93/06/29
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین وضع تعیینیِ استعمالی/حاشیه 43 و 44 /وضع
موضوع: وضع/حاشیه 43 و 44 /تبیین وضع تعیینیِ استعمالی
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تقسیمات وضع و تبیین وضع تعیینیِ استعمالی
جلد اول نهایة الدرایه، صفحه ۸۸، سطر هشتم. «قوله [قدس سره] : «(فلا يكون بحقيقة ولا مجاز)[1] . إن قلنا: بأن الاستعمال عين الوضع ـ كما هو ظاهر المتن ـ فحقيقة الاستعمال حقيقة الوضع. أو قلنا : بأنّ الوضع يتحقق مقارنا للاستعمال من باب جعل الملزوم بجعل لازمه ، فلا مانع من كونه حقيقة»[2] .
بحث ما در حقیقت شرعیه بود. اینچنین وارد بحث شدیم که وضع به دو قسم تقسیم میشود؛ تعیینی و تعیّنی. وضع تعیّنی این بود که بر اثر کثرت استعمال یک چیزی، یک لفظی برای معنایی وضع بشود؛ این میشد وضع تعیّنی که با استعمال متعین میگردید. شخص واضعی نبود که این لفظ را در مقابل این معنا تعیین کند تا وضع تعیینی بشود؛ بلکه استعمال میکردند و خودبهخود آن لفظ برای این معنا متعین میشد. قسم دیگر وضع تعیینی بود که شخص خاصی وضع میکرد؛ لفظ را در مقابل معنایی معین میساخت. این را گفتیم دو قسم است؛ یکی اینکه از ابتدا تعیین کند، از اول واضع یک لفظی را در مقابل معنایی برای اولین بار تعیین کند.
یکی دیگر اینکه مستعملی، لفظی را که برای معنایی تعیین شده است در معنای دیگری استعمال کند تا معنای دیگر را برای این لفظ معین نماید؛ که با استعمال میخواهد تعیین کند، نه استعمال عموم که وضع تعیّنی درست کند، بلکه با همین استعمال میخواهد لفظ را در مقابل معنایی معین کند، منتها نه ابتدائاً بلکه با استعمال. بحث ما نیز در همین قسم سوم بود؛ یعنی وضع تعیینیِ استعمالی که شخصی مثل مثلاً شارع، لفظ «صلاة» را که معنای دیگری دارد — معنای دعا یا هر معنای دیگری دارد — این را در یک معنای جدید استعمال میکند.
و غرض او از این استعمال این است که بفهماند من این لفظ را برای این معنا قرار دادم؛ منتها تصریح به وضع نمیکند، نمیگوید لفظ را برای این معنا وضع کردم، بلکه استعمال میکند و استعمال او میخواهد حکایت کند از اینکه این کار انجام گرفته است.
دانش پژوه: استعمال واحد؟
استاد: بله
دانش پژوه: استعمال واحد
استاد: بله؛ با یک استعمال میخواهد تعیین کند که این لفظ برای این معنای جدید وضع شد. قرینه نیز اقامه میکند ولی قرینه بر معنای جدید نمیآورد، بلکه قرینه بر قصد خود میآورد.
دیدگاه مرحوم آخوند در نفی حقیقت و مجاز و بررسی شرطیت قرینه صارفه
اینها همه چیزهایی است که در کلام مرحوم آخوند ما خواندیم. این قسمتها را ما توضیح دادیم. بعد مرحوم آخوند به اینجا میرسد و میگوید که این مستعمل معنای حقیقی را اراده نمیکند، چون اصلاً فرض ما همین است که معنای حقیقی را اراده نمیکند؛ پس استعمال او استعمال حقیقی نیست. قرینه مانعه از معنای حقیقی که ما را به معنای مجازی ارشاد کند، آن را هم که اقامه نمیکند؛ قرینه اقامه میکند منتها قرینه بر قصد خویش اقامه میکند نه قرینه بر معنای جدید. پس مجاز هم نیست. حقیقت نیست چون در معنای حقیقی به کار نبرده است؛ مجاز نیست چون شرط مجاز را ندارد؛ شرط مجاز وجود قرینه مانعه است، در حالی که قرینه مانعه نصب نکرده است. پس این استعمال نه حقیقت است و نه مجاز: «فلا یکون بحقیقة ولا مجاز»[3] [4] . مرحوم ...
دانش پژوه: شرط مجاز است؟
استاد: اگر شرط مجاز نباشد، دیگر مشروط هم نیست
دانش پژوه: شرط آن قرینه صارفه است یا علامت آن است؟ قرینه صارفه، آیا شرط مجازی است یا علامت مجاز است؟
استاد: علامت مجاز هم هست، کلاً بالاتر از مجاز هم شرط است؛ یعنی مجاز بدون قرینه مانعه نمیشود.
دانش پژوه: مجاز ممکن است باشد ولی ما معیار تشخیص نداریم. شرط مجاز ...
استاد: یعنی اگر ما قرینه مانعه نداشته باشیم، مجاز تحقق پیدا نمیکند.
دانش پژوه: مستعملی که میخواهد وضع کند، قصد مجازیت میکند ولی قرینه صارفه ندارد. قصد مجازیت او...
استاد: اگر قرینه صارفه نداشته باشد، اصلاً این استعمال کلا استعمال میشود.
دانش پژوه: خیر، آن کسی که مخاطب است و میشنود، تمایزی بین حقیقت و مجاز...
استاد: به آن کار نداریم؛ خیر، متکلم یا باید قرینه نصب کند یا به قرینههای مقامیه اعتماد نماید. متکلم باید قرینه داشته باشد، بیقرینه نمیشود؛ حال اگر مخاطب قرینه را نیافت — ممکن است متکلم قرینه نصب کرده باشد اما مخاطب متوجه قرینه نشود — آن مهم نیست. مهم، کار متکلم است؛ متکلم یا باید قرینه لفظیه بیاورد و مثلاً بگوید: «اسداً یرمی»، یا باید به مقام اکتفا کند و به قرینه مقامیه اعتماد نماید. مثلاً قید «فی الحمام» نیاورد، چون خودش در حمام است و وقتی میگوید: «من اسدی را میبینم، دارم اسدی را میبینم»، خب معلوم است در حمام اسد نیست و معلوم است رجل شجاع منظور او است. خواه قرینه مقامیه باشد یا قرینه لفظیه، بیقرینه اصلاً مجاز تحقق پیدا نمیکند. پس درست است که قرینه علامت مجاز است، ولی علامت بالاتر از علامت، شرط است؛ علامت نیز هست.
دانش پژوه: اگر قرینه نیاورد کذب می شود
استاد: بله، اگر قرینه نباشد، کذب است. اگر قرینه نباشد — نه اینکه قرینه را مخاطب نفهمد، ممکن است مخاطب قرینه را نفهمد و آن مهم نیست — اگر قرینه نیاورد و به هیچ وجه قرینهای نبود، نه مقامی و نه لفظی، کذب میشود.
نظریه محقق اصفهانی و شقوق زمانی و رتبی استعمال نسبت به وضع
خب، این کلام مرحوم آخوند است که چنین استعمالی که این شخص واضع، چنین واضعی انجام میداده است، نه حقیقت است و نه مجاز؛ در حالی که ما استعمالی که نه حقیقت باشد و نه مجاز باشد نداریم. ولی خب، بعد خود ایشان بیان میکند که چرا حقیقت نیست و مجاز نیست و آن را توجیه میکند که اکنون به آن کاری نداریم. مرحوم محقق اصفهانی میفرماید در دو حالت، چنین استعمالی حقیقت است.
برای بیان کلام مرحوم محقق باید این مقدمه را عرض کنم: در مجاز، وضع مقدم است و استعمال مؤخر؛ ابتدا وضعی صورت گرفته و معنای حقیقی با این وضع معین شده است و بعداً ما استعمال میکنیم و استعمال ما بعد الوضع است. در جایی که استعمال مقدم بر وضع باشد و در جایی که استعمال مقارن با وضع باشد، در این دو جا مجاز رخ نمیدهد. در آنجایی مجاز تحقق پیدا میکند که استعمال بعد از وضع باشد؛ استعمال بعد الوضع میتواند حقیقی باشد و میتواند مجازی باشد؛ استعمال بعد الوضع. ولی استعمال همراهِ وضع یا استعمال قبل الوضع، حقیقی است و استعمال مجازی نیست. اما آیا استعمال قبل الوضع داریم یا خیر؟ استعمال قبل الوضع... ظاهراً نداریم؛ چون بر فرض که استعمال نوعی وضع باشد، به محض استعمال وضع هم حاصل میشود؛ این وضع مقارن با استعمال میشود و استعمال قبل الوضع ما اصلاً نداریم. پس باید استعمال مقارن با وضع را در نظر بگیریم؛ استعمال قبل الوضع اصلا کنار رفت، چون نداریم؛ زیرا اگر استعمال به قصد وضع باشد، قهراً استعمال مقارن با وضع میشود. اگر به قصد وضع هم نباشد که اصلاً غلط است؛ شخصی استعمال کرده و اصلاً توجهی به وضع ندارد، استعمالی انجام میدهد و قصد وضع هم ندارد و توجهی نیز به وضع واضع ندارد، خب این استعمال او غلط است. اما اگر به قصد وضع باشد، قهراً استعمال مقارن با وضع میشود.
پس استعمال مقارن با وضع را داریم اما استعمال قبل الوضع را نداریم؛ استعمال بعد الوضع را نیز داریم. استعمال بعد الوضع میتواند حقیقت باشد و میتواند مجاز باشد. ما میخواهیم استعمال مقارن با وضع را بررسی کنیم. پس اکنون دو نوع استعمال یافتیم: یکی بعد الوضع و دیگری مقارن با وضع؛ و قبل الوضع باطل شد. ایشان اینطور میفرماید؛ میفرماید یک مبنا این است که چنین استعمالی که اکنون داریم دربارهاش بحث میکنیم — که استعمال مقارن با وضع است، نه استعمال بعد الوضع؛ استعمال بعد الوضع را عرض کردیم که میتواند حقیقت باشد و میتواند مجاز باشد و آن بحثی جداگانه دارد —استعمالی که مقارن با وضع است، این دو مبنا در آن وجود دارد: یکی اینکه این استعمال عینِ وضع است؛ دیگری اینکه مقارن با وضع است. در هر دو حال مقارن با وضع است منتها یکی میگوید عینِ وضع است، یعنی نگویید مقارن است، بلکه بگویید اصلاً همان است؛ نه دو چیزِ مقارن هستند، بلکه اصلاً یک چیز هستند؛ وضع با استعمال یکی است. بعضیها میگویند خیر، استعمال یک امر است و وضع امری دیگر است و این دو با یکدیگر مقارن شدهاند. ایشان میفرماید بنا بر هر دو حالت، استعمال «صلاة» در ارکان مخصوصه حقیقت است. اینکه مرحوم آخوند فرمودند نه حقیقت است و نه مجاز، اشتباه است، حقیقت است؛ چون در جایی مجاز تحقق پیدا می کند که استعمال بعد الوضع باشد. آنجا که استعمال عین وضع است، دارد با همین استعمال وضع می کند. تا وضع هم کرد حقیقت می شود. الان دارد معنای حقیقی برای لفظ درست می کند و در همان معنای حقیقی دارد استعمال می کند. پس استعمال هم حقیقت می شود. آن جا هم که مقارنت باشد نیز همین طور است. درست است خود استعمال وضع نیست ولی در حین استعمال دارد وضع هم تحقق پیدا می کند. تا وضع تحقق پیدا کرد معلوم می شود معنای حقیقی است. استعمال هم در معنای حقیقی شده است. حقیقت است نه این که بگویید حقیقت نیست و مجاز نیست. بلکه حقیقت است، در این دو مبنا ایشان سخن آخوند را قبول نمیکنند.
نفی تأخر زمانی و علّی استعمال از وضع در مانحنفیه
دانش پژوه: معیاری که آخوند میگوید حقیقت نیست چیست؟ مجاز نیست واضح است، حقیقت نیست واضح است که این حقیقت دومی است.
استاد: آخوند میگوید چون در معنای حقیقی اولی به کار نرفته است.
دانش پژوه: خب ظاهراً اصلاً اختلاف مبنا است؛ آخوند میگوید این معنا حقیقی...
استاد: خیر، ایشان اشکال نمیکند بر آخوند، بلکه میفرماید بنا بر این مبنا حرف آخوند تمام نمیشود؛ آخوند هم شاید این دو مبنا را قبول نکند؛ آخوند ممکن است مبنای دیگری داشته باشد. ایشان میفرماید بنا بر این دو مبنا سخن شما تمام نیست.
دانش پژوه: ظاهراً مبنای آخوند این است که حقیقت دوم، حقیقت نمیتواند باشد که میگوید «فلا يكون بحقيقة».
استاد: بله، یعنی ما اشکال مبنایی با ایشان بر آخوند داریم؛ اشکال مبنایی است، میگوییم اگر مبنای شما این بود سخن شما درست نبود، ولی ممکن است آخوند بگوید مبنای من اینگونه نیست. بنا بر این دو مبنا سخن آخوند درست نیست، ولی آخوند ممکن است این دو مبنا را نداشته باشد. ایشان میگوید تنها —مرحوم اصفهانی میفرماید — تنها در صورتی مجاز محقق میشود که استعمال مؤخر از وضع باشد. اگر استعمال مؤخر از وضع بود و در آن معنای موضوع له به کار نرفت، مجاز میشود. اگر مقارن با وضع باشد، خودش حقیقت درست میکند؛ آن استعمال حقیقت درست میکند و نمیتوانید بگویید مجاز است و نمیتوانید بگویید حقیقت نیست، بلکه معنای حقیقت است. بله، اگر استعمال از وضع مؤخر بود و در معنای موضوع له به کار نرفت مجاز میشود. مؤخر بودن را به دو قسم تقسیم میکند: یکی اینکه استعمال زماناً مؤخر از وضع باشد؛ مثلاً در یک زمانی واضع لغتی را برای معنایی وضع کرده است، در زمان بعد من میآیم و همان لغت را، همان لفظ را در معنای دیگری استعمال میکنم؛ این میشود مجاز. اینجا استعمال زماناً مؤخر از وضع است و مجاز تحقق پیدا میکند. ممکن هم هست تأخر عِلّی داشته باشد؛ یعنی استعمال از وضع، تأخر علّی داشته باشد. البته آن را من دارم تصور میکنم وگرنه نداریم؛ از آن میخواهم استفاده دیگری ببرم: ابتدا وضع حاصل میشود، وضع علت میشود برای اینکه من استعمال کنم؛ مجوز استعمال میشود و علت میشود برای استعمال. اینها فرض است وگرنه وضع علت استعمال نمیشود.
دانش پژوه: وضع تعیّنی؟
استاد: خیر، وضع تعیّنی را نمیگویم؛ اکنون بحث ما در وضعی است که خودمان داریم بحث میکنیم. مبنایی میگوید وضع مقدم است و استعمال مؤخر، در اینجا داریم بحث میکنیم. بله، در وضع تعیّنی استعمال مقدم بر وضع است و اینکه من گفتم استعمال مقدم بر وضع نداریم — ابتدا که گفتم استعمال مقدم بر وضع نداریم — ناظر به وضع تعیّنی نبود، بلکه ناظر به همین وضع تعیینی بود؛ وگرنه در وضع تعیّنی استعمال مقدم بر وضع است و استعمال علت میشود برای وضع.
دانش پژوه: بله در وضع تعیّنی جزء العلة است که هر استعمال...
استاد: بله، هر استعمال میشود جزء العلة، آن وقت مجموعه میشود مقارن...
دانش پژوه: باز هم مقارن...
استاد: آن علت اخیر مقارن است
دانش پژوه: باشد.
استاد: بله، علت اخیر مقارن است؛ هر کدام از این استعمالها جزء العلة هستند برای وضع و مقدماند بر وضع، اما آن آخرین جزئی که میآید و وضع تعیّنی را به وجود میآورد، آن دیگر مقارن با وضع تعیّنی است؛ باز هم به قول شما میشود وضعِ مقارن. ولی خب، آن استعمالهای قبلی را میشود گفت وضعِ مقدم است. خب، این را داشتم عرض میکردم که وضعی علت شود برای استعمال، در این صورت گفته میشود وضع تقدم علّی دارد بر استعمال؛ اینجا هم اگر تقدم علّی باشد استعمال مجازی ممکن است. البته این وضعی را که تقدم علّی داشته باشد ما نمیتوانیم تصویر کنیم، ولی بر فرض که تصویر کردیم، در اینجا نیز میتوانیم بگوییم که این استعمال ما میتواند استعمال مجازی بشود.
استعمال اگر زماناً مؤخر از وضع باشد، یا به تأخر علّی یا به تأخر معلولی مؤخر از وضع باشد، میتوانید آن را مجاز قرار دهید. ولی در ما نحن فیه دقت بفرمایید: در ما نحن فیه که بر مبنایی که میگوید استعمال همان وضع است و بر مبنایی که میگوید استعمال مقارن با وضع است، استعمال هیچ تأخری از وضع ندارد، نه تأخر زمانی و نه تأخر علّی. آن توضیحی که دادم برای این بود که تأخر علّی را نفی کنم. توضیح دادم که تأخر علّی را نداریم، آن وقت میتوانیم بگوییم تأخری نداریم، نه تأخر زمانی و نه تأخر علّی. تأخر زمانی اگرچه تصور میشود، در اینجا وجود ندارد؛ تأخر علّی نیز اصلاً تصور نمیشود. پس این وضعی که اکنون دارد انجام میگیرد، با استعمال دارد انجام میگیرد؛ یا خود استعمال وضع است و یا مقارن با استعمال وضع است؛ و چنین استعمالی مؤخر از وضع نشده است، نه به تأخر زمانی و نه به تأخر علّی؛ پس اصلاً مجازیت در مورد آن تصور نمیشود.
اشکال مبنایی بر کلام مرحوم آخوند و تحلیل عبارت نهایة الدرایه
وقتی مجازیت در مورد آن تصور نشد، متمحض در حقیقت بودن میشود. پس مرحوم اصفهانی میفرماید بنا بر این دو مبنا، سخن آخوند تمام نیست؛ شما که فرمودید نه حقیقت است و نه مجاز، اشتباه فرمودید؛ بنا بر این دو مبنا اشتباه گفتید، مبنای دیگر عیبی ندارد.
دانش پژوه: اگر وضع و استعمال مقارن باشند، تأخر رتبی که قائل هستند. عیبی ندارد؟ استعمال رتبتاً مؤخر است دیگر.
استاد: رتبتا به معنای علّی؟
دانش پژوه: خیر، علّی نیست
استاد: چه معنایی دارد؟ ببینید، یک وقت این است که میگوید استعمال عینِ وضع است؛ اینکه اصلاً تقدم و تأخر معنا ندارد و این دو عین هم هستند.
دانش پژوه: عین را نمیگویند این ها
استاد: آنهایی که میگویند عین است — من دارم عرض میکنم آنهایی را که دارند میگویند عین است — آنهایی که دارند میگویند استعمال با وضع عین هم هستند، اصلاً تقدم و تأخر معنا ندارد.
آنهایی که میگویند مقارن هستند: زماناً مقارن هستند، اما رتبتاً به معنای علت و معلول آیا مقارن هستند یا مقدم و مؤخر؟ شاید رابطه علت و معلولی بینشان نباشد؛ استعمال شاید علت بشود برای وضع، اما آیا وضع علت میشود برای استعمال؟ خیر. استعمال را در اینجا میتوانید بگویید علت برای وضع است، اما وضع را نمیتوانید بگویید علت برای استعمال است؛ آن وقت وقتی وضع علت نشد، وضع تقدم پیدا نمیکند و استعمال تأخر پیدا نمیکند؛ و استعمال که تأخر پیدا نکرد، مجاز نمیشود. باز هم تصحیح میکنید؛ ببینید، حالا بر فرض میتوانید بگویید استعمال علتِ وضع است
دانش پژوه: مثل همان وضع تعیّنی...
استاد: ولی وضع را دیگر نمیتوانید بگویید علتِ وضع است؛ همین را عرض میکنم؛ یعنی زماناً تقدم و تأخر ندارند و زماناً مقارناند. زماناً وضع و استعمال مقارن هستند، اما به لحاظ رتبه، به لحاظ وجود و به لحاظ علیت کدام مقدم است؟ میتوانید بگویید استعمال مقدم است، اما نمیتوانید بگویید وضع مقدم است؛ و اگر وضع مقدم نشد، استعمال نمیتواند مجازی بشود؛ وضع باید مقدم بشود تا استعمال مجازی بشود. پس حرف تمام میشود؛ بنا بر این دو مبنا، اشکال بر آخوند وارد است. آخوند میگوید من این دو مبنا را قبول ندارم پس اشکال بر من وارد نیست؛ ولی مرحوم اصفهانی نمیگوید اشکال بر شما وارد است، بلکه میگوید بنا بر این دو مبنا سخن شما تمام نیست، و درست هم میگوید که بنا بر این دو مبنا سخن آخوند تمام نیست؛ ولی آخوند چون این دو مبنا را ندارد اشکال بر ایشان وارد نمیشود. اکنون به عبارت توجه فرمایید؛ در صفحه ۸۸ هستیم، سطر هشتم. مرحوم آخوند میگوید: «فلا یکون» این استعمال «بحقیقة ولا مجاز». مرحوم اصفهانی میفرماید: «إن قلنا : بأن الاستعمال عين الوضع ـ كما هو ظاهر المتن ـ فحقيقة الاستعمال حقيقة الوضع». جواب «إن»، «فحقیقة الاستعمال حقیقة الوضع»[5] روشن است.
اگر ما قائل بشویم به اینکه استعمال عین وضع است — استعمال و وضع در بحث خودمان، نه اینکه استعمال مطلقاً عین وضع باشد که این را کسی نمیگوید؛ در بحث خودمان این استعمالی که شارع نموده است و با همان استعمال دارد وضع میکند — این استعمال، وضع را تولید نمیکند و وضع هم استعمال را تولید نمیکند؛ این دو عین یکدیگرند و مغایرتی ندارند که یکی بخواهد مولّد دیگری باشد، بلکه هر دو عین یکدیگرند. اگر بگوییم استعمال عین وضع است: «فحقیقة الاستعمال حقیقة الوضع»؛ حقیقت استعمال همان حقیقت وضع است؛ یعنی اگر وضع کرد، اگر استعمال کرد، در واقع دارد وضع میکند و در همان معنای موضوعله نیز دارد استعمال میکند، پس استعمال او میشود استعمال حقیقی.
«أو قلنا: بأنّ الوضع يتحقق مقارنا للاستعمال من باب جعل الملزوم بجعل لازمه ، فلا مانع». این «فلا مانع» جواب چیست؟ خب، یا بگوییم که وضع مقارن با استعمال محقق میشود، نه اینکه عین استعمال باشد، بلکه مقارن با استعمال محقق میشود از باب اینکه ملزوم به جعل لازمِ خود حاصل میگردد. یک وقت جعل ملزوم میکنید — ملزوم یعنی علت — اگر ملزوم، لازمِ آن لازم مساوی باشد، با جعل ملزوم، لازم هم جعل میشود. این قید «اگر مساوی باشد» را بیخود آوردم؛ اگر جعل ملزوم بکنید لازم جعل میشود؛ مثلاً خورشید را میآورید، روشنایی میآید؛ چراغ را میآورید، روشنایی میآید؛ شمع را میآورید، روشنایی میآید؛ ملزوم که جعل شد، حال ملزوم هر چه باشد، لازم که روشنایی باشد میآید.
جعل ملزوم به جعل لازم و شمول «فلا مانع» بر هر دو مبنا
اما یک وقت جعل لازم میکنید و این لازم، لازمِ مساوی است؛ ملزوم به دنبال آن میآید. به محض اینکه مثلاً فرض کنید روشناییِ روز حاصل شد، این روشنایی روز از چراغ حاصل نمیشود، از شمع حاصل نمیشود، از خورشید حاصل میشود و لازمِ مساوی با خورشید است. اصل روشنایی، لازمِ مساوی با خورشید نیست؛ اصل روشنایی، لازمِ اعم است؛ ولی روشنایی روز، لازمِ مساوی با خورشید است. حال، روشنایی روز را حاصل میکند، خداوند روشنایی روز را ایجاد میکند، معنایش این است که خورشید را طالع کرده است. پس با جعل لازم، ملزوم جعل میشود؛ جعل میشود یعنی در همان مرتبه جعل میشود ولی ملزوم حالت علی دارد؛ چون حالت علیت دارد، کشف میکنیم که در رتبه سابق ملزوم جعل شده است، ولی بالاخره میبینیم ملزوم هست. در اینجا توجه کنید، جعل ملزوم میکنیم به جعل لازم؛ این مقداری مؤونه میخواهد؛ جعل لازم به جعل ملزوم خیلی راحت است، علت را میآوریم معلول هم به دنبال آن حاصل میشود.
اما جعل ملزوم به جعل لازم — یعنی علت جعل میشود به جعل معلول — این مقداری مؤونه میخواهد. این هم درست است که مقارن هم هست؛ به محض اینکه حرکت کلید حاصل شد، ما کشف میکنیم که حرکت ید هم حاصل شده است؛ بلکه حرکت ید حاصل شده است که حرکت کلید حاصل شد؛ در اینجا مقارنت به دست میآوریم ولی مقارنت زمانی، نه مقارنت عِلّی؛ آن یکی که علت است رتبتاً مقدم است. اگر قائل بشویم به اینکه وضع مقارناً للاستعمال محقق میشود، باز هم: «فلا مانع من کون» این استعمال حقیقت. این «فلا مانع» جواب چیست؟ «أو قلنا» عطف بر «قلنا»ی قبلی است؛ «إن»ی که بر سر «قلنا»ی قبل وارد شده بود، بر سر «قلنا»ی دوم وارد میشود؛ بنابراین «قلنا»ی دوم جواب میخواهد و جواب آن «فلا مانع من کونه حقیقةً» است.
جواب اولی را فرمود: «فحقیقة الاستعمال حقیقة الوضع»؛ جواب دومی را میفرماید: «فلا مانع من کونه حقیقةً». ولی من گمان میکنم به این صورت باشد: «فلا مانع» تفریع است بر جواب «إن»ِ اول و جواب است برای «إن»ِ دوم. یعنی «فلا مانع من کونه حقیقةً» را میخواهم به هر دو عبارت پیوند بزنم، نه فقط به عبارت اخیر؛ یعنی میخواهم اینطور بگویم: در بالا در عبارت اول نفرمود استعمال، استعمال حقیقی است، بلکه فرمود حقیقت استعمال حقیقت وضع است و نفرمود استعمال حقیقی است. در «فلا مانع من کونه استعمال حقیقةً» میخواهد بفرماید استعمال، استعمال حقیقی است؛ هم بر مبنای اول و هم بر مبنای دوم. پس «فلا مانع من کونه حقیقةً» را باید به هر دو عبارت مرتبط کنید، منتها به عنوان تفریع بر جواب اول و جواب برای دوم.
اگر بگویید که این اشکال دارد و نمیشود یک کلمه یا یک جمله هم تفریع باشد و هم جواب باشد؛ حال بگویید مثلاً یک جمله را نمیشود در اکثر از معنا استعمال کرد؛ بر فرض اگر این را بگویید، ما «فحقیقة الاستعمال حقیقة الوضع» را جواب «إن» قرار نمیدهیم، و جواب «إن» را در هر دو جا «فلا مانع من کونه حقیقةً» قرار میدهیم.
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: حقیقت استعمال حقیقت وضع است، پس استعمال ما استعمال حقیقی است؛ جواب که این نبود که استعمال ما استعمال حقیقی است، پس «استعمال ما استعمال حقیقی است» یعنی تفریع، همان چیزی که من دارم عرض میکنم؛ من دارم تفریع میگیرم. «فلا مانع من کونه حقیقةً» تفریع است؛ ابتدا میگوید حقیقت وضع حقیقت استعمال است، پس استعمال ما استعمال حقیقی است؛ این «پس استعمال ما استعمال حقیقی است» تفریع بر جواب است و خودِ جواب نیست.
دانش پژوه: نیاز نیست تفریع بگیرید...
استاد: نیاز نیست تفریع بگیرید، تفریع را شما در ذهنتان دارید، ولی بالاخره تفریع هست یا نیست؟ تفریع است دیگر؛ حال شما در ذهنتان بیاورید یا تصویر کنید.
دانش پژوه: برای فرضیه دوم حقیقت بودن زیاد ممکن نیست، منتها میگوید مانعی ندارد.
استاد: بله دیگر، مانعی نیست؛ آن بالایی هم میگوید که هست، حقیقت هست؛ پایینی میگوید مانعی نیست که حقیقت باشد. ولی عبارت بالایی نگفت استعمال حقیقت است، گفت استعمال با وضع یکی است، بالایی این را گفت. شما از آن استفاده میکنید که پس استعمال، استعمال حقیقی است؛ من هم دارم همین را میگویم؛ از جواب اول استفاده میکنید که استعمال حقیقی است، از جواب دوم استفاده نمیکنید بلکه خود جواب دوم میگوید که استعمال، استعمال حقیقی است. این دو را با هم جمع کنید، نتیجه این میشود که بر هر دو مبنا استعمال، استعمال حقیقی است؛ منتها در یک مبنا تصریح کردیم به اینکه استعمال، استعمال حقیقی است و در یک مبنا تصریح نکردیم به اینکه استعمال، استعمال حقیقی است، بلکه تصریح کردیم به اینکه وضع با استعمال یکی است؛ بعد نتیجه گرفتیم که پس استعمال، استعمال حقیقی است.
شرطیت عدم تأخر وضع در تحقق استعمال حقیقی
چرا در این صورت دوم مانعی نیست که استعمال را حقیقی بدانیم؟ چون در آنجایی استعمال میتواند مجاز باشد که مؤخر باشد؛ که میتواند حقیقت باشد و میتواند مجاز باشد، وقتی که مؤخر است میتواند حقیقت باشد و میتواند مجاز باشد. آن وقتی که مقارن است دیگر نمیتواند مجاز باشد؛ و در اینجا مقارن است، نه تأخر زمانی دارد و نه تأخر علّی؛ حتی تأخر علّی هم نداریم. استعمال را ممکن است شما بگویید علتِ وضع است، ولی دیگر وضع علت استعمال نیست؛ مسلّم است که وضع علت استعمال نیست، پس استعمال تأخر علّی هم ندارد؛ تأخر زمانی هم که مسلّماً ندارد؛ پس نمیتواند مجاز باشد، بلکه باید حقیقت باشد.
«لأن غاية ما يقتضيه الحقيقية» یعنی استعمال حقیقی، حقیقی بودن استعمال؛ «لأن غاية ما يقتضيه الحقيقية عدم تأخر الوضع عن الاستعمال»؛ این است که وضع از استعمال مؤخر نباشد: «لا تقدمه عليه زمانا» که در اینجا چنین نیست که استعمال زماناً مقدم بر وضع باشد. اول استعمال میکند و بعد وضع حاصل میشود، یا بگویید مقارن هم که باشد استعمال علت برای وضع میشود و وضع علت برای استعمال نمیشود، لذا استعمال مؤخر نمیشود. «لا تقدمه عليه زمانا»؛ آن چیزی که اقتضای حقیقت بودن میکند این است که وضع از استعمال مؤخر نشود.
ببینید، در آنجایی که استعمال از وضع مؤخر میشود اقتضای خصوص حقیقت نیست، بلکه هم با حقیقت میسازد و هم با مجاز؛ در آنجایی که استعمال از وضع مؤخر است اقتضای حقیقت تعیینی نیست بلکه هم با حقیقت میسازد و هم با مجاز. اما در آنجایی که استعمال از وضع مؤخر نیست — حال یا مقارن هستند یا هر چه — آنجا میتواند حقیقی باشد. حقیقت بودن اختصاص ندارد به اینکه یکی مقدم باشد و دیگری مؤخر، بلکه در آنجایی هم که تقارن باشد حقیقت بودن حاصل است. مانع از حقیقت در آنجایی است که استعمال مقدم باشد؛ آن چیزی که با حقیقی بودن نمیسازد، تقدم استعمال است.
تأخر استعمال با حقیقت میسازد، مقارنت استعمال هم با حقیقت میسازد؛ یعنی در دو جا شما میتوانید حقیقت را قبول کنید: یکی در آنجایی که استعمال مقارن با وضع باشد و دیگری در آنجایی که استعمال بعد الوضع باشد. در آنجایی که استعمال قبل الوضع است، حقیقت ممنوع است. پس آن چیزی که با حقیقت نمیسازد، تقدم استعمال است نه تقارن استعمال؛ و در مانحنفیه تقارن استعمال است پس با حقیقت میسازد. پس «فلا مانع» که بگوییم استعمال در مانحنفیه حقیقت است. غایت آنچه حقیقت بودن اقتضا میکند این است که وضع از استعمال مؤخر نشود.
بنابراین اگر مقارن هم باشد با حقیقت میسازد؛ ببینید، نباید مؤخر بشود؛ پس اگر مقارن باشد اشکال ندارد. وضع اگر مقدم باشد یا مقارن باشد اشکال ندارد، نباید مؤخر باشد. پس آن چیزی که حقیقت بودن اقتضا میکند این است که وضع مؤخر نباشد؛ نه اینکه وضع مقارن نباشد و نه اینکه وضع حتماً مقدم باشد؛ حقیقت بودن اقتضا نمیکند که حتماً وضع مقدم باشد. وضع مقدم باشد حقیقت میشود، مقارن هم باشد حقیقت میشود. پس حقیقت مشروط به تقدم وضع نیست، بلکه مشروط به عدم تأخر وضع است؛ یعنی باید تأخر حاصل نشود، همین. نه اینکه حتماً باید تقدم حاصل بشود.
کفایت تقارن و عینیت وضع با استعمال و ورود به اشکال انتفای علاقه
ببینید، این عبارت میخواهد تقارن را هم داخل در حقیقت کند؛ اگر بگوییم تقدم شرط است، تقارن حاصل نشده است و تقارن به این معنا است که شرط حاصل نشده و نتیجتاً حقیقت حاصل نمیشود. دوباره بگویم: اگر بگوییم تقدم شرط حقیقت است — تقدم وضع — در فرض تقارن، تقدم وضع را نداریم پس استعمال ما حقیقت نیست. اما حقیقت بودن مشروط به تقدم نیست؛ حقیقت بودن مشروط به این است که وضع مؤخر نشود، حال چه مقدم باشد و چه مقارن؛ در آنجایی که مقارن باشد، شرط حقیقت بودن محقق است پس میتوانیم بگوییم استعمال، حقیقت است. اگر شرط حقیقت بودن تقدم وضع بود، در فرض تقارن این شرط حاصل نبود و استعمال ما استعمال حقیقی نمیشد. ولی شرط حقیقت بودن، تقدم وضع نیست؛ شرط حقیقت بودن، عدم تأخر وضع است؛ یعنی چه تقدم وضع و چه تقارن وضع، هر دو میتوانند محقق حقیقت باشند. در مانحنفیه تقارن وضع هست، پس استعمال میتواند حقیقت باشد.
دانش پژوه: مبنای آخوند هم
استاد: بله، عرض میکنم با مبنای آخوند کاری نداریم؛ ما داریم میگوییم بنا بر این مبنا این وضعیت است.
دانش پژوه: مبنای آخوند شرط تقدم وضع است.
استاد: بله.
«لان غایة ما یقتضیه الحقیقیة»: حقیقت بودنِ استعمال اقتضا میکند که وضع از استعمال مؤخر نباشد؛ یعنی شرط حقیقت بودن یک استعمال این است که وضع از استعمال مؤخر نباشد، و اگر مقارن باشد اشکال ندارد. «لا تقدمه علیه زماناً»: حقیقت بودن مشروط به این نیست که وضع بر استعمال تقدم زمانی داشته باشد تا اگر تقارن پیش آمد بگویید حقیقت نیست. «فیکفی»؛ حال که عدم تأخر شرط است و نه تقدم، کافی است؛ مقارنت وضع با استعمال زماناً کافی است برای اینکه استعمال را حقیقت قرار دهیم: «فضلاً عن عینیته له»؛ این مقارنت وضع با استعمال به مبنای دوم اشاره دارد و «فضلاً عن عینیته له» به مبنای اول اشاره دارد؛ یعنی اگر ما مبنای دوم را قبول کردیم، استعمال حقیقت میشود، تا چه رسد به مبنای اول که اگر آن را قبول کردید به طریق اولی حقیقت میشود.
پس کافی است که وضع با استعمال مقارن باشد زماناً، که در این صورت استعمال حقیقت میشود، تا چه رسد به اینکه وضع با استعمال عینیت داشته باشد که در آنجا به طریق اولی استعمال حقیقت میشود: «حیث لا تقدم للاستعمال حینئذ»؛ «حینئذٍ» یعنی در حین تقارن یا در حین عینیت. در حین عینیت که بسیار واضح است؛ در حین تقارن هم میشود گفت: «لا تقدم للاستعمال حینئذ ولو بالعلیة». تقدم علّی هم ندارد؛ تقدم زمانی که جای خود، تقدم علّی هم ندارد؛ مقارناند یا عین هم هستند؛ در این صورت استعمال، استعمال حقیقی میشود. من گمان میکنم «حیث لا تقدم للاستعمال» را اگر به عینیت مربوط کنیم راحتتر فهمیده میشود. «لا تقدم للاستعمال ولو بالعلیة» یعنی ولو تقدم، تقدم علّی باشد؛ تقدم زمانی که مسلّماً ندارد، تقدم علّی هم ندارد. وقتی تقدم نداشت و مقارنت یا عینیت بود، استعمال میتواند استعمال حقیقی بشود.
پس مبنای آخوند را — یعنی بحث آخوند را — ما بنا بر این دو مبنا قبول نداریم؛ بله، اگر مبنای دیگری داشتیم میتوانستیم سخن آخوند را قبول کنیم و خود آخوند هم مبنای دیگری دارد. اما اگر این دو مبنا را گفتیم، سخن آخوند مقبول است. اشکال بر آخوند نمیکنیم، بلکه داریم توضیح میدهیم که با این دو مبنا سخن آخوند تمام نیست.
«قوله [قدّس سرّه] :«فای علاقة بین الصلاة و الدعاء»[6] »[7] . مرحوم آخوند بحث را ادامه میدهد. تا اینجا که اکنون خواندم، وقتی میرسد ثابت میکند که استعمال حقیقی نیست و مجاز هم نیست؛ حقیقی نیست به خاطر اینکه در معنای اصلی به کار نرفته است، مجاز نیست چون قرینهای نیاورده است. اکنون بالاتر میرود و میگوید اصلاً علاقهای وجود ندارد تا ما بتوانیم قرینه بیاوریم! علاقه موجود نیست تا بتوانیم قرینه بیاوریم؛ نه تنها مجاز تحقق پیدا نکرده است، بلکه فرض تحقق هم ندارد.
بررسی مدعای آخوند در امتناع علاقه میان معنای لغوی و شرعی صلاة
ببینید، ابتدا مرحوم آخوند میفرماید قرینهای نیست پس مجازی تحقق پیدا نکرده است؛ بعد میفرماید اصلاً علاقه نیست تا ما بتوانیم قرینه بیاوریم. بالاخره بین معنای حقیقی و معنای مجازی باید علاقهای باشد تا شما بتوانید این لفظِ موضوع له للحقیقه را در مجاز به خاطر آن علاقه به کار ببرید و بعد هم قرینه نصب کنید. ما اصلاً علاقهای نداریم تا بتوانیم استعمال کنیم و قرینه را نیز دلیل بر استعمال بیاوریم؛ اصلاً نوبت به اینجا نمیرسد؛ اصلاً از همان ابتدا علاقه معدوم است، لذا نمیتوانید این لفظ موضوع للحقیقه را در این معنای مجازی به کار ببرید. بین ارکان مخصوصه که معنای دوم صلاة است و «دعا» که معنای اول صلاة است، چه علاقهای هست؟ گفتهاند علاقه جزء و کل
دانش پژوه: این بحثش جزئی است و بحث کلی نیست
استاد: بله، در اینگونه جاها دارند میگویند؛ در بحث صلاة دارند میگویند؛ بله بحث جزئی است...
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: خیر، نمیخواهد بگوید در همه جاهایی که حقیقت شرعیه داریم علاقه منتفی است؛ شاید در بعضی جاها علاقه منتفی نباشد؛ مثلاً حج به معنای قصد، شاید باشد؛ یا مثلاً زکات به معنای نموّ که معنای اصلی هم رعایت بشود. در مثل صلاة ایشان میفرماید علاقه نیست؛ صلاة وضع ثانی شده است برای ارکان مخصوصه، و وضع اول شده برای دعا؛ بین دعا و ارکان مخصوصه چه علاقهای هست؟ هیچ علاقهای نیست. بنابراین اصلاً نمیشود گفت لفظ صلاتی که حقیقتاً برای دعا وضع شده است، مجازاً در ارکان مخصوص استعمال شده است؛ اصلاً این را نمیشود گفت تا بعد بگویید استعمال، استعمال مجازی است. زیرا ایشان ابتدا فرمود — یعنی مرحوم آخوند ابتدا فرمود — استعمال حقیقی نیست و مجازی هم نیست؛ و مجازی نیست چون قرینه نداریم. اکنون میفرماید مجازی نیست، بالاتر از قرینه نداشتن؛ یعنی اصلاً علاقه وجود ندارد! لفظ صلاتی را که برای دعا وضع شده است اگر در ارکان مخصوصه به کار ببریم، اصلاً علاقهای وجود ندارد تا مجاز تحقق پیدا کند؛ دیگر نوبت به اینکه قرینه داریم یا نداریم نمیرسد.
دانش پژوه: حاشیه ادامه کلام مرحوم آخوند است، پس نه حقیقت و نه مجاز...
استاد: دنباله همین است دیگر؛ بله
دانش پژوه: پس علاقه بین دعا و صلاة، اصل را رد میکند که مجاز هم نیست.
استاد: مجاز هم نیست
دانش پژوه: غرضم این است که پس بحث مصداقی نیست
استاد: میخواهد بگوید در اینگونه موارد، مجاز نیست به خاطر این جهت؛ و در بعضی جاها مجاز نیست به خاطر اینکه قرینه نصب نشده است.
دانش پژوه: اصلاً در آنجایی که مثلاً تشبیه میکنیم، چیزی را با تشبیه میبینیم مثلاً به آن میگوییم اسد، به رجل شجاع میگوییم اسد. در آن جا قصد نمی خواهد.
استاد: در آنجا علاقه هست.
دانش پژوه: خب خیر، اصلاً میخواهم بگویم علاقه هم باشد و قصد آن را نداشته باشیم، باز هم اشکال وارد است؟
استاد: بله، کلاً دارد میگوید؛ ایشان دارد میگوید در مانحنفیه قبل از اینکه اشکال قرینه مطرح بشود اشکال دیگری داریم
دانش پژوه: اصلاً فرض کنید بین صلاة و دعا، یا آن حج که عرض کردم یا زکات، در همه اینها همین است: علاقه باشد اصلاً
استاد: اگر علاقه باشد، به خاطر اینکه قرینه نصب نشده است معلوم میشود استعمال مجازی نیست، این را قبلاً فرمود؛ در همه موارد استعمال، چون قرینه نصب نشده معلوم میشود مجاز هم نیست. در این مورد بحث ما اصلاً علاقه نیست، یعنی قبل از اینکه به عدم نصب قرینه برسد خلل هست؛ در این مورد بحث که صلاة است اصلاً علاقه نیست و به همین خاطر مجازیت تحقق پیدا نمیکند.
دانش پژوه: بحث او فراتر از این مصداق است که صلاة و دعا را میفرماید؛ میگوید صلاة و دعا اگر فرض کنیم علاقه است، اینکه میگویند دیگر به عنوان جزء و کل، مثلاً جزئی از صلاة دعا است...
استاد: آن را خود آخوند مطرح می کند و جزء و کل را رد میکند.
دانش پژوه: بالاخره علاقه را قائل است. ایشان میگوید اصلاً بر فرض که علاقه هم باشد، قصد شارع نمی تواند آن علاقه باشد؛ یعنی شما باید یک...
استاد: عبارت آخوند را بیاورید ببینیم؛ آیا از حفظ دارید حرف می زنید یا عبارت آخوند پیش شما است؟
«فلا یکون بحقیقة ولا مجاز»[8] بعد میفرماید: بله «و قد عرفت سابقاً» که استعمالی که نه حقیقت باشد و نه مجاز باشد داریم؛ این چیزی نیست... میفرماید: «و یؤید ذلک» — این «یؤید ذلک»اش که بعد میآید: «یؤید ذلک انه ربما» — «ذلک» یعنی اینکه استعمال مجازی نیست؛ علاوه بر اینکه حقیقی نیست، مجازی هم نیست: «إنّه ربما لا یکون علاقة معتبرة بین المعانی الشرعیة واللغویة»؛ کلی نمیگوید، میفرماید: «ربما لا یکون علاقة معتبرة بین المعانی الشرعیة واللغویة»، بعد مثال میزند و میفرماید: «فأيّ علاقة بين الصلاة شرعاً والصلاة بمعنى الدعاء»
رد علاقه جزء و کل و تبیین محقق اصفهانی از علاقه بر مبنای عطف و میل
دانش پژوه: بعدش را ببینید
استاد: «و مجرد اشتمال الصلاة علی الدعاء» این بحث دیگری است.
دانش پژوه: خب همین است دیگر، مجرد اشتمال که میگوید صرفاً که مشتمل باشد کافی نیست، ولو مشتمل باشد کافی است برای...
استاد: این یک بحث دیگری است؛ ببینید، من دارم بحث اول آن را نقل میکنم و شما به بحث دوم اشکال میکنید یا بحث دوم را پیش میکشید. پس از اینکه ایشان میفرماید علاقه بین صلاة و دعا نیست، کسی میگوید علاقه جزء و کل که هست؛ صلاة بالاخره مشتمل بر دعا هست.
دانش پژوه: بله، اصلاً علتی که جزء و کل را رد میکنند همین است؛ میگویند اگر فرض کنیم جزء و کل هم باشد، قرینهای وجود ندارد که شارع به خاطر این جزء و کل بودن، صلاة را ایجاد کرده باشد؛ از این جهت رد میکنند که صرف اینکه مشتمل بر آن باشد، برای ثبوت مجازیت کافی نیست.
استاد: شما اول بحثتان به من فرمودید که مرحوم آخوند نمیخواهد به صورت جزئی مطلب را رد کند، یعنی به طور کلی میگوید در این موارد علاقهای نیست که من شروع کردم به جواب دادن.
دانش پژوه: مثال زده ایشان
استاد: حالا می فرمایید اشتمال کل بر جزء نمی تواند علاقه باشد. این یک بحث دیگر شد
دانش پژوه: خیر، ببینید در صلاة و دعا ایشان یک مثال می زند، بعد می فرماید این مثالی که ما می زنیم که صلاة و دعا، هر فرضی شما بیاورید بر این که صلاة مشتمل بر دعا هست، یعنی یک نحو مجازیت و علاقه ای بین این ها ایجاد کرد و این علاقه هم کافی نیست. بعدش هم می آید می گوید مشتمل هم باشد کافی نیست چون ما دلیل نداریم بر این که شارع ناظر به معنای اول بوده است...
استاد: پس اشکال اول را وارد نکردید؟ اشکال اول شما چه بود؟ اشکال اول این بود که مطلب کلی نیست.
دانش پژوه: بله، به چه دلیل کلی نیست
استاد: خیر، من گفتم کلی نیست. شما گفتید کلی هست
دانش پژوه: کلی است، مثال فقط از باب مثال ذکر کردم، نه اینکه مخصوص بحث صلاة را بگوید؛ بعد خودبهخود میگوید ما هر علاقهای، مثلاً به عنوان مثال اگر شارع حج را بیاید وضع کند برای مناسک خاص، اصلاً شما چه علتی دارید که شارع آن اصل را گرفته و بعد آمده علاقه ایجاد کرده بین حج؟ این را دلیل نداریم. حال شما هر علاقهای ایجاد کنید؛ حال در اینجا اگر علاقه ایجاد کنید، علاقه کلی و جزئی بین صلاة و دعا...
استاد: شما دارید یک مطلب دیگر میگویید که سخن آخوند نیست؛ شما میفرمایید من نمیدانم آیا شارع آن معنای حقیقی را با معنای مجازیاش که مناسب است، مناسبت را رعایت کرده است یا نکرده است؛ این را شما ...
دانش پژوه: اصلاً علاقه را شارع لحاظ کرده است یا خیر، اصلاً همین را هم نمیدانیم...
استاد: اجازه می دهید من حرف بزنم؟ متوجه هستم شما چه فرمودید. ببینید، شما میفرمایید شارع ممکن است این رابطهای را که هست قصد نکرده باشد؛ درست است، این فرمایش شما است؛ خب بله این درست است. ما هیچ وقت نمیدانیم شارع در وقتی که دارد این لفظ را استعمال میکند رابطه بین این معنای جدید خود را با معنای قدیم قصد کرده است یا نکرده است، نمیدانیم. ولی مرحوم آخوند این را نمیگوید؛ میگوید اصلاً علاقه نیست؛ نمیگوید شارع علاقه را قصد کرده یا نکرده، اصلاً کاری به قصد شارع ندارد. فرمایش شما فرمایش درستی است اما آنچه آخوند میگوید این نیست. مرحوم آخوند میگوید اصلاً بین آن معنای اولی با معنای دومی علاقهای نیست. شما میفرمایید ما نمیدانیم که آیا علاقه بین آن معنای اولی و معنای دومی را شارع قصد کرده است یا نکرده است؛ سخن شما چیز دیگری است، هرچند سخن درستی هم هست.
دانش پژوه: این چیزی که ایشان میفرماید، یعنی اگر فرض کنیم علاقه هم باشد ما علاقه را کشف نمیکنیم؛ که شارع ناظر یه معنای قبل هم بوده...
استاد: خیر، این هم بحث بعدیاش این نیست که کشف نمیکنیم؛ میفرماید علاقه جزء و کل را نیز قبول ندارم.
دانش پژوه: عبارت ما هم درست است. با توجه به دلیلی هم که ایشان میگوید مجاز هم نیست به این خاطر است؛ مجاز بودن از حقیقت به عاریت گرفته میشود. فرض کنیم مجاز با حقیقت هم ارتباط داشته باشد، اگر من هیچگونه ارتباطی نخواهم ایجاد کنم بین حقیقت و مجاز، چه دلیلی هست برای اینکه این کلمهای که من استعمال کردم مجاز بشود؟ وقتی من خودم هیچ علاقهای ایجاد نکردم ولو باشد، حال یا قصد نکردم یا مثلاً ناظر نبودم یا اصلاً معنای سابق را...
استاد: اصلاً بحث ما در قصد قاصد نیست، در قصد متکلم نیست؛ آیا این کلمه، این استعمال میتواند مجاز باشد یا خیر؟ استعمال اگر علاقه داشته باشد و قرینه داشته باشد، میتواند مجاز باشد. آن وقت حال آن متکلم قصد کرده است یا قصد نکرده است، کاری نداریم؛ این به مراد جدی او مربوط میشود، مراد استعمالی او همان مجاز است. یعنی آنگونه استعمال کرده است که ما از آن مجاز استفاده میکنیم و قابلیت استفاده هم هست؛ ولی اکنون اینکه او قصد کرده است یا نکرده است، بحث دیگری است. عرض میکنم سخن شما درست است منتها خروج از بحث است. خب، ظاهراً نمیتوانیم اشکال مرحوم اصفهانی را بخوانیم. منظور مرحوم آخوند معلوم شد، انشاءالله در جلسه بعد که خواستم توضیح بدهم دیگر خیلی معطل نمیشویم و اشکال مرحوم اصفهانی را میخوانیم. ایشان، یعنی مرحوم اصفهانی، میخواهد مجازیت درست کند؛ میخواهد مجازیت درست کند و علاقه را نیز قبول میکند، منتها میفرماید علاقه، علاقه جزء و کل نیست. علاقه، جزء و کل نیست زیرا که معنای اولیه صلاة دعا نیست؛ معنای اولیه صلاة، عطف و میل و توجه است، و این توجه در نماز هست؛ به بیانی که خواهیم گفت انشاءالله. یعنی معنای اولیه صلاة با معنای ثانویه صلاة کاملاً مرتبط هستند و با هم علاقه دارند. شما معنای اولیه صلاة را دعا میگیرید و میگویید دعا با ارکان مخصوصه علاقه ندارد؛ ولی ما معنای اولیه صلاة را عطف و میل میگیریم و میگوییم با معنای ثانویه صلاة که ارکان مخصوصه است کاملاً مرتبط است و علاقه را درست میکنیم.
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: بنابراین مجازیت در مانحنفیه این ایراد را ندارد که علاقه وجود ندارد، بلکه علاقه وجود دارد؛ منتها قرینه نصب نشده، معنای مجازی اراده نشده و معنای حقیقی اراده شده است؛ حال استعمال، استعمال حقیقی است یا مجازی؟ در حاشیه قبل، حاشیه ۴۳ بود که گفتیم، مرحوم آخوند فرمود: «فلا یکون بحقیقة ولا مجاز»، ما گفتیم بنا بر دو مبنا حقیقت است. خب، ادامه بحث را میگذاریم برای جلسه بعد.