93/07/05
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین کلام مرحوم آخوند در نفی مجازیت لفظ مستعمل شارع در معنای جدید/حاشیه 44 /وضع
موضوع: وضع/حاشیه 44 /تبیین کلام مرحوم آخوند در نفی مجازیت لفظ مستعمل شارع در معنای جدید
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تبیین کلام مرحوم آخوند در نفی مجازیت
جلد اول نهایة الدرایة، صفحه ۸۸، سطر پانزدهم. «قوله [قدّس سرّه]: ( فأيّ علاقة بين الصلاة والدعاء)[1] هذا بناء على ما هو المعروف من كونها بمعنى الدعاء لغة يصح جدلا وإلزاما»[2] .
بحث در حقیقت شرعیه داشتیم. مرحوم آخوند فرمودند که با وضع تعیینیِ استعمالی میتوانیم حقیقت شرعیه داشته باشیم. بعد به آنجا رسیدند که بفرمایند که این لفظی که شارع در معنای جدید استعمال میکند، نه حقیقت است، نه مجاز. حقیقت نیست چون در معنای اولیهای که واضع لغت وضع کرده بود، استعمال نشده است. مجاز نیست به خاطر اینکه شرایط مجاز را که قرینه مانعه است، ندارد. بعد، مطلب را تأکید میکنند. حقیقت نبودنِ این لفظ روشن است، چون پیداست، فرضمان هم همین است که لفظ در معنای موضوعله به کار نرفته است، پس نمیشود گفت حقیقت است. مجاز بودنش احتمال دارد، و ایشان که نفی مجازیت میکند، باید مجاز نبودن را ثابت کند. چون حقیقت نبودن روشن است، مجاز نبودن شاید خیلی روشن نباشد، لذا تأیید میکند مجاز نبودن را. آن حقیقت نبودن را تأیید نمیکند، یعنی کاری با آن ندارد. همان ادعا که کرد تمام است، یعنی ثابت است. احتیاج به تأیید و دلیل و اینها نداشتیم، اما مجاز نبودن را میخواهد تأیید بکند. میفرماید: «نه تنها قرینه مانعهای نصب نشده است، بلکه اصلاً علاقهای بین معنای حقیقی و معنای مجازی موجود نیست». یعنی دو جهت برای نفی مجازیت داریم: یکی نبودِ قرینه مانعه، و یکی قبل از نبود قرینه، نبودِ علاقه.
نفی علاقه بین صلاة و دعاء و جنبه جدلی کلام آخوند
چون بودنِ علاقه مقتضیِ این است که ما بتوانیم مجاز بگوییم. بودنِ قرینه، شرطِ این هست که بتوانیم مجاز بگوییم. مقتضی قبل از شرط است. ما آن مقتضی را نداریم، یعنی اصلاً علاقه بین صلاة و دعاء وجود ندارد که بخواهیم بگوییم اینجا مجاز نیست به خاطر اینکه قرینه نیست، بلکه اصلاً مجاز نیست چون علاقه نیست. بعد، بیان مرحوم آخوند این است که در موردِ صلاة، سؤال میکند که صلاة اگر مجازاً در دعاء به کار رفته است، چه علاقهای بین صلاة و دعاء هست؟ علاقه وجود ندارد. آن که گفتند صلاة مشتمل بر دعاست، این هم حرف درستی نیست.
میخواهند علاقه جزء و کل درست کنند. علاقه جزء و کل در جایی است که جزء از اجزای رئیسه باشد. آیا دعاء از اجزای رئیسه نماز است؟ ما در کجای نماز دعا میکنیم؟ در قنوت دعا میکنیم که مستحب است، حتی میتوانیم انجامش ندهیم. بله، در حمد ﴿اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ﴾[3] آن به بعد، دعاست. درست است مهم است، ولی رأس نماز نیست. باید آن جزء، از اجزای رئیسه باشد تا علاقه جزء و کل درست بشود. و دعاء از اجزای رئیسه نیست، پس اصلاً علاقه ما در نماز نداریم. در صلاتی که بخواهد در دعاء استعمال بشود، علاقه به هیچ وجه ندارد. مرحوم محقق میفرماید: این حرف آخوند به دردِ جدل میخورد. یعنی خصمِ آخوند اگر معتقد بود به اینکه علاقه، علاقه جزء و کل است و علاقه را بین صلاة و دعاء ادعا کرد، مرحوم آخوند میتواند او را رد کند، بگوید این چیزی که تو قبول داری، علاقه نیست. ببینید، مسلَّم عند الخصم این میشود، یعنی کسی که بین صلاة و دعاء علاقه قائل است، مسلَّمِ پیش او وجود علاقه بین صلاة و دعاست. مرحوم آخوند میگوید: این مسلَّم را از تو اخذ میکنم و از تو سؤال میکنم که چه علاقهای بین صلاة و دعاء هست؟ کسی که قبول دارد نماز، مجاز در دعاست — این را دقت کنید دوباره تکرار کنم؛ الان گفتم علاقه، حالا علاقه را مطرح نمیکنم — کسی که قبول دارد صلاة، مجاز در دعاست، مرحوم آخوند از او سؤال میکند: «علاقه چیست؟» او نمیتواند جواب بدهد که علاقه چیست و رد میشود. از مسلَّم عند الخصم که مجاز بودنِ صلاة در دعاست استفاده میکند و میپرسد که علاقه چیست. اگر خصم بگوید «من صلاة را مجاز در دعاء نمیدانم»، دیگر آخوند نمیتواند از او سؤال کند علاقه چیست. ولی او اینچنین میگوید، میگوید: «صلاة، مجاز است در دعاء». آن وقت مرحوم آخوند میپرسد که: «اگر مجاز است، علاقه میخواهد و علاقه کجاست؟» پس میتواند مرحوم آخوند خصمی را که قبول دارد مجاز بودن صلاة در دعاء را رد کند. آن را میتواند رد کند.
ولی حالا اگر یک شخصی آمد اینچنین گفت: «صلاة، مجاز است اما نه در دعاء، بلکه صلاة، مجاز است در عطف، تمایل»، یعنی صلاة، یعنی متمایل شدن، دل بستن، یک طوری متوجه شدن، صلاة را مجاز در این معنا بگیرد. اگر کسی صلاة را در این معنا مجاز بگیرد، علاقه موجود است. چون صلاة از جانب مربوب که ما هستیم، عباد هستند، از جانب آنها، تواضع نسبت به خداست. عبادت است، آن هم عبادتی که تواضع شدید است، عبادت یعنی تواضع شدید. تواضع یک نوع تمایل است. ما در مقابل متواضعٌ له، تمایلی نشان میدهیم، یک نوع عطف است، یک نوع توجه است. خدا هم مصلّی را ترحم میکند، غفران برایش میفرستد. این ترحم و غفران هم یک نوع عطف است، یک نوع توجه است.
معنای عطف در صلاة و طرح پرسشهای شاگرد
پس هم از جانب مربوب، عطف صادق است، هم از جانب رب، عطف صادق است. صلاة با عطف، یعنی توجه کردن و تمایل پیدا کردن، علاقه دارد. اگر کسی بگوید: صلاة مجاز است، مجاز در عطف است و علاقهاش هم همین است که علاقه بین صلاة و عطف است، دیگر اعتراض مرحوم آخوند وارد نیست. پس اعتراض مرحوم آخوند میتواند جدل باشد برای کسی که اعتقاد دارد به مجاز بودن صلاة در دعاء. ولی اگر کسی اعتقاد پیدا کند به مجاز بودن صلاة در عطف، نفی علاقه نمیشود کرد، مرحوم آخوند نمیتواند او را رد کند. بنابراین، جوابِ مرحوم آخوند که یک جواب جدلی است، نافع است برای رد کردنِ کسی که صلاة را مجاز در دعاء میداند، و نافع نیست برای رد کردن کسی که صلاة را مجاز در عطف میداند.
دانش پژوه: حاج آقا، اگر این شارع بوده که استعمال کرده، به نحو تعیینی جواب میدهد یا نه، تعینی؟ یعنی از اینکه شارع لفظی را ایجاد کرده، از این کشف میکنیم، یا از معنایی که برای آن هست کشف میکنیم، غرض شارع بوده است؟ یعنی اینکه شارع خودش صلاة را وضع کرده است، ما میگوییم از صلاتی که شارع وضع کرده است، میفهمیم که سنخیت را روا دیده است، یا اینکه باید بگوییم در خود معنی صلاة و دعا باید بفهمیم که سنخیت مراد شارع بوده است؟ به کدام نحو است؟ چون معمولاً اصولیون میگویند، اسم مخالف میدانند. ما همین که بگوییم شارع آمده صلاة را به دعایی یک جا به کار برده است، یا صلاة را وضع کردهاید، سنخیت خودش تمام میشود، از آن باب شارعِ حکیم میدانیم. یعنی از ما از پایین به بالا میرسیم، یا از بالا به پایین؟
استاد: بحث وضع الان نداریم، قرار شد که...
دانش پژوه: وضع نه، حاج آقا. میگویم الان در بحثی که ایشان فرمودند...
استاد: بحث اینکه شارع استعمال کرده در معنی مجازی.
دانش پژوه: نه، همین. همین که خود استعمال شارع کافی نیست؟ یا ما باید بیاییم در خود معنی صلاة و دعا...
استاد: یعنی استعمال شارع به ما بفهماند که معنای مجازی چیست؟ دعاست یا عطف است؟ این را میخواهی از شارع بفهمی؟
دانش پژوه: نه، کشف علاقه بین این دو را میگویم. بین صلاة و دعا.
استاد: آخر شارع که نمیتواند علاقه ایجاد بکند.
دانش پژوه: نه که علاقه را ایجاد کند. از این کار شارع کشف میکنیم.
استاد: کشف کنیم که علاقه موجود است؟
دانش پژوه: بله.
استاد: خب علاقه نیست که چه چیزی را کشف کنیم؟ بین صلاة و دعا علاقهای نیست. اصلاً علاقه نیست، نه ایشان میگوید نیست. مرحوم آخوند استفهام انکاری میکند، میگوید: «چه علاقهای موجود است؟»، یعنی علاقه نیست.
دانش پژوه: علاقه نباشد و اینکه ما کشف نکنیم، متفاوت نیست؟
استاد: علاقه نباشد، ما ادعا میکنیم؛ کشف نکنیم یک چیز دیگر است. اصلاً نیست که کشفش بکنیم آخه. شما بحث را روی کشف چرا بردی؟ اصلاً علاقه نیست. ایشان میگوید علاقه وجود ندارد، شما میخواهید از استعمال شارع کشف کنید علاقه موجود است؟
دانش پژوه: حاج آقا، الان ما اگر بخواهیم همان معنی عطف را بگیریم، توجه را بخواهیم در نظر بگیریم...
استاد: آنجا علاقه هست.
دانش پژوه: آنجا خودِ این نیاز دارد باز اثبات کنیم که شارع این معنا را اراده کرده است. باز میگوید...
استاد: نه، همینکه علاقه هست، کافی است. ببینید، ما در مجازهایی که عربها به کار بردهاند، علاقه را میبینیم موجود است، میگوییم مجاز درست است. دیگر لزومی ندارد که بگوییم تو کدام علاقه را اراده کردهای، گاهی وقتها دو سه تا علاقه وجود داشته باشد، لازم نیست بپرسیم کدام علاقه.
بررسی اراده متکلم و وجود علاقه در استعمال مجازی
دانش پژوه: حاج آقا، ولی اگر ما بخواهیم درست کنیم یک علاقهای را. علاقهای درست کنیم، حالا یا به نحو جزء و کل، یا به نحو همین معنی لغویاش که میفرمایید
استاد: ما هیچ وقت نمی خواهیم علاقه درست کنیم
دانش پژوه: اگر بخواهیم درست کنیم، صرفاً علاقه بودن است. ولی اگر نخواهیم درست کنیم، میخواهیم کشف کنیم، از کجا معلوم شارع اراده کرده معنای توجه را اراده کرده باشد؟ دلیلی ما نداریم که...
استاد: ما که در مجاز بودن آخه اراده علاقه را معتبر نمیدانیم، وجود علاقه را معتبر میدانیم. حالا گوینده میخواهد هر چه اراده کرده باشد یا نکرده باشد، ما به اراده او کار نداریم. این لفظ دارد در یک معنا استعمال میشود، علاقه وجود دارد یا ندارد؟ اگر وجود دارد صحیح است، اگر ندارد باطل است. حالا آن طرف چه اراده کرده است، ما اصلاً به ارادهاش کار نداریم.
دانش پژوه: اگر شارع معنای توجه را اراده نکرده باشد، علاقهام معلق میماند دیگر. کاملاً به اراده شارع برمیگردد. ما آن توجه...
استاد: یعنی ما اصلاً خبر نداریم شارع چه اراده کرده است، ولی لفظِ صلاة با لفظِ عطف علاقه دارد. حالا اگر شارع استعمال کرد، میگویید غلط است یا میگویید درست است؟
دانش پژوه: نه، آخه شارع، ما بحث اینجا چون شارعِ حکیم است خب مشکل داریم. ولی خود من وقتی مثلاً یک واژهای را بخواهم مجازی استعمال کنم، اصلاً هیچ التفاتی به آن علاقهای که...
استاد: شما مگر التفات لازم است؟ شما این را ثابت کن که در مجاز، التفاتِ گوینده لازم است به علاقه.
دانش پژوه: به همان معنایش دیگر.
استاد: نسبت به علاقه لازم نیست التفات.
دانش پژوه: من اصلاً نمیدانم صلاة برای دعاست، چه طوری استعمال کنم؟ اصلاً محال است، شارع حکیم...
استاد: یک وقت شما، ببینید، بحث را پس ما منقحش کنید. یک وقت شما میفرمایید «نمیدانم علاقه چیست»، یک وقت میگویید «نمیدانم معنای مجازی چیست».
دانش پژوه: علاقه بین این دو چیست، این را نمیدانم. وقتی ندانم علاقه بین این دو چیست، خب یقیناً آن علاقهای که وجود دارد را من اراده نکردهام. وقتی من اراده نکرده باشم، شما هر علاقهای درست کنید، اشتباه است. مراد من آن نبوده است. ما الان میخواهیم کشف مراد شارع بکنیم. شارع میخواهد بگوید که من صلاة را وضع کرده، خب این صلاة به معنی توجه است، از کجا معلوم شارع همین را اراده کرده باشد؟ این نیاز به دلیل...
استاد: ببینید، حرف من را، حرفِ شما را میخواهم توضیح بدهم. ما گفتیم که قرینه برای مجاز نداریم، بنابراین، مجازیت درست نمیشود. بعد گفتیم قبل از اینکه قرینه نداریم، علاقه نداریم. پس باز هم مجاز درست نمیشود.
دانش پژوه: از نبودِ قرینه کشف کردیم عدم علاقه را.
استاد: خب. شما میفرمایید که، شما میفرمایید که از نبود علاقه، کشف میکنیم که شارع معنای مجازی را اراده نکرده است، پس معنای مجازی در اینجا قبول نیست چون مراد نیست. یعنی شما بردید مسئله را عقب: مراد نیست ۱، علاقه ندارد ۲، قرینه ندارد ۳. شما دیگر بدترش کردید، یعنی ثابت کردید که اصلاً قرینه، اصلاً شارع اراده نکرده است استعمال در دعا را، چون علاقه ای وجود ندارد.
دانش پژوه: از نبودِ علاقه ما کشف نمیکنیم که مجاز نیست، من قصدم این نبود. از نبودِ علاقه، نبود علاقه در این...
استاد: از نبود علاقه کشف میکنیم که شارع اراده نکرده است این معنا را.
دانش پژوه: نه نه، این معنا را اراده نکرده. این مجاز نباشد.
استاد: همین معنا را اراده نکرده است دیگر.
مناقشه پیرامون تلازم قرینه، علاقه و حکمت شارع
دانش پژوه: نه، علاقه را. ممکن است مجاز باشد، ما علاقه را ندانیم. من تمام حرفم سر این است: شما علاقه را از کجا میگویید علاقه نیست؟ چون قرینه نیست؟ پس خودِ علاقه اینجا شما کشف نکردید که علاقه وجود ندارد، چون قرینه نیست، میگویید علاقه نیست. اگر قرینه باشد، میگویید علاقه هست. پس ممکن است علاقه باشد و شما...
استاد: ربطی به هم ندارد، نخیر. علاقه موجود است، قرینهام هست.
دانش پژوه: علاقه بین صلاة و دعا، چرا میگویید علاقه نیست؟ چون قرینه نیست.
استاد: نخیر، چون علاقه نیست، نه چون قرینه نیست.
دانش پژوه: علاقه از کجا نیست؟ علاقه که شیء خارجی نیست بگوییم وجود ندارد که.
استاد: علاقه یعنی ارتباط، ارتباطی که در مجاز لازم است بین صلاة و دعا نیست.
دانش پژوه: کشف شده توسط قدما، سابقاً هم بوده است.
استاد: خیلی جاها قرینه را نصب نمیکند، ولی علاقه هست.
دانش پژوه: خب همین را من سوالم سر همین است. تمام حرف من همین است: قرینه نیست ولی علاقه هست، پس نمیتوانیم از نبود قرینه بگوییم علاقه...
استاد: مگر ما خواستیم از نبود قرینه بگوییم علاقه نیست؟
دانش پژوه: نه، این علاقه که حالا شارع میخواهد...
استاد: همین علاقه را ما از نبود قرینه نخواستیم استفاده کنیم. نخواستیم استفاده کنیم، شما دارید استفاده میکنید. مرحوم آخوند اول گفت قرینه نیست، تمام شد. بعد رفت جلوتر گفت اصلاً علاقه نیست. نه اینکه از نبود قرینه کشف کرد که علاقه نیست، اینها به هم ربطی ندارند.
دانش پژوه: علاقه که توسط علمای قبلی مورد بررسی قرار گرفته است، آنقدری که علما نظر داشتند، این علاقه را، کل اینها را بررسی میکنیم، وقتی نیافتیم، این کشف میشود، صلاة بین آن...
دانش پژوه دیگر: خب نیافتیم، عدم الوجدان یدل علی عدم الوجود.
دانش پژوه: نه، این علاقهها را شمردند، الان بیست...
استاد: ولی اگر علاقه نبود...
دانش پژوه: علاقهها را احصا بکنیم، اگر هم نرسیدیم...
استاد: بین صلاة و دعا چه علاقهای است؟
دانش پژوه: همین را میگویم، شارع میدانسته است. چون شارع حکیم است، یقیناً علاقهای هست. من از اول سوالم این بود که از این باب وارد میشویم؟ میگوییم چون شارع حکیم است، یقیناً علاقهای هست؟
استاد: شما یقین دارید وقتی صلاة را دارد استعمال میکند، آن دعا در نظرش است؟ شاید عطف در نظرش باشد.
دانش پژوه: نه، همین است. همین هست دیگر.
استاد: از کجا شما دارید کشف میکنید؟
دانش پژوه: هر کدام را شما بگویید نیاز به دلیل خارجی دارد. الان هم شما بگویید به معنی توجه است، هم دعا، هر دو جامع...
استاد: شما میخواهید علاقه را از کار شارع به دست بیاورید، ما که نمیخواهیم به دست بیاوریم.
دانش پژوه: آخه حاج آقا، من نفس علاقه را به دست میآورم، نه اینکه چه علاقهای هست. خود فقط وجود علاقه کشف میشود، چرا؟ چون شارع حکیم است، شارع بدون علاقه به کار نمیبرد. ولی اینکه چه نحو علاقهای است، مثلاً حالا بین دعا و صلاة مثلاً جامعشان توجه است، از کجا معلوم شارع توجه...
استاد: اصلاً شارع، اصلاً شارع مجاز گفته است که تو دنبال علاقهاش بگردی؟
دانش پژوه: بر فرض است دیگر، بر فرض است. بر فرض اینکه مجاز است...
استاد: پس از کجا این داری میگویی؟ ببینید شما میگویید، شما باید خیلی چیزها را اثبات کنید. بله شارع حکیم است و خواسته مجاز بگوید، مجاز هم متوقف بر علاقه است، پس علاقه را دیده و گفته است، اینها همه درست است. ولی از کجا خواسته مجاز بگوید؟ شاید خواسته وضع کند؟ شاید خواسته اصلاً لفظ صلاة را به معنی خودش وضع کند؟
دانش پژوه: بحث ما بر فرضی است که شارع...
حقیقت شرعیه در کلام آخوند و امکان وضع مرتجل
استاد: فرض بر مجازیت گذاشتید، بعد گفتید خب مجاز در آن قرینهای نیامده است، علاقهای هم ما نمیبینیم، ولی شارع چون حکیم است علاقه را دیده است، پس ما باید بگردیم علاقه را کشف کنیم. مجازیت که شما مسلّم گرفتی، مرحوم آخوند مجازیت را مسلّم...
دانش پژوه: نه، اگر فرض کنیم که مجاز است، علاقهای هم هست به این نحو.
استاد: بله.
دانش پژوه: بر فرض.
استاد: اگر فرض کنید که شارع دارد مجاز میگوید، اعلام کرده من دارم مجاز میگویم، و ما هم علاقه را نمیبینیم، چون شارع حکیم است میدانیم علاقه هست
دانش پژوه: بله، اگر اعلام نشود چه؟ مجهول اثبات میشود.
استاد: این درست است، اگر خودِ شارع بگوید من مجاز میگویم، ما هم علاقه را نبینیم، خب شارع چون حکیم است حتماً علاقه را دیده است که دارد میگوید، حمل میکنیم بر اینکه علاقه هست، ما کشف نکردهایم.
دانش پژوه: در این صورت حمل بر این ممکن نیست؟
استاد: ما کشف کردیم، از کار شارع کشف میکنیم که علاقهای هست. این در صورتی است که مجاز بودن اثبات بشود، هنوز مرحوم آخوند مجاز بودن را قبول ندارد. نمیگوید شارع مجاز گفته است، میگوید شارع دارد وضع میکند. شارع دارد وضع تعیینی استعمالی میکند. میگوید جای حقیقت در معنی قبلی نیست، جای مجاز در معنی جدید هم نیست. ایشان دارد این را میگوید، اصلاً مجاز بودن را دارد منکر میشود.
دانش پژوه: برای وضع جدید هم نیاز به علاقه هست دیگر. در تعینی بحث ما بود دیگر. الان...
استاد: وضع جدید احتیاج به علاقه ندارد، ما اسماء مرتجل زیاد داریم. اسماء مرتجل داریم وضع میکند اصلاً هیچ علاقهای با معنی قبلی ندارد.
دانش پژوه: حاج آقا، برای حج را که شارع وضع کرده است برای یک مناسک خاص، یقیناً معنی قصد هم در آن هست. ولو حالا شما این را حقیقت بدانید یا مجازی. باز علاقه اصطلاحاً وجود دارد. از یک مصدرِ کماکان میتواند علاقه هست.
استاد: علاقه ممکن است باشد، علاقه در بعضی جاها ممکن است باشد، ایشان میگوید کثیراً ما علاقه نیست. مرحوم آخوند...
دانش پژوه: کثیراً ممکن است باشد. آخه اصلاً ممکن نیست از یک مصدری علاقه نباشد. اینکه اصلاً خود علما رد میکنند.
استاد: ممکن نیست چیست؟
دانش پژوه: اینکه الان فرض کنید از یک مصدری، از یک مصدری که صفت مثلاً ثلاثی مجرّد، من یک لفظی را برداشتهام، میخواهم یک لفظ دیگری استعمال کنم، معنای .... یا مجاز است یا حقیقت است.
استاد: شما وضع مرتجل قبول ندارید؟
دانش پژوه: حاج آقا، وضع مرتجل آن علاقه خاص را ندارد، چون یک حالت...
استاد: اصلاً علاقه ندارد، اسد را اسم میگذارد برای یک آدم ترسو. این وضع مرتجل است دیگر.
دانش پژوه: فقط در نامگذاریهاست.
استاد: وضع است دیگر، اسمگذاری هم وضع است. وضع میکند، استعمال هم میکند، وضع هم میکند، اصلاً علاقهای وجود ندارد، ضد علاقه وجود دارد. با وجود این دارد وضع میکند. نمیشود این را بگویید شما که همهجا باید علاقه باشد، هر جا استعمال هست. استعمالهای غلط داریم در آن هیچ علاقهای نیست، استعمالهای مرتجل داریم که در آن لازم نیست علاقه باشد.
دانش پژوه: در اسمگذاری معنا مقصود نیست، اینجا معنا قصد شده است. معنا یقیناً قصد شده است که شارع وضع کرده است.
استاد: کدام معنا قصد شده است؟
دانش پژوه: در همین صلاة...
استاد: معنای مجازی قصد شده است یا معنایی که خود شارع میخواهد؟
دانش پژوه: معنای خود لفظ
استاد: خب معنای خودِ شارع که قبول داریم قصد شده است.
دانش پژوه: اصلاً اسد روی یک فرد ترسو، معنا وضع نشده است، صرفاً اسم است که میگذاریم.
استاد: علیایحال این شارع از کجا معلوم دعا را قصد کرده است، بعد همان دعا را آورده گذاشته اینجا برای صلات خودش؟ مگر صلاة را خودش وضع نکرده است؟
تفکیک پرسش کبروی از اشکال به مبانی آخوند
من بارها عرض کردم، اشکال شما را من نمیفهمم. اگر هم جواب میدهم میبینم قانع نمیشوید، میگویم خودم نمیفهمم. چون هر چه من جواب میدهم میبینم شما قانع نمیشوید، میگویم شاید اشکالتان یک چیزی است که من نفهمیدهام.
دانش پژوه: اشکال به این صورت است، این طوری که شما مطرح میکنید با مبانی دیگر نمیخواند. مثلا همین ما اینجا توجیه میآوریم برای عبارت بعد مجبور میشویم مثلاً ده تا مبانی آقا را قبل از این رد می شود. خب اینجوری باید ظاهراً توجیه کرد که با مبنا بخواند.
استاد: یعنی شما اشکال دارید به مرحوم اصفهانی؟
دانش پژوه: نه، اصلاً...
استاد: که چرا به آخوند اشکال کرده است؟
دانش پژوه: یا نحوه تفسیر حضرت عالی، یا اشکال به خود ایشان.
استاد: علیایحال من وقتی جواب شما را عرض میکنم، میبینم شما قانع نمیشوید، به نظرم میرسد که من جای اشکال شما را نفهمیدهام. و الّا جواب را دارم عرض میکنم. دیگر شاید یک جواب از یک اشکال دیگر میگویم.
دانش پژوه: در واقع اشکال به آخوند است ...
استاد: حالا ببینید، الان هیچ کدام از مایی که سر این کلاس نشستهایم، نمیدانند شما چه اشکالی دارید. این بقیه هم دارند میگویند، میگویند اشکال بر آخوند است، اشکال بر...
دانش پژوه: نه، اگر من بگویم، اینها هم با مبنای آخوند دارند هم شما مبنای آخوند جواب میدهید. الان همین اشکالی که هست متوجه نفس... صرف اینکه خب علی فرض بحث بود دیگر، که شکی نیست. علی فرض که شارع اگر دارد مجاز وضع میکند، مجاز را وضع میکند و اینها، این که مجاز وضع میکند، یعنی یقیناً علاقهای هست. حالا ما سؤال اول بنده این بود که...
استاد: این را که من قبول کردم.
دانش پژوه: نه، سؤال اول بنده این بود که، بعد بحث کشیده شد به یک جای دیگر، بعد من خواستم آن سؤال کلی را از خدمتتان عرض کنم، اصلاً بحث این مبنا نبود. ما از کار شارع باید به دست بیاوریم علاقه را، از وضع شارع؟ بنا بر فرض اینکه مجاز باشد، فرض است، نه اینکه از خارج دلیل بیاوریم که مجاز است... این که نه، این که قرینه است. نه، ما اینکه خود شارع این کار را کرد، همین دلیل است بر علاقه است بر فرض مجاز؟ یا اینکه باید بگردیم در الفاظی که شارع وضع کرده است، اگر علاقه پیدا کردیم، بگوییم مجاز است؟ من میگویم این کدام، از بالا میآییم پایین یا از پایین میرویم بالا؟ سؤال اول بنده این بود که اصلاً بحث کشیده شد.
استاد: این سؤال شما
دانش پژوه: اصلاً به این مبنا نبود.
استاد: اصلاً کاری به این اشکال...
دانش پژوه: بعد کشیده شد به آنجایی که من میگویم اشکال پیش بیاید، مبانی آقا رد بشود.
استاد: کاری به اشکال و جواب مرحوم آخوند و مرحوم اصفهانی ندارید، یک مسئله مستقلی است. اگر روشن شد که شارع مجازی گفته است، ما باید کشف کنیم که علاقه وجود دارد؟ یا اینکه نه، اگر علاقه وجود داشت، مجاز شارع را قبول کنیم، اگر علاقه وجود نداشت بگوییم کار دیگری کرده است، مجاز نگفته است؟
دانش پژوه: یعنی خودِ وضع شارع دلیل بر علاقه هست یا علاقه نیاز به کشف دارد؟ این سؤال اول من است.
استاد: وضع شارع یا استعمال شارع؟ استعمال شارع اگر مجازی باشد و ما علاقه کشف نکنیم، چون شارع حکیم است و با علاقه گفته است، ما باید بگوییم ما اشتباه کردیم که کشف نکردیم.
دانش پژوه: بله، درست است، سوالم همین بود.
استاد: خب این یک سؤال جداست. پس بفرمایید سؤال ربطی به بحث اینجا ندارد که من بدانم یک سؤال جداست. من فکر میکنم چون من فکر میکردم شما میخواهید بر آخوند اشکال کنید یا بر محقق اصفهانی اشکال کنید، که میرفتم جواب بدهم و الّا خب این یک سؤالی است که اگر شارع کشف کردیم که مجازی گفت و هر چه گشتیم علاقه پیدا نکردیم، اینجا باید چه کنیم؟ بگوییم شارع استعمالش باطل است چون علاقه نیست؟ یا بگوییم چون حکیم است استعمالش مشتمل بر علاقه است، ما علاقه را نیافتیم، بگردیم تا پیدا کنیم؟ مسلماً این دومی است. نمیتوانیم بگوییم شارع استعمالش باطل است. باید بگوییم علاقه وجود دارد ما حالیمان نشده است، بگردیم علاقه را پیدا کنیم.
کشف اصل علاقه در کلام شارع حکیم
دانش پژوه: خب حالا علاقه پیدا شد، این یقینی است که آن شارع اراده کرده است؟ یا خود این نیاز به دلیل خارجی دارد؟ من همان اول...
استاد: نه، علاقه اگر پیدا شد، علاقه خاص پیدا شد، ممکن است ما بگوییم استنباط ماست، شارع یک علاقه دیگری در نظرش بوده است. اصل علاقه ثابت میشود، چون شارع مجاز استعمال کرده است و خودش هم گفته یا برای ما روشن شده است که مجاز استعمال کرده است، علاقه مجازی را میگوییم هست. حالا این علاقه معین ممکن است باشد، ممکن است نباشد. این علاقه معین، ممکن است باشد ممکن است نباشد. یک وقت من استنباط میکنم علاقه معینی را، نمیتوانم بگویم شارع همین را اراده کرده است، بلکه ممکن است این را اراده کرده باشد، ممکن است یک علاقه دیگر. اصلُ العلاقه ثابت میشود به خاطر حکمت شارع، اما علاقه معین ممکن است استنباط من باشد. شما ظاهراً همین را میفرمایید؟ خب اگر این باشد، که اصلاً یک مسئله جدایی باشد، خب الان فهمیده شد، عرض میکنم من نمیفهمم فرمایش شما را، به همین دلیل میگویم. الان که فهمیدم، دیگر جواب دادم. که شما یک سؤال مستقلی دارید، اگر چه ربطش میدهید به بحثها، یک سؤال مستقل است، جوابش هم همان است که خودتان فرمودید.
صفحه ۸۸ هستیم، سطر پانزدهم:
قول مرحوم آخوند که فرموده: «فأيّ علاقة بين الصلاة والدعاء»[4] [5] ، عرض کردم این استفهام، استفهامِ انکاری است و استفهام انکاری معنایش نفی است. میخواهد بفرماید که بین صلاة و دعا اصلاً علاقهای نیست. بنابراین نمیتوانید بگویید که شارع، مجازاً استعمال کرده است، بلکه باید بگوییم شارع وضع کرده است، همان که ما گفتیم. باید بگوییم شارع وضع کرده است، نه مجاز استعمال کرده است. در معنای حقیقیِ اولی به کار نبرده است، در معنای مجازی هم که الان روشن شد به کار نبرده است، پس باید وضع کرده باشد برای معنای جدید.
مرحوم محقق میفرماید: «هذا بناءً علی ما هو المعروف یصحّ جدلاً و الزاماً»[6] . این کلامِ مرحوم آخوند به عنوان جدل و به عنوان الزام خصم درست است، چون معروف بین فقها یا اصولیین این است. مسلَّم عندهم، «معروف» یعنی مسلّم. مسلّم هم که باشد، جای راه برای جدل باز میشود، چون جدل یعنی استفاده کردن از مسلّمات طرف مقابل. خب در بین فقها و اصولیین این مطلب معروف است، یعنی مسلّم عندهم است. ما از این مسلَّم میتوانیم استفاده کنیم و رد کنیم، یعنی بگوییم مسلَّم عندکم این است که صلاة با دعا علاقه دارد و لذا استعمال صلاة در دعاء مجازاً شده است، این مجاز آنقدر تکرار میشود تا تبدیل بشود به حقیقت شرعیه، چون معروف اینطور است دیگر. مرحوم آخوند با این مخالف است، میگوید: نه، از اول شارع، حقیقت شرعیه وضع کرده است، به دعا هم کار نداشته است. از اول آمده معنای قدیم را گذاشته کنار، در معنای جدید استعمال کرده است، با همان استعمالش هم وضع کرده است. مرحوم آخوند این را میگوید دیگر. شارع معنای قدیمِ صلاة هر چه بوده است، گذاشته کنار، در معنای جدید استعمال نکرده است، در معنای جدید وضع کرده است. درست است استعمال کرده است، ولی در واقع استعمالش به خاطر وضع بوده است. پس اینطور نیست که در معنای جدید مجازاً استعمال کرده باشد به اعتبار علاقهای که بین این معنای جدید و معنای قدیم است. در معنای قدیم به کار نبرده است، در معنای جدید هم به کار برده است نه به صورت مجاز، بلکه به صفتِ وضع.
نقد مشهور و بیان اشکال جدلی آخوند بر معروف
خب این کلام مرحوم آخوند است. بعد میگوید که اگر بگویید، مشهور این است که شارع، صلاة را در معنای جدید مجازاً به کار برده است به خاطر علاقهای که این معنای جدید با معنای قدیمی که دعاست داشته است، این مجاز تکرار شده است تا تبدیل شده است به حقیقت شرعیه. این نظرِ دیگران است. مرحوم آخوند میگوید نه، همان اولین استعمال، وضعِ صلاة شد در ارکان مخصوصه. هیچ ارتباطی بین ارکان مخصوصه و دعا در نظر گرفته نشده است.
این را مرحوم آخوند میگوید. بعد سؤال میکند، میگوید حالا که شما میگویید مجاز به کار رفته است، چه علاقهای بین صلاة و دعاء هست که به شارع اجازه داده باشد که شارع، صلاتی را که معنای حقیقیاش دعاست، در ارکان مخصوصهای که با دعا علاقه دارد به کار برده باشد؟ اصلاً علاقهای وجود ندارد، پس استعمال مجازی از اول درست نیست، تا با تکرارش حقیقت شرعیه درست بشود. از اول بگویید وضع کرده است شارع. معنای حقیقی استعمال نکرده است، در معنای حقیقی اولی استعمال نکرده است، در معنای دوم هم مجازاً استعمال نکرده است. در معنای دوم حقیقتاً استعمال کرده است، حقیقت شرعیه به همان استعمال اول درست میشود. این را مرحوم آخوند میگوید. به معروف اشکال میکند، ایشان میگوید اشکال بر معروف وارد است. معروف اینچنین میگوید: معنای حقیقی دعاست
دانش پژوه: معروف شارع نیست؟
استاد: چرا، معروف مشهور است.
دانش پژوه: چون مسلّم...
استاد: نه، معروف با مسلَّم یکی است. مسلَّم را چند جور معنا میکنند: مسلَّم عند الکل، مسلَّم عند طائفهای، مسلَّم عند شخص. مسلَّم عند الکل که ...
دانش پژوه: همان معروف بین اصولیین است دیگر.
استاد: بین همه است، یعنی همه قبول دارند. مسلَّم عند طائفه هم مسلَّم عند اصولیین است که الان داریم میگوییم، مسلَّم عند شخص، مسلَّم عند کسی است که داریم با او محاجه میکنیم، با او داریم جدل به کار میبریم. همه اینها را میگویند مسلَّم. آن معروف را هم میگویند مسلَّم، منتها مسلَّم عند الکل، که معروف عند الکل است یا مسلَّم عند طائفه است. اینجا معروف همان مسلَّم است. خب، لذا جای جدل پیش میآید. معروف است یعنی شناخته شده، یعنی مسلّم شده است، قبولش کردهاند بقیه. علما یعنی اصولیین اینطوری مدعی هستند که بین دعا که معنای حقیقی صلاة است، و ارکان مخصوصه که معنای مجازیِ صلاة است، علاقه هست. پس اگر پیغمبر استعمال کرده است لفظ صلاة را برای ارکان مخصوصه، به خاطر آن علاقه، استعمال مجازی کرده است. این معروف و مسلّم عند الاصولیین است. مرحوم آخوند بر این مسلّم دارد اشکال میکند، میگوید چه علاقهای است بین دعا و صلاة؟ اگر معنای حقیقی دعاست، معنای مجازی صلاة است، بین این دو تا چه علاقهای هست؟ اگر علاقه نیست، باید بگویید که استعمال پیغمبر استعمال غلطی بوده است. نمیتوانید بگویید استعمال غلط بوده است، پس مجاز را بردارید، بگویید حقیقت شرعیه کرده است. از همان اول پیغمبر جعل کرده است صلاة را برای این ارکان مخصوصه، نه مجازاً استعمال کرده باشد بعداً مجاز تبدیل بشود به حقیقت شرعیه، چنانچه شما میگویید. توجه میکنید؟ این حرف مرحوم آخوند حرفِ اصولیین را رد میکند، اما اگر ما حرفِ یک طور دیگر زدیم: گفتیم که معنای حقیقی، دعا نیست، معنای حقیقی عطف است، آن وقت معنای مجازی ارکان مخصوصه است، بین عطف و ارکان مخصوصه علاقه هست.
تحقیق در معنای حقیقی صلاة و رد مجازیت با اطلاق کلی بر فرد
آن وقت من میتوانم به مرحوم آخوند بگویم: علاقه هست، شارع هم استعمال کرده است لفظ صلاة را در ارکان مخصوصه مجازاً، و این مجاز چند بار تکرار شد تا شد حقیقت شرعیه. یعنی اصولیین اگر کلمه دعا را بردارند به جایش عطف بگذارند، دیگر اشکال آخوند وارد نیست. پس اشکال مرحوم آخوند بر معروف وارد است، که معنای حقیقی صلاة را عطف نمیدانند، معنای حقیقی صلاة را دعا میدانند. و اشکال ایشان، اشکال ایشان اشکال جدلی میشود
دانش پژوه: مبنایی می شود
استاد: مبنایی نه. اشکال، اشکال جدلی میشود، یعنی از مسلّم عند الخصم استفاده میکند و به خصم اشکال میکند، از واقع استفاده نمیکند. مرحوم آخوند از واقع استفاده نکرده است، از مسلّم عند الخصم استفاده کرده است. واقع این بوده است که معنای حقیقی عطف است، معنای مجازی ارکان مخصوصه. معروف این بوده است که معنای حقیقی دعاست، معنای مجازی ارکان مخصوصه. مرحوم آخوند بر معروف دارد اشکال میکند، بر واقع اشکال نمیکند. اگر کسی مطلب واقعی را بگوید اشکال آخوند برایش وارد نیست، کسی مطلب مسلّم و معروف را بگوید اشکال آخوند وارد میشود. پس اشکال آخوند حالت جدلی دارد، مسلّم را باطل میکند، واقع را باطل نمیکند.
«هذا» این اشکال مرحوم آخوند بر آنچه که معروف است که عبارت از این است که صلاة در حقیقت به معنای دعا بوده «لغةً»، «حقیقتاً» یعنی لغةً، این اشکال صحیح است «جدلاً و الزاماً». اشکال میتواند یک جدل باشد، کسی که معترف به این معروف است، ردش کند. کسی که معترف به مطلب دیگر است، این اشکال رد نمیکند. «و اما علی ما هو الظاهر بالتتبع»، نه هو المعروف. آنچه که در تتبع ظاهر است در موارد استعمالات صلاة — موارد استعمالات لغویاش را داریم میگوییمها — در موارد استعمالات لغوی صلاة، آنچه که به دست میآید، این است که: «من کونها بمعنی العطف»، اینجا روی «کونها» یک عدد چهار باید گذاشته بشود که پاورقی چهار نشان بدهد: «و اما علی ما هو الظاهر بالتتبع فی موارد استعمالاتها» در موارد استعمالات صلاة «که آن ظاهر این است که صلاة به معنای عطف و میل است»، اگر اینطور باشد «فاطلاق الصلاة»[7] ، که حقیقتاً به معنی عطف است، اطلاقش بر این معنای شرعی که ارکان مخصوصه است، «از باب اطلاق کل است بر فرد». چون این صلاة، فردی از عطف است. این صلاة که ارکان مخصوصه است، فردی از عطف است.
یعنی عطف ممکن است به انحاء مختلف حاصل شود، یکی از انحاء و افرادش این ارکان مخصوصه است. خب اطلاق کلی بر فرد که حقیقت است. حالا اگر هم مجاز باشد، مجازِ صریح است. «فاطلاقها»، یعنی اطلاق این لفظ صلاة «علی هذا المعنی» که ارکان مخصوصه است، «من باب اطلاق الکلی علی الفرد».
تطبیق عطف بر ارکان نماز و اراده محقق خاص
دانش پژوه: اطلاق کل بر فرد، فرموده بودید مجاز است؟
استاد: مجاز میشود، بله عرض کردم. یعنی اگر کلیِ بما هو کلی را بر فرد اجرا کنیم میشود مجاز. یک وقت به زید میگوییم «انسان»، از باب اینکه فردی از انسان است، این مجاز نیست. اما یک بار کلیِ انسان را میخواهیم بر زید اطلاق کنیم، این مجاز میشود. اینجا هم همینطور است، آن لفظی که وضع شده للکلی، داریم بر فرد اطلاقش میکنیم. اگر معنای کلیت را از آن بگیرید و اطلاق کنید، میشود حقیقت. اگر معنای کلیت هنوز محفوظ باشد و اطلاق کنید، میشود مجاز. و شارع معنای کلیت را رها نکرده است، دارد اطلاق میکند، پس میشود مجاز. اگر قول آخوند باشد که دارد وضع جدید میکند، معنای کلی رها میشود، آن وقت دیگر اصلاً کلی و فرد نیست، یک وضع جدید است. اما اگر معنای کلی را رها نکرده دارد ملاحظه میکند، مجاز است. «فاطلاقها علی هذا المعنی الشرعی» از باب اطلاق کلی بر فرد است، این میشود مجاز.
«حیث انه محققٌ لطبیعی العطف و المیل»، این بیانِ فرد بودن است. هر فردی، طبیعی را تحقق میدهد. یک انسان در اتاق باشد، میگویند انسان در اتاق است. با آمدن یک فرد، طبیعی، یعنی کلی حاصل میشود، کلی طبیعی حاصل میشود. پس هر فردی، محققِ طبیعی است. در اینجا صلاة هم که ارکان مخصوصه است، محقق طبیعیِ عطف است، پس فردی است که میتواند کلی را تحقق بدهد. «حیث انه محققٌ لطبیعی العطف و المیل». خب چرا ارکان مخصوصه عطف است؟ میگوید هم از جانب مربوب عطف است، هم از جانب رب عطف است. از جانب مربوب عطف است از باب تواضع و تخضع، از جانب رب عطف است چون ترحم میکند و غفران میکند. از آن طرف، عطف است که به این صورتِ ترحم ظاهر میشود، از این طرف عطف است که به صورتِ تواضع ظاهر میشود. پس هر دو طرف عطف است، هم از جانب مربوب، هم از جانب رب.
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: هست، همین درست است. نه که باید باشد، اصلاً هست. بلکه تواضع هست از طرف ما، ترحم هست از جانب خدا. حالا شما میفرمایید، شما میفرمایید گاهی از اوقات من توجه ندارم به اینکه دارم تواضع میکنم، دارم نماز میخوانم ولی توجهی ندارم.
دانش پژوه: نه، از طرف رب را دارم می گویم. از طرف بنده که باید باشد، از طرف رب ...
استاد: از طرف رب غفران است، یعنی اگر...
دانش پژوه: نه، اگر به معنای دعا بگیریم چه؟ یک طرفه می شود
استاد: یعنی صلاة به معنی دعا باشد، یکطرفه است. اصلاً آن علاقه نبود. دعا که علاقه نبود، حالا یک طرفه میخواهد باشد یا دو طرفه. این که علاقه است دو طرفه است، آن هم که یک طرفه بود که اصلاً علاقه نبود. شما هنوز مثل اینکه حیفتان میآید آن علاقه را رها کنید! هنوز دلتان...
دانش پژوه: نه، می خواهم بدانم آن علاقه نیاز هست یا نه
استاد: بله، نیازی نیست. علاقه بین القسمین لازم نیست باشد، ولی در دعا اصلاً علاقه نیست، نه علاقهی یکطرفی است، اصلاً علاقه نیست. «فان عطف المربوب الی ربه»، به عطف تفسیری، «و العبد الی سیده»، دو تا را نمیگوید، عطف تفسیری است، مربوب و عبد یکی است. عطفِ مربوب به ربش و به عبارت دیگر، عطف عبد به سیدش به این است «بتخضّعه له»، به این است که خضوع کند برای ربش. این از طرف مربوب. اما از طرف رب: «و عطف الرب علی مربوبه بالمغفرة و الرحمة»، پس صلاة که ارکان مخصوصه است، محقق این طبیعی است، یعنی محقق عطف است، چه عطف من الرب، چه عطف من المربوب. «لا ان الصلاة بمعنی الدعاء» باشد در عبد و «به معنای مغفرت» باشد در خدا. آنها گفتند که صلاة از جانب خدا مغفرت است، از جانب عبد هم دعاست، معلوم شد که از جانب عبد، دعا نیست. بلکه باید گفت از جانب هر دو عطف است، منتها عطفها فرق میکنند: عطف از جانب رب میشود مغفرت، عطف از جانب مربوب میشود تخضع. «وعليه فلا تجوزاً»، بنابراین که استعمال کلی در فرد شده باشد، مجاز است. عرض کردم آنجا که معنای کلی محفوظ میماند و در فرد استعمال میشود، آنجا مجاز است. ولی ایشان میگوید معنای کلی دیگر محفوظ نمانده است، نمیخواهد اسلام بگوید این صلاة، یعنی عطفِ مطلق. این ارکان مخصوصه را نمیخواهد عطف مطلق بنامد. ارکان مخصوصه را میخواهد عطف بنامد، نه عطفِ مطلق. اگر عطف مطلق نامید، میشود مجاز. اما او ارکان مخصوصه را عطف مینامد، این دیگر مجاز نیست، مثل استعمال لفظ انسان در زید. اطلاق لفظ انسان بر زید، اطلاق کلی بر فرد، اطلاق کلی بر فرد مجاز نیست، حقیقت است. «و علیه» بنابر این توضیحی که ما دادیم، «فلا تجوزاً»، «تجوّزاً» بخوانید، «تجوّز» نه، «فلا تجوزاً حتی یجب ملاحظة العلاقة»، اصلاً مجازی نیست که دنبال علاقه بگردیم، اصلاً علاقه موجود است ولی اصلاً مجاز نیست.
«بل تستعمل» لفظ صلاة «در معنای لغوی خودش، منتها اراده میشود فردی»، «و یراد» محقق خاصّ این معنا. «پس» یعنی محقق خاص، یعنی یک فرد که خاص است و آن کلی را تحقق میدهد. «بقرینة حالٍ او مقالٍ»، این «بقرینة حالٍ او مقالٍ» مربوط به «یراد» است. از کجا ما اراده کردیم محقق خاص را؟ قرینه به ما میگوید. قرینه به ما میگوید حالا یا قرینه مقامیه یا قرینه مقالیه، به ما میگوید شارع این فرد خاص را اراده کرده است. صلاة که گفته است، مطلق عطف را اراده نکرده است، صلاة که گفته است، عطف خاصی را که عبارت از ارکان مخصوصه است اراده کرده است. از کجا این را میگوییم؟ از قرینه مقامیه یا قرینه مقالیه. که به قرینه حال یا به قرینه مقال «یراد محقق الخاص للحق»، پس کلی اطلاق شده است و فرد اراده شده است. به چه دلیل میگویی فرد اراده شده است، کلی اراده نشده است؟ به قرینه حال یا مقال. خب چون اطلاقِ کلی است و اراده فرد است، میشود حقیقت، نمیشود مجاز. مگر اینکه کلی را در کلی بودنش حفظ کنیم و بعداً در عین کلی بودن بر فرد اطلاق کنیم، این میشود مجاز. اما ما کلی بودن را به کلیتش حفظ نمیکنیم. میگوییم این کلی چون در ضمن این فرد محقق شده است، پس بر این فرد صدق میکند، این صدق کلی بر فرد است و حقیقت مجاز نیست.
دانش پژوه: آن حاشیهای که قبلاً خواندید در جواب ایشان، این حاشیه دوم هم میگوید وضع صورت نگرفته است. پس حاشیه اول وضع...
استاد: بله، حاشیه قبل یک مطلب دیگری را گفت که وضع هست، منتها حقیقی است مجاز نیست. دومی هم میگوید حقیقت است، منتها به بیان دیگر.
دانش پژوه: دومی اصلاً وضـعی صورت نگرفت
استاد: در دومی بله، در دومی وضعی صورت نگرفته است.
دانش پژوه: در اولی وضع هست...
استاد: بله، در اولی وضع هست و حقیقت، در دومی فقط استعمال است، ولی استعمالِ حقیقت است.