91/09/29
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین اشکال تمایز ابواب با موضوعات بر نظر مشهور/موضوع علم و عوارض ذاتی /مقدمه
موضوع: مقدمه/موضوع علم و عوارض ذاتی /تبیین اشکال تمایز ابواب با موضوعات بر نظر مشهور
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
کتاب نهایة الدرایه، صفحه ۳۱، سطر دوم:
«هذا هو المشهور في تمايز العلوم ، وقد يشكل ـ كما في المتن ـ بلزوم كون كل باب من أبواب علم واحد ـ بل كل مسألة منه ـ علما برأسه لتمايز موضوعاتها»[1]
بحث بر این بود که تمایز علوم به چیست. مشهور این بود که تمایز علوم به تمایز موضوعات است. مرحوم آخوند فرمود که تمایز علوم به تمایز اغراض است. ما قول مشهور را داشتیم نقل میکردیم و چنین گفتیم که علمی با علم دیگر ممکن است به لحاظ موضوع تفاوت داشته باشد.
تبیین دیدگاه مشهور در تمایز علوم بر اساس موضوع و حیثیت
موضوع علمی چیزی است، موضوع علم دیگر چیزی دیگر؛ و بهتوسط همین تفاوت موضوع، دو تا علمها متفاوت میشوند. و ممکن هم هست که موضوعشان یکی باشد، اما این موضوع واحد دو حیثیت داشته باشد و با حیثیتی موضوع علمی قرار گرفته باشد، با حیثیتی دیگر موضوع علم دیگر، که در چنین حالتی تفاوت بین دو علم، به تفاوت حیثیتی است که موضوع دارد، نه به تفاوت خود موضوع. اشکالی که بر قول مشهور وارد میشود؛ ما قول مشهور را توضیح دادیم، اشکال حمل شیء بر نفس را هم حل کردیم و آنطور که لازم بود دفاع کنیم، دفاع کردیم.
ولی بعد از اینکه این قول تمام شد، اشکالی را که بر این قول وارد میشود نقل میکند. اشکال این است که اگر تفاوت موضوع معتبر باشد، بین ابواب یک علم هم تفاوت موضوع را داریم. یعنی شما تفاوت موضوع را با تفاوت حیثیت توجیه کردید؛ گفتید حتی اگر حیثیتها هم مختلف باشد، موضوع مختلف است و علم مختلف است. ما میگوییم کلمه را مثلاً به حیثیت فاعل ملاحظه کنید، باب فاعل تشکیل میشود در علم نحو. به حیثیت مفعولی ملاحظه کنید، باب مفعول درست میشود.
نقد تداخل ابواب و مسائل در صورت پذیرش ملاک حیثیت
همین کلمه متحیث شد به دو حیث؛ یکی حیث فاعلیت، یکی حیث مفعولیت و حیثهای دیگر. خب شما میتوانید بگویید چون اختلاف موضوع داریم، پس اختلاف علم داریم. یعنی بابی را که در فاعل بحث میکند علم مستقل قرار بدهید، بابی را که در مفعول بحث میکند علم مستقل دیگر قرار بدهید. چون اگر تفاوت موضوع آن هم ولو به تفاوت حیثیت باشد باعث تمایز شود، خب این تفاوت موضوع با تفاوت حیثیت در ابواب مختلف یک علم هم هست. بلکه در هر مسئلهای از مسائل یک باب هم هست. پس باید شما هر بابی را علم مستقل بگیرید یا هر مسئلهای را یک علم مستقل قرار بدهید.
چون عامل استقلال علم را ما در ابواب مختلف هم میبینیم، در مسائل مختلف یک علم هم میبینیم. اگر این عامل باعث اختلاف علم شود، در ابواب مختلف هم و در مسائل مختلف هم باید باعث اختلاف علم بشود؛ یعنی باعث بشود که ابواب مختلف علمهای مختلف باشند یا مسائل مختلف علمهای مختلف باشند. این اشکالی است که در اینجا وارد میشود. یعنی آن عاملی که شما برای اختلاف علم گرفتهاید، مانع اغیار نیست. البته این تعبیر تعبیر خوبی نیست، چون این بحثها در تعریف گفته میشود؛ مانع اغیار، جامع افراد.
عدم مانعیت ملاک مشهور و لزوم تعدد نامحدود علوم
ولی ما میخواهیم در اینجا عرض کنیم که مانع اغیار نیست. یعنی شما در دو علم این عامل را مطرح کردید، ولی ما در غیر دو علم هم این عامل را میتوانیم بیاوریم و نتیجهای که شما گرفتهاید بگیریم، در حالی که نتیجه را شما خودتان قبول ندارید. در ابواب مختلف، در مسائل مختلف هم میتوانیم نتیجه بگیریم تعدد علوم را، در حالی که خود شما تعدد علوم را در آنجاها قبول ندارید. این اشکالی است که در اینجا وارد میشود.
