر سبق تسمیه. و آنچه که ما لازم داریم سبق تسمیه است. یعنی باید شما ثابت کنید که قبلاً این ارکان اسمشان صلاة بوده است، نه قبلاً این ارکان واجب بودند. ممکن است قبلاً ارکان واجب بودند به نام دیگری و آن وقت آن نام حقیقت بوده است. الان اسلام یک نام جدیدی گذاشته است. این نام از کجا میگیرد حقیقت را؟ این مجاز میشود دیگر. باید بحث کنیم که مجاز است یا حقیقت شرعی است. بله؟
دانش پژوه: سبق معنا را کافی میداند، ولو تسمیه نباشد؟
استاد: حالا یا کافی میداند یا متوجه نبوده است. آخوند میگوید این شرایع سابقه اگر این ارکان را داشتند، این الفاظ میشود حقیقت لغوی. مرحوم اصفهانی میفرمایند که در صورتی که این معانی سبقت داشتند الفاظ هم سبقت داشتند بله حرف حق با شماست. ولی اگر فقط معانی سبقت داشتند الفاظ سبقت نداشتند الفاظ جدید باشد الان حقیقت شرعیه جا پیدا میکند. دیگر حقیقت، حقیقت لغوی نیست و بحث ما هم در الفاظ است، بحث ما در معانی نیست. حالا شما ثابت کنید سبق داشته کافی نیست. بعد تأکید هم میکند علی الخصوص که ما میدانیم آن ارکان در زمان قبل با لغت دیگر گفته میشد. مثلاً در زمان حضرت ابراهیم لغت سریانی بوده است، سریانی. نه لغت عربی. حالا فرض کن در زمان حضرت ابراهیم عربی بوده است، در زمان حضرت موسی عبری بوده است. آن لفظ صلاة ممکن است قبلاً نبوده یک لفظ دیگر بوده است مثل صلاة. پس این الفاظی که اسلام به کار برده الفاظ جدید میشود. معانی قدیم، الفاظ قدیم متروک شده الفاظ جدید به کار میرود. خوب این الفاظ جدید احتمال حقیقت بودنشان هست احتمال مجاز بودنشان هم هست. پس اگر هم حقیقت بدانیمشان حقیقت شرعی میدانیم نه حقیقت لغوی.
صفحه ۹۰ هستیم سطر یازدهم. «قوله [قدس سره] :«وأما بناءً على كونها ثابتة في الشرائع السابقة»[4] [5] جواب «أما» همان است که از خارج عرض کردم؛ پس حقیقت، حقیقت لغویه است نه حقیقت شرعی. اگر این معانی در شرایع سابقه سبقت داشته باشند این الفاظ حقیقت لغویه هستند نه حقیقت شرعی. مرحوم اصفهانی میفرماید «مجرد الثبوت فی الشرائع السابقه لایلازم التسمیه بهذه الالفاظ الخاصه.»[6] صرف ثبوت این معانی در شرایع سابقه ملازم با این نیست که آن معانی در شرایع سابقه به همین الفاظ خاصهای که در اسلام مطرح شدند نامیده شده باشند.
اقتضای مقام افاده در تعابیر قرآنی
شاید در آن زمان قبل به الفاظ دیگری این معانی خوانده میشدند. و آن الفاظ در آن معانی حقیقت بودند. حالا یک لفظ جدیدی گذاشته شده ما نمیتوانیم بگوییم چون الفاظ قدیم حقیقت بودند این لفظ جدید هم حقیقت است. این لفظ جدید میتواند مجاز باشد میتواند حقیقت باشد. اگر حقیقت ثابت بشود معلوم میشود حقیقت شرعی است نه حقیقت لغوی. «و التعبیر بها عنها لاقتضاء مقام الافادة»
این «و التعبیر بها» مبتدا است. جمله مستأنفه است. عطفش نگیرید بر «التسمیة». من در کتاب خودم نوشتم عطف بر «التسمیة»، ولی باید خط بزنم. این «و التعبیر» مبتدا است، جمله مستأنفه است. خب ما میبینیم جواب دخل مقدر است. میبینیم که میگوید ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاء وَتَصْدِيَةً﴾[7] . صلاة چه کسی؟ ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاء وَتَصْدِيَةً﴾. صلاة شرایع سابقه را دارد میگوید. یعنی بر کارهای شرایع سابقه دارد اطلاق صلاة میکند.
شما میگویید این اعمال در شرایع سابقه بوده است (به مرحوم اصفهانی میگوییم)، شما میگویید که این اعمال در شرایع سابقه بوده تسمیه نبوده است. میگوییم اگر تسمیه نبوده چرا خدا میگوید ﴿صَلاَتُهُمْ﴾؟ ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاء﴾. چرا صلاة را اطلاق میکند؟ ایشان میفرماید که در جواب میفرماید، مستشکل میگوید از اینکه خداوند بر کارهایی که در شریعت سابق انجام میشده و مناسب صلاة ما بوده صلاة اطلاق کرده معلوم میشود این صلاة در شریعت سابقه مطرح بوده و اطلاق میشده است. این تسمیه بوده قبلاً. پس حرف آخوند درست است.
دانش پژوه: ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾[8]
دانش پژوه: یا ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾ و امثال ذلک. خود آخوند هم به همین آیات تمسک میکند. که ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ﴾. یعنی صیام بر افراد قبل از شما نوشته شده با همین لفظ صیام دارد بیان میکند. ایشان جواب میدهد میگوید که خدا میخواهد بالاخره به ما تفهیم کند، میخواهد آن معانی را به ما تفهیم کند پس باید با زبان ما حرف بزند. در مقام افاده ناچار باید از کلامی استفاده کرد که مخاطب آن کلام را بفهمد. خداوند به خاطر مخاطبینش لفظ صلاة را به کار برده است. اگر مخاطبش عبری بود کلام عبری میآورد. درست مثل همان است که در قصص بود. مگر آنچه که در قصههای حضرت موسی اتفاق میافتد قوم موسی به موسی اینطور گفت، موسی به قومش اینطور گفت مگر عربی گفت؟ یا عربی شنید؟ حتماً عبری بود. منتها خداوند میخواهد این را برای مخاطبینی که عرب هستند نقل کند خوب از زبان عربی نقل میکند.
مسئله ترجمه در نقل قصص و حکایات قرآنی
حالا معانی در آنجا، در آن امت ممکن است به نامهای دیگر معروف بوده ترجمهاش میشود صلاة، ترجمهاش میشود صیام. خدا باید ترجمه کند چون دارد با عرب حرف میزند. پس اینکه تعبیر به صلاة شده در قرآن یا تعبیر به صیام و امثال ذلک شده اینها به خاطر اقتضاء مقام افاده است. یعنی خداوند در مقام افاده است میخواهد این مطلب را به مخاطب افاده کند، در مقام افاده باید حرف را طوری بزند که مخاطب بفهمد.
دانش پژوه: مثل لفظ حسن و حسین...
استاد: بله مثل لفظ حسن و حسین که قبلاً شبر و شبیر بوده تبدیلش کردند به حسن و حسین. بله الفاظ از این قبیل، داستانها حکایتها از این قبیلاند، همه از این قبیلاند. اختصاص به اسمای عبادات ندارد. اسمای عبادات هم از این قبیلاند همهشان دارند ترجمه میشوند. خدا با آن مطالبی که گفته شده یا اتفاقاتی که افتاده همه را دارد به زبان عربی نقل میکند. پس آوردن صلاة در قرآن دلیل نمیشود که همین اسم قبلاً هم برای این ارکان وضع شده بوده است تا شما بگویید حقیقت لغوی است. «و التعبیر بها عنها»[9] یعنی تعبیر به این الفاظ «عنها» از آن معانی که در شریعت سابق بوده تعبیر به همین الفاظی کرده که در این شریعت ما مطرح است. این تعبیر «لاقتضاء مقام الافادة» بوده است.
که خدا میخواسته افاده کند به مخاطب میخواسته یک چیزی بفهماند، مخاطب هم اگر جور دیگر حرف میزد نمیفهمید اینطوری میفهمد. خدا هم که میخواهد افاده کند اینطوری حرف میزند. این ترجمه آن الفاظ است نه خود آن الفاظ. «کما هو کذلک» یعنی چنانچه وضع این چنین است نسبت به تمام قصص و حکایات قرآنی. در تمام قصص و حکایات قرآنی هم همین است که خداوند دارد آنچه را که گفته شده و شنیده شده ترجمه میکند.
دانش پژوه: ما کلمات عبری که داریم در قرآن یا حتی کلمات فارسی...
استاد: معرب، معرب باشد بله، معربها را به کار میبرد. ولی کلمه عبری را که معرب نشده به کار نمیبرد. مثلاً در کلام فارسی سنگ و گل که در سوره ایلاف داریم در سوره فیل داریم این سنگ و گل تعبیر شده به ﴿سِجِّيلٍ﴾[10] . ﴿سِجِّيلٍ﴾ یعنی سنگ و گل. خوب این معرب شده بعد به کار رفته است، همانطور بدون تعریب به کار نرفته است. حالا یک جاهایی نخواسته معرب کند. سنگ و گل را معرب کرده یک چیزهای دیگر را معرب نکرده است.
دانش پژوه: معرب هم به کار رفته. آقای مصطفوی که التحقیق دارد می گوید بعضی جاها مستقیماً عبری به کار رفته است
استاد: یک جاهایی به شکل عبری نقل شده است. حالا صلاتش که مسلم عبری نیست. آنچه شما میفرمایید نقض بر ما نیست. میفرمایید یک جایی خداوند به کلمات عبری نقل کرده است. ما صلاة را که مسلم میدانیم عبری نیست.
دانش پژوه: نه میگویم این پس دلیل میشود که اگر میخواست عبریاش را بگوید عبریاش را میآورد ...
استاد: اگر میخواست عبریاش را بگوید عبریاش را میآورد یک جوری هم قرینه میگذاشت که بفهمیم. ولی خوب لفظ صلاة را آورده که احتیاج به قرینه هم نباشد. احتمال هر دوی آن هست. نمیخواهیم یقین کنیم که صلاة در قبل نبوده است. شاید صلاة در قبل بوده ولی شاید هم نبوده است. اگر صلاة در قبل نبوده و امروزه اسمش را صلاة گذاشتیم جا دارد اشکالی ندارد. یعنی این تعبیر الهی نشان نمیدهد که تسمیه سبق داشته است. شاید تسمیه سبق داشته خدا دارد تعبیر به صلاة میکند.
بررسی خطابات منقوله و زبانهای غیرعربی
شاید هم تسمیه سبق نداشته خدا دارد ترجمه میکند. احتمال ترجمه بودن کافی است. این یک جواب، جواب اولی که یعنی اشکال اولی که بر مرحوم آخوند وارد کرد معلوم شد. دفع دخل مقدر هم شد تمام شد. حالا جواب دوم میدهد یعنی اشکال دوم بر آخوند میکند نه جواب دوم از این انقلت میرود. این انقلتش تمام شد جوابش هم داد تمام شد. این «مع أن جملة» عطف بر قبل از «و التعبیر بها» است. اشکال اول این بود که سبق اعمال دلالت بر سبق تسمیه نمیکند. اشکال دوم این است که ما میدانیم که بسیاری از خطابات که الان دارد نقل میشود به زبانهای دیگر بوده و ترجمه شده است. «مع أن جملةً من الخطابات المنقوله» «جملة» یعنی تمام نه بیشتر. حالا ممکن است بعضیها «جملة» را به معنای پاره بگیرند و حق هم با آنهاست چون پشتش «من» دارد. اگر میخواست بگوید مجموع میگفت جملة الخطابات نه «جملة من الخطابات». چون گفته «جملة من الخطابات» دیگر مجموع معنا نمیکنیم بلکه پارهای از خطابات. پارهای از خطابات منقوله «کانت بالسریانیة او العبرانیة». چرا میگوید پاره؟ چون بعضی از اینها عربی بوده است مثل حضرت هود نقل میشود عرب بوده است.
کلماتی که از آن نقل میکند عربی نقل میکند ترجمه دیگر نمیکند همان که اتفاق افتاده نقل میکند. بله موسی عبری بوده مثلاً فرض کن حالا یا عیسی هم عبری بوده است. یا فرض کنید قبل از حضرت ابراهیم سریانی بودند. خود حضرت ابراهیم شاید عرب بوده است، لااقل اسماعیل عرب بوده است. حالا در هر صورت بعضیها عرب بودند بعضیها غیر عرب. آنهایی که غیر عرب بودند ترجمه کرده، آنهایی که عرب بودند هیچ. پس پارهای از گزارشها ترجمه است. شاید صلاة هم از همینها بوده باشد.
دانش پژوه: این احتمال ندارد که الفاظی که مختص شریعت عبادات باشد آنها مشترک میشود در هر دین؟
استاد: احتمال می دهیم. فعلاً احتمالش را میدهیم ثابت نمیتوانیم بکنیم.
دانش پژوه: آخر این با قرینههایی که در خود قرآن وجود دارد احتمالش هم خیلی قوی است. تسمیه هم هست.
استاد: احتمالش هم خیلی قوی باشد تا یقین نیاید درست نمیشود. شما باید ثابت کنید که این لفظ از سابق بوده، آن وقت حرف آخوند تمام است. همین اندازه که احتمال بدهید این لفظ در سابق نبوده، نظیرش در سابق بوده، احتمال ضعیف هم بدهید حرف آخوند باطل میشود دیگر.
دانش پژوه: مثلاً در مورد زبان عاد و ثمود...
استاد: نه شرایع سابق. شرایع دارد نه شریعت.
دانش پژوه: مثلاً بر فرض میدانیم در دین حضرت عیسی و صلاة جزء دین حضرت عیسی بوده است...
استاد: باز هم لغوی نمیشود چون ثابت نمیشود کدام شریعت.
دانش پژوه: لغوی نمیشود چون ما تاریخ دقیق نداریم برای زبان عربی، درست است؟
استاد: مثلاً فرض کن صلاة در زمان هود گفته میشد. خوب این وسط قطع شد دیگر. موسی آمد، عیسی آمد صلاة دیگر گفته نمیشد.
دانش پژوه: زبان عربی که تا اول که نبوده اسماعیل...
استاد: زبان عربی را میگویند از زمان هود بوده است. بعضیها میگویند از زمان هود بوده بعضی میگویند از زمان اسماعیل بوده علیأیحال مبدأ دارد بله.
دانش پژوه: ثابت نمی کند نسبت به قبلش نبوده پس...
استاد: شما میخواهید اشکال کنید یا میخواهید تأیید کنید. تأیید کلام چه کسی؟ تأیید مقام اصفهانی.
تردید در اشتراک لفظی واژه صلاة در ادیان مختلف
دانش پژوه: میخواهیم بگوییم به این وجهها آخوند چنین چیز نکرده اعتبار نکرده دقت نکرده است. موید آقای اصفهانی.
استاد: اگر تایید کنید خوب است. تحقیق کنید من مجبورم جواب بدهم
دانش پژوه: یعنی از دلیل از خارج دلیل داریم که صلاة مثلاً در تمام شرایع بوده است.
استاد: معنایش
دانش پژوه: بله اصل آن اثبات میشود.
استاد: اصلش اثبات می شود.
دانش پژوه: خب معنایش اثبات نمیشود. معنایش هم احتمال است.
استاد: معنایش که داریم اگر دلیل داشته باشیم که معنا بوده خب به دلیل اکتفا میکنیم.
دانش پژوه: نه غرض سر این است که ما همین که از خارج اثبات کنیم صلاة در تمام شرایع بوده فقط بحث داریم روی خود لفظ خاص صلاة هم در تمام شرایع بوده یا نه؟
استاد: این ثابت نمیشود. ثابت هم نشد حرف آخوند ...
دانش پژوه: حالا عربی باشد نباشد اصلا، دیگر بحث عرب و عجم نمیآید.
استاد: چرا؟
دانش پژوه: نه دیگر واژه صلاة در تمام ادیان بوده است.
استاد: واژه صلاة بوده یا معنای صلاة؟
دانش پژوه: نه واژه و معنا هر دو.
استاد: اگر واژه باشد اگر ثابت کنید واژه. اگر ثابت کنید که لفظ صلاة هم بوده حق با آخوند است.
دانش پژوه: خود صلاة تحقیقا ببینید هر دو اصلا ببینید در واژه در قرآن واژههایی داریم که از زبانهای دیگر آمده است. خوب این خودش تأیید میشود یعنی که...
استاد: آنها که از زبان دیگر آمده خوب یقیناً از زبان دیگر آمده است. آیا صلاة هم از زبان دیگر آمده؟ معلوم نیست که.
دانش پژوه: زبان دیگر نه مشترک باشد بین تمام زبانها.
استاد: خب اینها احتمال است، همهاش درست است احتمال است. احتمال که نمیتواند مثبت باشد.
دانش پژوه: ظاهر آیات این را دارد
استاد: ظاهراً احتمال است. ظاهر آیه هم لااقلش این است که بگوییم حداکثرش این است که بگوییم مظنون است. مقطوع که نیست مظنون است.
دانش پژوه: خلاصه واژه صلاة در ادیان قبلی نبوده در مسیحیت نبوده است.
استاد: معلوم نیست بوده یا نه. مسیحیت نبوده
دانش پژوه: در مسیحیت نبوده...
استاد: مسلم در مسیحیت نبوده است.
دانش پژوه: یهودیت صلاة دارند یعنی نماز دارند ولی یک چیز دیگر به آن میگویند.
دانش پژوه دیگر: واژه صلاة؟
دانش پژوه دیگر: نه یک سری واژه خیلی واژه مشترک است.
استاد: واژهها خیلیاش مشترک است. شما ثابت کن صلاة و صوم و اینها مشترکاند.
دانش پژوه: به یک یهودی مراجعه کنید ببینید چه میگویند.
استاد: خب «و دعوا» مطلب دیگری است. میآید از امام میپرسد که، این را من مقدمتاً عرض میکنم در کتاب نیست. میآید از امام میپرسد که ما رفتیم دیدیم عجمها یک کارهایی انجام میدهند، عربهای زمان جاهلیت هم کارهایی انجام میدادند. مثلاً عجمها مردههایشان میسوزانند و عربها مردههایشان دفن میکنند با اینکه مشرکاند هر دو مشرکاند، کدام بهتر است؟ در جواب امام میفرماید کار عربها بهتر است، زیرا که باقیمانده از زمان ابراهیم است.
دانش پژوه: از زمان؟
استاد: ابراهیم، از زمان ابراهیم باقی مانده، بعد آن شخصی که ۴۰۰ سال بر عربستان حکومت میکند، نمیدانم که سرسلسله غسانیان است، نمیدانم لُحَی ابن کذا یا کذای ابن لُحَی، یک چنین چیزی در عبارتها هست، ایشان ۴۰۰ سال بر عربستان حکومت میکند و بتپرستی را او رایج میکند. تا زمان او همه به دین ابراهیم بودند. [11] [12]
دانش پژوه: عمرو بن لُحی؟
استاد: بله ابن لُحی. عمرو بن لُحی که سرسلسله غسانیان بوده که از عربستان حکومتش را توسعه میدهد شامات و اینها را میگیرد، ایشان ۴۰۰ سال کامل حکومت میکند آنجوری که نوشتهاند. و بتپرستی را آنجا رایج میکند و چون مدت مدیدی حاکم بوده بتپرستی میماند و ثابت میشود. اگر زود زایل میشد دوباره برمیگشتند مردم به دین اولشان. مثل الان شوروی که بعد از ۷۰ سال رفت، مسلمین برگشتند به دین اولشان. این مدت زیادی ماند نسلهای پیدرپی آمد بتپرستی جا افتاد. ولی خب بعضی چیزها از زمان حضرت ابراهیم باقی ماند خیلی چیزها از بین رفت بعضیها هم باقی ماند. آن باقیماندهها را امام میفرماید که در عرب باقی ماند و اینها امتیازی است که بر عجم دارند.
حالا این مدعی میگوید که عرب قبلاً متدین به این ادیان بوده، دین ابراهیمی داشته، شاید هم دین یهود و مسیحیت داشته، بالاخره یهودیهایی هم بودند که عرب بودند، مسیحیهایی هم بودند که عرب بودند، اینها ادیان سابق را عربها هم داشتند. اینها بعد که صلاة به آنها گفته شد همان الفاظ قبلشان گفته شد. یعنی اینها بر دینشان بودند دیگر، بر بعضی چیزهایی که از قبل داشتند بودند، از جمله بحث صلاة، صلاة هم میخواندند همین ﴿مَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاء وَتَصْدِيَةً﴾[13] همین بوده که اینها ظاهراً لخت میشدند. دور کعبه میدویدند میگفتند لباسهایمان ممکن است حلال نباشد با لباس حرام یا مشتبه نماز نخوانیم لخت میشدند دور کعبه میدویدند دست میزدند و سوت میکشیدند این میشود صلاتشان. ولی بالاخره صلاة داشتند صلاة هم اطلاق میکردند عرب بودند دیگر، اینها که دیگر سریانی و عبری نبودند، اینها عرب بودند. این شخص میگوید که عربها، در عربها دارد صلاة استعمال میشود خدا هم دارد استعمال میکند، این از قبل بوده در عربها بوده حالا در هر جا به هر اسمی بوده بوده، در عربها به اسم عربی بوده و اینها هم ادامه دادند تا زمان پیغمبر. اگر خلاف این بود برای ما نقل میشد. دقت کنید؛ اگر خلاف این بود برای ما نقل میشد. پس معلوم میشود برای ما نقل نشده پس معلوم میشود خلاف این نبوده، پس این کلمهای که الان به کار رفته همان کلمهای بوده که بین خود اعراب رایج بوده است. بله سریانی و عبریها را کار نداریم، الفاظی که الان به کار رفته بین خود اعراب رایج بوده قبلاً، که این دعوا اشکالی است بر همین جمله قبل که میگوید «جملة من الخطابات المنقوله کانت بالسریانیه أو العبرانیه»[14] . بر همین اشکال میکند میگوید بله قبول داریم خیلی چیزها به سریانی عبرانی بود ولی عربها بعضی از بقایای دین سابق را داشتند، از جمله نماز را. اگر بقایای دین سابق داشتند اسمش را هم داشتند. اسم عربی پیش آنها، اسم صلاة پیش آنها رایج بود، حالا پیش اقوام دیگر رایج نبود نبود. پیش اینها رایج بود پیش اینها هم دوباره صلاة تکرار شد. همین اسم تکرار شد. پس معلوم میشود حقیقت لغویه است. این مدعا.
دانش پژوه: شریعت سابق که نداشتند عربهای مشرک؟
استاد: نه نداشتند باقیمانده از شریعت سابق را داشتند. شریعت سابق را نداشتند ولی باقیمانده از شریعت سابق را داشتند. باقیمانده از شریعت سابق چه بود؟ شریعت پیغمبر، شریعت حضرت ابراهیم.
نقد ادعای لزوم نقل و عدم توفر دواعی
از شریعت ابراهیم یک چیزی در آنها باقی مانده بود از جمله صلاة منتها اعمالش را هر طور دلشان خواسته بود تغییر داده بودند اسم را حفظ کرده بودند. اسم غیر از این نبوده اگر غیر از این بود برای ما نقل میشد، این شخص میگوید. اگر غیر از این بود برای ما نقل میشد، چون نقل نشده پس غیر از این نبوده است. این صلاتی که بین ما رایج است آن قدیم هم رایج بوده است. که بعد مرحوم اصفهانی جواب میدهد میگوید که چه لزومی دارد بر ما نقل بشود؟ شاید تغییری رخ داده برای ما نقل نشده است.
دانش پژوه: اصالت عدم نقل
استاد: اصالت عدم نقل هم میگویند، آن را بیان میکند. ایشان میفرماید که چه دلیل داریم بر اینکه نقل شد نقل نشد. شاید نقل شد و برای ما گفته نشد. انتقال داده شد لفظ ولی برای ما گزارش نشد. دو تا نقل در اینجا هست؛ یکی نقل یعنی انتقال لفظی به لفظی دیگر، یکی هم نقل یعنی نقل شدنش برای ما و گزارش دادن. هر دو به یک معناست گاهی اشتباه میاندازد من تعبیر عوض میکنم. شاید نقل لفظ بوده ولی به ما گزارش نشد. خبرش به ما نرسید. چرا؟ چون خیلی اهمیت نمیدادند. یک چیزهایی که خیلی مهم بود سعی داشتند که نقلش کنند و گزارش بدهند، این چیز مهمی نبود گزارش نشد. شاید قبلاً همین عربها اسم این را صلاة نمیگذاشتند یک چیز دیگر میگفتند. بعد عوض شد برای ما هم گزارش نشد که این عوض شده است.
دانش پژوه: اصل عدم این کار است
استاد: میآورد، آن را مطرح میکند. فعلاً در همین حد شما توجه کنید «ودعوى: تديّن العرب بتلك الأديان ، وتداول خصوص هذه الألفاظ»، این ادعا مدفوعه است. ادعا این است که عرب به این ادیان متدین بودند. و خصوص این الفاظ نه یک الفاظ دیگری، خصوص این الفاظ بینشان متداول و رایج بوده است. «إذ لو تداول غيرها لنقل إلينا». اگر غیر از این الفاظ متداول بود به ما نقل میشد به ما گفته میشد گزارش میشد و گزارش نشده پس غیر از این الفاظ نبوده، بنابراین این الفاظ اگرچه در اقوام دیگر سابقه نداشته لااقل در اقوام عرب سابقه داشته است. و این اقوام عرب آشنا بودند با این لفظ. بعد هم پیغمبر همان لفظ را به کار برد پس میشود حقیقت لغوی نه حقیقت شرعی. این یک بیان، این یک ادعا. ادعای دیگر «أصالة عدم تعدد الوضع». اصل این است که وضعی متعدد نبوده است. میدانید که وضع یک امر حادث است. هر امر حادثی مسبوق به عدم است. پس در هر امر حادثی میتوانیم اصالة العدم جاری کنیم.
بررسی اصالة عدم تعدد الوضع و عدم حجیت اصل مثبت
تعدد وضع هم امر حادث است. اصل وضع الان روشن است. اصل وضع صلاة بر ارکان مخصوصه روشن است. اما آیا دو تا وضع داشته یکی صلاة یکی چیز دیگر، یا یکی داشته همین صلاة از اول بوده تا حالا. چون تعدد حادث است اصل عدم تعدد هم میتوانیم جاری کنیم. در هر امر حادثی ما اصل عدم جاری میکنیم. اگر وضع متیقن نبود اصل عدم وضع جاری میکردیم ولی وضع متعین است، متیقن است. وضع متیقن است بالاخره صلاة وضع شده برای این لفظ برای این عمل. چه زمانی وضع شده؟ آیا از قدیم وضع شده تا حالا که یک وضع بیشتر نداشته باشیم؟
یا قدیم چیز دیگر وضع شده حالا امر دوم صلاة وضع شده که دو تا وضع داشته باشیم؟ بر این ارکان مخصوصه یک وضع داریم که از اول صلاة بوده تا حالا. یا نه، اول یک وضع داشتیم حالا یک وضع دیگر داریم. این احتمال دوم تعدد وضع را ایجاب میکند احتمال اول وحدت وضع را. ما وحدت وضع را که یقین داریم، اصل عدم نمیتوانیم جاری کنیم. در تعدد وضع شک داریم اصل عدم تعدد جاری میکنیم. اصل عدم تعدد نشان میدهد که وضع واحد است. ایشان جواب میدهد اصل عدم تعدد فقط عدم تعدد را بیان میکند وحدت وضع را بیان نمیکند. اصل مثبت میشود دیگر.
نمیتواند یک چیزی را اثبات کند. آن که نفی میکند نفی میکند. ولی نمیتواند لازمش را اثبات کند. بله در عقل ما ثابت میشود، در عقل ما ثابت میشود که اگر آن نبود این هست. اگر وحدت وضع نبود تعدد وضع هست. ما با اصل عدم تعدد عدم تعدد را ثابت میکنیم و وحدت را نتیجه میگیریم. ایشان میگوید نه وحدت نتیجه گرفته نمیشود. باید با دلیل وحدت را نتیجه بگیری. اصل عدم تعدد فقط تعدد را برمیگرداند. عقلاً وحدت را ثابت میکنی ولی اثبات عقلی کافی نیست. «ولأصالة عدم تعدد الوضع».
دانش پژوه: به یکی یقین داریم
استاد: به یکی یقین داریم در متعدد شک داریم. بله دیگر عقلاً اینطور است همینطور که میفرمایید؛ وقتی دو تا را برداری یکی میماند دیگر حق امر دایر بین دو تا و یکی است دیگر، وقتی دو تا را برداشتی یکی میماند. ولی در اصول میگویند اصل مثبت حجت نیست. با اینکه اصل مثبت همین است، یک چیزی را برمیداری یک چیز دیگر ثابت میشود عقلاً. میگویند کافی نیست باید شرعاً ثابت بشود. مگر بحث حقیقت شرعیه بشود یک بحث عقلی. عقلی محض. آن وقت میتوانید بگویید وقتی تعدد نبود وحدت هست. عقلتان دخالت میکند.
دانش پژوه: حکم شرعی که نیست این مساله؟
ثمره فقهی بحث و جمعبندی نهایی حاشیه
استاد: چرا دیگر، استفاده شرعی دارد. پشتش استفاده شرعی دارد. صلاة ثمره را بعداً میگوییم انشاءالله. صلاتی که در لسان شریعت به کار رفته در لسان پیغمبر به کار رفته نه در لسان متشرعه، این بر چه حمل میشود؟ این ثمرهاش است. اگر حقیقت شرعی داشته باشیم بر ارکان مخصوصه حمل میشود. اگر حقیقت شرعی نداشته باشیم بر دعای یا میل و عطوفت حمل میشود، بر معنای قبلی حمل میشود. ثمره دارد، ثمره شرعی دارد. «مدفوعةٌ»، این ادعا مدفوع است به عدم لزوم نقل «لو کان». نقل یعنی گزارش. ضمیر «لو کان» برمیگردد به آن نقل اول. اگر نقلی بود یعنی نقل از لفظی به لفظ دیگر بود لازم نبود نقلش یعنی گزارشاش. عبارت جالبی است. کلمه نقلی که آمده به معنی گزارش است، ضمیر «لو کان» که به نقل برمیگردد به آن معنای انتقال است، انتقال لفظ از لفظی به لفظ دیگر.
دانش پژوه: استخدام
استاد: بله، استخدام. لازم نیست نقل یعنی گزارش بشود اگر نقلی بود. لازم نیست اگر نقلی بود آن نقل گزارش بشود. چون مطلب، مطلب مهمی نبوده است. آن مطالب مهمی که در شریعت اتفاق میافتد آنها گزارش میشوند. به قول خودشان میگویند آنجا که توفر دواعی هست. توفر از ماده وفور است، دواعی یعنی انگیزهها. آنجا که انگیزهها زیاد است نقل میکنند. مثلاً در مسئله وصایت، در مسئله حضرت امیر گفته میشود که در این بحث بحثی است که توفر دواعی هست. اگر واقعاً پیغمبر از آن نظر خودش برگشته بود و گفته بود هر کس را خودتان انتخاب کردید انتخاب کنید این مسئله مسئلهای نبود که مخفی بماند آنها بفهمند ما نفهمیم. طوری بود که توفر دواعی بود بر نقلش. همه کسانی که طرفدار عمر و ابوبکر بودند نقلش میکردند، در حالی که نقل نشده است. با وجود توفر دواعی نقل نشده است. آنجایی که توفر دواعی باشد انگیزه بر نقل و گزارش هست و مسلماً اگر گزارش نشده معلوم میشود نبوده است.
«مدفوعة: بعدم لزوم النقل لو كان ؛ لعدم توفر الدواعي على نقل تعبيرات العرب المتدينين بتلك الأديان». آن چنان انگیزهای نبوده که گزارش شود که عربهای قدیمی که متدین بودند چه تعبیری به کار میبردند. بر این مسئله خیلی انگیزه، بر نقل این مسئله خیلی انگیزه نداشتند لذا تاریخ نویسان متعرض این نشدند. لغتنویسان متعرض نشدند چون خیلی برایشان مهم نبوده است. آنها میگشتند ببینند عرب چه میگوید حالا متدینین عرب چه میگوید آن هم گروه کمی دنبالش نبودند. این جواب آن کلام ادعای اول.
ادعای دوم اصل عدم تعدد بود جوابش این است؛ «و اصالة عدم تعدد الوضع لاتثبت الوضع لخصوص هذه الالفاظ». وضع را ثابت نمیکند، بله نفی تعدد میکند اما نمیتواند ثابت کند وضع را. نه وضع تعینی را نه وضع تعیینی را. که وضع تعیینی و تعینی قبلاً گفتیم. تعینی وضعی است که با استعمال حاصل شود تعیینی وضعی است که با جعل حاصل شود. این اصل نمیتواند ثابت کند که در گذشته صلاة به وضع تعینی برای این اعمال گفته شد نه میتواند ثابت کند که با وضع تعیینی بر این اعمال گفته شد. نمیتواند ثابت کند که صلاة سابقه وضع داشته یا نداشته است. فقط میتواند ثابت کند که این معانی بودند و اسمی داشتند و وضع هم متعدد نیست. تا اینجا را میتواند ثابت کند. عقلاً میتواند ثابت کند که وضع اگر متعدد نبوده واحد بوده و همین لفظی که الان رایج است قبلاً هم رایج بوده است. این را عقلاً میتواند ثابت کند ولی اثبات شرعی نمیتواند بکند. خب این حاشیه تمام شد ظاهراً وارد حاشیه بعد نمیتوانیم بشویم. وقتمان هم تمام شد.