97/10/16
بسم الله الرحمن الرحیم
وجود منبسط و تأویل مذهب متکلمین در حصص وجود/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /وجود منبسط و تأویل مذهب متکلمین در حصص وجود
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و هفت، سطر سوم:
«و ثانيهما قول المتكلمين المذكور. و لما كان هذا بظاهره باطلا أردنا تأويله»[1] .
مطلبی از گذشته باقی مانده است که چون مطلب گذشته مهم است، من باید این ضمیمه را هم اضافه کنم.
اختلاف عارف و فیلسوف و متکلم در تعبیر از اضافه حق تعالی
در توضیح اضافه اشراقیه گفتیم که یک مضافالیه داریم، این مضافالیه اشراق میکند و این اشراق نوعی اضافه است و با این اضافه مضاف هم درست میشود. پس فقط مضافالیه موجود است، بعد اشراق میکند، افاضه میکند، این اضافه و اشراق حاصل میشود، با این اشراق و اضافه مضاف تولید میشود. واجبتعالی میشود مضافالیه در اضافه اشراقیه، بعد اشراق میکند یعنی افاضه میکند نور وجود را. حالا یا افاضه میکند یا تجلی میکند یا صادر میکند یا خلق میکند، هرچه دلتان خواست بگویید؛ اصطلاحات در اینجا مختلف است. عارف میگوید تجلی میکند، خود را جلوه میدهد، با جلوهاش آن اضافه حاصل میشود. حالا اضافه را بعداً میگویم چیست. با جلوهاش اضافه حاصل میشود. یکی میگوید نه، آن اضافه را صادر میکند؛ فیلسوف اینطور میگوید. یکی میگوید اضافه را خلق میکند؛ متکلم اینطور میگوید. اصطلاحات مختلف است. ولی علیایحال این مسئله هست که خداوند کاری انجام میدهد، پس این اضافه میشود کار او، فعل او، نه ذات او؛ و این مهم است. اضافه میشود فعل او، نه ذات او. بعد با همین فعل، مضافها درست میشوند.
حقیقت مضافالیه (وجود بحت)، اضافه (وجود منبسط) و مضاف (انحاء وجودات و تعینات)
حالا تشریح کنیم ببینیم در بحث ما مضافالیه چیست، اضافه چیست، مضاف چیست. دیروز گفتیم همهاش وجود است، ولی من باید توضیح میدادم که وجودها را معین کنم؛ توضیح ندادم. «مضافالیه» وجودِ نامتناهی و بحت است؛ هیچ ترکیبی ندارد و هیچ حد و مرزی برایش نیست. این میشود مضافالیه. «اضافه» همان وجود منبسط است. این را من دیروز نگفتم، باید میگفتم. «اضافه» خود وجود منبسط است. با این «اضافه» مضافها هم درست میشوند. یعنی تعینات را خداوند بر اثر تنزل اعیان ثابته در عالم خارج آورده است. این تعینات اگر نور وجود منبسط به آنها برخورد نکند، تحقق پیدا نمیکنند؛ چون خودشان که تحقق نیستند، متحقق هم نیستند. نه ذاتشان تحقق است، نه متحقق هستند؛ باید با این وجود متحقق بشوند. پس این اضافه است که اینها را محقق میکند. مضاف چیست؟ مضاف، تعینات موجوده است؛ یا به عبارتی که خود مرحوم سبزواری گفت، نحوه وجود است. مضافالیه نحوه نیست. بینهایت است، نحوه نیست. مضافها نحوهاند، آن تعینات برایشان نحوه درست میکند.
خود وجود منبسط نحوه ندارد، ولی با تعینات که همراه میشود نحوه درست میکند. پس اضافه اشراقی که همان وجود منبسط است، این بینهایت است، این هم تعینی ندارد، ولی وقتی خدا این را میپاشد روی تعینات - به تعبیر «میپاشد» توجه کنید - این نور را میپاشد روی تعینات، تعینات موجود میشوند و وقتی وجود گرفتند، همین نور که تا حالا تعین نداشته است، تعین پیدا میکند و انحاء پیدا میکند، میشود انحاء وجودات. پس انحاء وجودات همان اضافه متحد شده با تعینات است. خود اضافه اشراقیه تعینی ندارد، ولی وقتی پاشیده میشود روی این تعینات و با اینها متحد میشود، هم تعینات تحقق پیدا میکنند، هم آن وجود منبسط متعین میشود، انحاء پیدا میکند، آنوقت انحاء وجودات میشود همان مضافها.
توجه کردید که اینها حرفهای دیروز است، منتها تعیین کردم که مضافالیه چه وجودی است، مضاف چه وجودی است، و اضافه چیست. مهم همین بود که بدانیم اضافه همان وجود منبسط است.
مخلوق بودن وجود منبسط و رفع توهم انفکاک زمانی میان تعین و وجود
خب، گفتیم که اضافه اشراق میشود، اضافه با تجلی حاصل میشود، با صادر شدن، با خلق شدن؛ همه اینها نشان میدهد که آن نوری که ما اسمش را میگذاریم وجود منبسط، مخلوق است. خدا نیست، خلق خداست، فیض خداست، ظهور خداست؛ اسمش را هرچه میخواهید بگذارید. آن اضافه مهم است. این اضافه اگر نباشد، تعینات نیستند.
در کلماتی که من عرض میکردم، یک عبارتی آمد که باید دقت کنید؛ آن عبارت از باب ناچاری آمده است و الا عبارت تسامحی است. گفتم خداوند تعینات را ریخته، بعد نور وجود را بر روی آنها میپاشد. اینطور نیست؛ از اول تعین با وجود میآید. اینطور نیست که خدا تعینها را بریزد در یک تاریکی، بعداً نور به آنها بدهد؛ بلکه از اول این تعینها را با وجود متحد میکند و آنها را میفرستد در خارج. ولی حالا ما بهخاطر اینکه مطلب روشن بشود اینطور گفتیم. تعین را فرض کردیم جدا، نور را فرض کردیم جدا، بعد گفتیم این نور برخورد میکند به آن تعینات، و موجودات متعینه درست میشوند، یا انحاء وجود درست میشود. اگر خود ماهیات را نگاه کنید، میگویید «موجودات متعینه»؛ اگر وجود را نگاه کنید که با این ماهیات متعین شده است، میگویید «انحاء وجودات».
چون مرحوم سبزواری میخواهد همهجا تعبیر به وجود بکند، چون اصالة الوجودی است، در مضافالیه میگوید «وجود بحت»، در اضافه میگوید وجود، یعنی «وجود منبسط»، در آن مضافها میگوید «انحاء وجودات»؛ نمیگوید متعینات موجوده، میگوید انحاء وجودات؛ همه را تعبیر به انحاء میکند. این نکتهای است مربوط به بحث دیروز که لازم بود تذکر داده بشود.
ضرورت تمثیل در تبیین معارف الهی و چرایی اختلاف در امثله
مطلب بعدی هم همان است که من دیروز اشاره کردم. کسی از من سؤال کرد تو قبلاً طوری حرف زدی، حالا طور دیگری حرف میزنی؛ که جواب دادم نه، هر دو طور یکی بود. دوباره میخواهم آن را تکرار کنم. ما بهخاطر اینکه خدا و کارهای خدا و اوصاف خدا مثل ندارند، به سمت مثال میرویم. اگر مثل داشت، خب آن مثل را میآوردیم همهچیز حل میشد. «مثل» محسوسی اگر وجود داشت، آن مثل را در مقابل حسمان قرار میدادیم همهچیز را میفهمیدیم. اما چون خدا مثل ندارد، همانطور در پرده ابهام است، برای ما در پرده ابهام است. البته او در پرده نیست، ما در پرده هستیم. او آشکار است، مدارک ما پرده است و نمیگذارد او را ببینیم؛ و الا او در پرده نیست، آشکار است.
حالا در هر صورت، به تعبیر تسامحی، او در پرده ابهام است برای ما. ناچار هستیم که از طریق مثال مقداری مطلب را برای خودمان روشن کنیم، خدا را مقداری بشناسیم. از طریق مثال که میخواهیم بشناسیم، مثالها مختلف هستند. گاهی اینطور مثال میزنیم، گاهی آنطور مثال میزنیم، گاهی تشبیه معقول به محسوس ما اینچنین است، گاهی آنچنان است؛ ولی در همه سعی میکنیم که اصل مطلب ما اختلاف پیدا نکند. مثالهای ما اختلاف پیدا میکند، اصل مطلب نه.
بررسی تمثیل شمس و نور و جلوه وجود در مراتب عقول، نفوس و اجسام
من یک بار اینطور گفتم: خدا را خورشید حقیقت حساب کردیم، وجود منبسط را نور او حساب کردم، بعد هم تعینات را شیشههای رنگی حساب کردم، یا هرچه. اینطوری محاسبه شد که تقریباً مغایرت خدا با این فعلش خیلی نمود داشت و روشن بود؛ که خدا را شمس گرفتیم و فعلش را نور گرفتیم، مغایرت روشن بود. اما بار دوم که اشاره کردم، دیگر شمس را نگفتم. میشود شما بگویید شمس؛ یک وجود بحتی درست کردم که آمد و آمد تا رسید به تعینات، در تعینات که رفت گفتم ادامه همان نور است، منتها متعین شده است، و بر اثر متعین شدن، ظاهر شده است. همان نور ظاهر شده است.
این همان مثال قبلی است، فرقی نکرده است. منتها اندکی من عبارات را عوض کردم، مثال را عوض کردم. این را توجه بکنید که نمیخواهم بگویم آن نور خداوند آمد در تعینات، و تعینات از همان نور خداوند بهرهمند شدند، بلکه جلوه آن نور که میتواند آشکار بشود آمد در تعینات. حالا بخشی - بخش هم تعبیر درستی نیست - بخشی از این وجودِ آشکار شده برای عقل آشکار میشود، بخشی برای نفس آشکار میشود، بخشی برای جسمها آشکار میشود. ولی همهشان آشکارشدهها هستند. آشکارشدهها یعنی چه؟ یعنی خدا خود را جلوه داد، از آن خفا درآورد، آشکار کرد. یک بار خود را برای عقول آشکار کرد، یک بار برای نفوس، یک بار برای ما که اجسام هستیم. آنوقت این وجودهایی که آمد و خدا را آشکار کرد، شد وجود ما؛ ما و نفوس و عقول. این بخشِ وجود، فعل خداست، تجلی خداست، ظهور خداست، از خدا صادر شد.
تطبیق آیه نور با تجلی وجودی، حقیقت ظهور و رفع توهم حلول یا شرک
و این مهم است که نگویید همان نور الهی است که آمده است. بله، همان است از جهت اینکه فعل اوست و فعل او حاکی از اوست؛ از این جهت همان است. این را هم من قبلاً اشاره کردم: ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ﴾[2] ، نه «نور الله نور السماوات»؛ به این آیه دقت کنید: ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ﴾؛ خود خدا را میآورد نور سماوات قرار میدهد، که سماوات با این نور روشن هستند، با این نور محقق هستند؛ اگر این نور نبود، سماواتی نبود. پس همین نور سماوات را روشن کرد. نمیگوید «نور الله نور السماوات و الارض»، بلکه میگوید ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾. و این با مثال دومی که عرض کردم، با بیان دوم سازگارتر است؛ که بیان اول خورشید بود و اینها، بیان دوم همان وجود دارد میآید. منتها همان وجود، یک دفعه خود را جلوه میدهد. حالا «دارد میآید» که حرف غلطی است، من عرض کردم بارها که حواستان باشد به این تسامحات. خود همین وجود خود را جلوه میدهد، آن جلوه میشود نور سماوات و ارض. جلوه او، ظهور اوست، فعل اوست، ولی در عین حال گفته میشود «الله» نور سماوات و ارض است. یعنی کأنه خود خداست که دارد میآید، منتها اینجاها که میرسد دیگر از آن حالت غیبالغیوبی درمیآید، ظهور پیدا میکند؛ ظهور پیدا میکند یعنی جلوه میدهد. تجلی یعنی جلوه کردن، آشکار شدن. اینجا آشکار میشود، تعینات را موجود میکند، آنوقت تعیناتِ موجوده میشوند دلیل انّی برای او. میشوند مخلوق او، و کاشف از او، و آیت او.
اینها دیگر روشن است، از بس من تکرار کردم دیگر حفظ شدهاید انشاءالله. ولی طوری بشود که خطایی در آن راه پیدا نکند، چون موضع موضعِ خطرناکی است. بحثها شاید سنگین نباشد، درکش خیلی سخت نیست، ولی موضع موضع خطرناکی است؛ ذرهای خلاف درک بشود انسان را به شرک منتهی میکند. به همین جهت من تأکید میکنم.
خب این مباحثی بود مربوط به گذشته که لازم بود ذکر بشوند. و تمام تصمیم من برای تکرار این مطالب، یکی این بود که بگویم مثالها اگر تفاوت کرده است بهخاطر ضعف خود ماست، نه اینکه مطلب دو جور باشد. مطلب دوم اینکه خواستم بیان کنم که اضافه اشراقیه را من دیروز نگفتم که وجود منبسط است، ولی بیان کردم. شاید هم از بیاناتم معلوم بود منتها اسمی روی آن نگذاشتم. حالا اسمش را خواستم عرض کنم که شما که با وجود منبسط آشنا شدید، آن اضافه را هم از طریق وجود منبسط بشناسید.
پس چه داریم در جهان؟ «مضافالیه» داریم که «وجود بحت» است، «اضافه اشراقیه» داریم که «وجود منبسط» است، «انحاء وجودات» داریم که همین «وجود منبسط همراه با تعینات» است. غیر از این چیزی در جهان نیست. غیر از این چیزی در جهان نیست. آنوقت این سه تا چه هستند؟ وجود هستند و وجود هستند و انحاء وجودات. پس وجود است و وجود است و وجود. چیزی غیر از وجود ما در جهان نداریم. اینطور شد دیگر.
«و ثانيهما»[3] این بحث شروع در بحث امروز است. گفتیم شعری که ما در اینجا گفتیم مشتمل بر دو مذهب است: مذهب اول مذهب دوانی بود که از آن فارغ شدیم، مذهب دوم مذهب متکلمین بود. نه همه متکلمین، آن متکلمینی که قولشان را نقل کردیم، گفتیم قائل به حصص هستند، قائل به حصص وجود هستند. آنها قولشان را نقل کردیم. آنوقت این شعر ما مشتمل بر این دو مذهب بود، تا اینجا تمام شد.
بعد میفرماید چون قول متکلمینی که ما نقل کردیم واضحالبطلان است و ما نمیتوانیم به خودمان تلقین کنیم و به باور خودمان راه بدهیم که آن متفکرین متکلم این مطلب واضحالبطلان را گفته باشند، ناچار نظر آنها را تأویل میبریم. چون نمیتوانیم باور کنیم که مطلبی به این واضحالبطلان بودن را گفته باشند، لذا تأویل میبریم. تأویلی که میبریم همان است که قبلاً عرض کردم.
مقایسه تحلیلی میان مذهب متکلمین (حصص مفهومی) و مذهب تحقیق (تجلیات عینی وجود منبسط)
آنها گفتند «مفهوم وجود» واحد است، اضافه میشود به تعینات، و با اضافه شدنِ آن مفهوم واحد به تعینات، حصص درست میشود. یعنی مفهوم وجود را اضافه میکنیم مثلاً به تعین انسان، میشود وجود الانسان؛ به تعین شجر اضافه میکنیم، میشود وجود الشجر. این وجود الانسان، وجود الشجر و امثال ذلک همه میشوند حصص. پس با اضافه کردن مفهوم وجود به تعینات، حصص درست میکنیم. ما چه گفتیم؟ ما گفتیم با اضافه اشراقیه «واقع وجود» - نه مفهوم وجود - به تعینات، موجودات متعین و مختلف درست میکنیم. آنها گفتند «حصص» درست میکنیم، ما گفتیم موجودات مختلف یا «تجلیات» مختلف درست میکنیم.
دقت کنید دوباره عبارت را بگویم، در عبارت توجه بکنید، یعنی دقت کنید. آنها گفتند مفهوم وجود را اضافه میکنیم به تعینات تا حصص درست بشود. ما میگوییم واقع وجود را، نه مفهوم وجود - آنها گفتند مفهوم وجود، ما برمیداریم جایش میگذاریم واقع وجود - واقع وجود را اضافه میکنیم به تجلیات یا به تعینات، تجلیات مختلف درست میشود. آنها گفتند حصص مختلف درست میشود، ما میگوییم تجلیات مختلف درست میشود. بهجای مفهوم وجودی که آنها گفتند ما میگوییم واقع وجود، بهجای حصصی که آنها گفتند ما میگوییم تجلیات. اضافه را آنها اضافه مقولی گرفتند یا اضافه ادبی گرفتند یا هرچه، ما اضافه اشراقی گرفتیم. ما تمام آنچه را که خودمان درست دانستیم در توجیه کلام آنها میآوریم. کلام آنها میشود مثل نظر ما. برمیگردد به همین چیزی که دوانی ادعا میکرد.
گفتیم که دوانی حرفش درست است، منتها مزاحم دارد؛ آنچه که مزاحم حرفش است اصالة الماهوی بودنش است. اصالة الماهوی بودنش را پاک کردیم، جایش اصالة الوجود گذاشتیم، حرف او شد حرف ما. حالا ما داریم حرف متکلمین را به حرف خودمان برمیگردانیم، یا بگویید به حرف دوانیِ اصلاحشده برمیگردانیم. به حرف اصلاحشده دوانی برمیگردانیم، نه به حرف دوانیِ اصلاحشده. اصلاحشده قید حرف است، قید دوانی نیست!
دیگر چون این مطلب را من قبلاً هم توضیح داده بودم، الان هم که اشاره کردم، همین اشاره تقریباً کافی بود، فکر میکنم میتوانم عبارت را بخوانم. دیگر وارد عبارت میشوم، صفحه بیست و هفت هستیم، سطر سوم: «و ثانيهما»، یعنی دومین از دو قولی که نظم ما و شعر ما به آنها اشاره داشت، قول متكلمين است «المذكور». «المذکور» صفت قول است، صفت متکلمین نیست، و الا میگفت «و المذکورین». قولی که از متکلمین ذکر شد. چون همه متکلمین این قول را نداشتند، بعضیهایشان قائل به این قول بودند. آن قولی که ما از بعض متکلمین نقل کردیم این بود که حصصِ وجود را ما در جهان داریم.
این قولشان تمام شد. مرحوم سبزواری بیش از این دیگر قولشان را توضیح نمیدهد. قول آنها همین بود که مفهوم وجود را داریم، اضافهاش میکنیم، نه اضافه اشراقی، بلکه اضافه غیراشراقیاش میکنیم به تعینات، و با این اضافه، حصص به وجود میآید. ما گفتیم واقع وجود را داریم، اضافه اشراقی میکنیم به تعینات، با این اضافه تجلیات درست میشود. ما حصص را تجلیات گرفتیم، مفهوم وجود را هم واقع وجود گرفتیم، اضافه را هم اضافه اشراقی قرار دادیم، به این ترتیب قول متکلمین را برگرداندیم به قول دوانی یا برگرداندیم به مذهب خودمان که صحیح است.
«و لما كان هذا» القول «بظاهره باطلا»، یعنی قول این متکلمین «بظاهره باطلا أردنا تأويله»، خواستیم تأویل ببریم. چطور تأویل بردیم؟ «بإرجاعه»، «بإرجاعه» توضیح تأویل است. به اینکه ارجاع دادیم این قول را «إلى الأول»، یعنی به قول اول که قول دوانی بود. چطوری ارجاع دادید؟ «بتنزيل جميع ما قالوا في المفهوم على الحقيقة». «علی الحقيقة» متعلق به «تنزیل» است. تمام آنچه که آنها درباره مفهوم گفتهاند تنزیل کردیم بر حقیقت. یعنی مفهومی که آنها گفتند برداشتیم، به جایش حقیقت گذاشتیم؛ آنها میگفتند مفهوم وجود، ما حالا گذاشتیم حقیقت وجود.
«بتنزيل جميع ما قالوا في المفهوم»، تمام آنچه درباره مفهوم گفتهاند ما تنزیل کردیم بر حقیقت. به این صورت: «بأن يكون مرادهم بكون الوجود مفهوما واحدا مرادهم كون حقيقته واحدة». آنها گفتند مفهوم وجود واحد است، ما گفتیم مرادشان از این کلامشان این است که حقیقت وجود واحد است. آنها یک مفهوم برای وجود قائل بودند که با اضافه آن را متعدد میکردند، یعنی انحاء وجودات درست میکردند. ما یک دانه حقیقت است که با اضافه اشراقی آن را متعدد میکنیم، یعنی با تجلیات آن را متعدد میکنیم.
«كما في ذلك المذهب»، چنانچه حقیقتِ واحد بودن - نه مفهوم واحد بودن - حقیقتِ واحد بودن در آن مذهبی که منسوب به اذواق متألهین است داشتیم. در آن مذهبی که منسوب به ذوق متألهین است اینطور گفتیم که حقیقت وجود واحد است و همه ماهیات به این واحد منسوب هستند. حقیقت وجود را متعدد نکردیم، نسبتها را متعدد کردیم. خب، این تمام شد. مراد متکلمین به مفهوم، حقیقت است. این یک تبیین مراد.
مراد دوم: «و مرادهم» یعنی مراد متکلمین «بحصصه» یعنی بحصص الوجود. آنها میگفتند حصص مفهوم، ما میگوییم حصص واقع وجود. مرادشان تجلیات است. مرادشان از حصص تجلیات است. تجلیات چه بودند؟ انحاء وجودات بودند. یعنی وجوداتی بودند که با اضافه اشراقیه وجود نسبت به تعینات حاصل میشدند. وقتی وجود اضافه اشراقی پیدا میکند به تعینات، این حصص درست میشدند. حصص یعنی تجلیات. آنها گفتند حصص، بحث را بردند در مفهوم. حصص وجود خارجی ندارد، حصص وجود ذهنی دارد. ما بحث را آوردیم در تجلیات که تجلیات وجود خارجی دارند. «و مرادهم بحصصه»، یعنی بحصص الوجود، تجلیات است.
بررسی تلازم وحدت ذات و کثرت نسب، تجلیات و مجلاها
خب، آیا تجلی باعث تکثر آن حقیقت وجود میشود؟ همچنین آیا حصص باعث تکثر آن مفهوم وجود میشود؟ دو تا سؤال است دیگر. یکی اینکه آیا تجلی باعث تکثر آن متجلی یعنی حقیقت وجود میشود یا نه؟ یکی اینکه این حصص که کثیر هستند، کثرتشان باعث کثرت مفهوم وجود میشود یا نه؟ حالا حساب کنیم ببینیم میشود یا نه.
مفهوم وجود واحد است، یک بار آن را نسبت میدهیم به انسان، حصهای درست میشود؛ یک بار آن را نسبت میدهیم به شجر، حصه دیگری درست میشود؛ به حجر نسبت میدهیم حصه سوم درست میشود. مفهوم وجود متعدد نمیشود، نسبتها متعدد میشود، و بر اثر نسبتها، حصهها متعدد میشوند. پس سه چیز داریم؛ مفهوم وجود که واحد بود و به وحدت خودش باقی میماند، این یک. دوم، نسب و اضافات که این متعدد است. سوم، حاصل این نسب و اضافات که حصص هستند؛ اینها هم متعدد هستند. از این سه چیز یکی از آنها واحد بود، دو تای دیگرش متعدد.
حالا میآییم در حرف خودمان یا توجیهی که برای این کلام متکلمین کردیم. حقیقت وجود واحد است. این تجلی میکند و با تجلیاش این متجلیات کثیره درست میشود. چند بار تجلی میکند؟ یک بار تجلی میکند این وجود درست میشود، یک بار تجلی میکند آن وجود دیگر درست میشود، یک بار وجود سوم؛ همینطور، تجلیها میشوند متکرر.
حقیقت وجود واحد است، همانطور که در کلام آنها مفهوم وجود واحد بود. این حقیقت متکثر نمیشود، همانطور که مفهوم متکثر نمیشد. تجلیات اینجا متکثر هستند، همانطور که آنجا نسب متکثر بودند. بعد، مجلاها متکثر هستند، همانطور که حصص متکثر بودند. روشن شد مطلب.
حقیقت وجود در کلام ما، مفهوم وجود در کلام آنها، هر دو واحدند. تجلیها در کلام ما، نسب در کلام آنها، هر دو متکثرند. مجلاها در کلام ما و حصص در کلام آنها، هر دو متکثرند. تکثر مجلا، تکثر تجلی، به وحدت آن حقیقت وجود آسیب نمیزند و او را متکثر نمیکند. تکثر حصص، تکثر نسب، به وحدت مفهوم آسیب نمیزند و آن را متکثر نمیکند. پس توجه میکنید با این توجیهی که کردیم تمام حرفهای متکلم را با تمام خصوصیات و لوازمش آوردیم با حرف دوانی یکی کردیم. تأویل بردیم حرف متکلمین را به حرف دوانی. تأویل بردیم یعنی ارجاع دادیم. تأویل از ماده «أُول» است، «أُول» یعنی رجوع، تأویل یعنی ارجاع. ارجاع دادیم کلام متکلمین را به کلام دوانی.
تمایز تشأن عرفانی با صدور فلسفی و عدم اخلال به قاعده الواحد
شاگرد: در متجلی، جهات و اعتبارات واقع نمیشود؟
استاد: در متجلی، جهات متکثر نمیشود، شئون متکثر میشود. ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾[4] ، شئونش متکثر میشود، نه اینکه جهات متکثره داشته باشد. خداوند شئون متکثره دارد، نه جهات متکثره.
﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾. یکی دیگر هم داریم: «لا تکرار فی التجلی»[5] . در تجلی تکرار نیست. یعنی هر کدام از مجلاها با دیگری فرق دارد. تکثر اینطوری درست میشود. حالا چطور واحدی است که کثیر از او صادر میشود؟ شما ظاهراً نظرتان به همین است که این قاعده الواحد را مختل میکند. این کثرات چطوری از این واحد صادر میشود، در حالی که واحد هیچ حیثیت متکثرهای در ذاتش نیست؟ آنوقت چطوری اینهمه شئون را نازل میکند؟
توجه کنید، «شئون» یا «تشأن» با «صدور» فرق میکند. اگر بخواهد چیزی از من صادر بشود، باید حیثیت آن چیز در من باشد، اما در شئون اینطور نیست. در شئون اینطور نیست که من با حیثیتهای مختلف شئونی داشته باشم. این شئون به من تعلق میگیرند و مرتبط میشوند، نه اینکه حیثیتی از من او را صادر کند تا بگویید این حیثیت سنخیت دارد با این صادر، حیثیت دیگری باید سنخیت داشته باشد با صادر بعدی. صدور نیست، تشأن است؛ یعنی شئون مختلفی به این موجود تعلق میگیرند و موجود واحد میتواند شئون متعدد داشته باشد.
تمثیل طناب و آویزهها؛ تفاوت معالیل صادره با شئون وجودی وابسته
حالا من یک مثال بزنم. مثال گاهی اوقات مطلب را گم میکند، ولی من به آن مبعدش توجه نمیکنم، به مقربش توجه میکنم. شما سیمی را داشته باشید، طنابی را داشته باشید، چیزهایی را به این طناب آویزان کنید. آیا طناب متکثر میشود؟ حیثیتهای متکثر پیدا میکند؟ حالا این آویزهها را هم بگویید شئون طناب. آیا طناب متکثر میشود؟ بله، اگر میخواست طناب فلان رنگ را صادر کند، رنگ سفید را این بخشش صادر میکرد، رنگ سبز را آن بخشش صادر میکرد، رنگ زرد را آن بخش دیگرش صادر میکرد، با حیثیتهای مختلف رنگهای مختلف را صادر میکرد. اما آن نمیخواهد چیزی صادر کند، بلکه میخواهد چیزهایی را که به آن آویزان هستند نشان بدهد. آن شئون را میخواهد نشان بدهد. این لازم نیست که طناب تکثر پیدا کند، چند تا طناب بشود. لازم هم نیست که طناب یکی باشد، حیثیات متکثره پیدا کند. نه لازم است حیثیات متکثره پیدا کند، نه لازم است خودش متکثر بشود.
شئون غیر از معالیل است. معالیل صادر میشوند، وقتی صادر شدند اقتضا میکنند که این مصدر دارای حیثیت همه آن معالیل باشد. اما وقتی شئون بودند، آنها آویزان میشوند به این. یعنی از او صادر نمیشوند، بلکه آویزان به آن هستند و او را ظاهر میکنند. در این صورت احتیاج نیست به اینکه حیثیات مختلف برای این ذیشأن وجود داشته باشد.
ارتباط ربطی ممکنات با غنی بالذات بر پایه فقر ذاتی و صمدیت حق
شاگرد: در همان مثال، نورهایی که ... پخش میشود ... متصل است به تار اصلی، تار اصلی باز به آنها افاضه میکند...
استاد: اصلاً همان نورها آویزان هستند، همان نورها آویزان هستند به آن طناب. تعینات که به تبع نورها آویزان هستند، تعینات که آویزان حقیقی نیستند. شئون اله، آن وجودات است، نه این تعینات. این تعینات از باب اینکه همراه شئونات هستند میشوند شئونات، و الا شئون در واقع همان وجودات است. آیا این وجودات متکثر ذات را متکثر میکند؟
شاگرد: ذات را متکثر نمیکند...
استاد: یا ذات را دارای حیثیات متعدد میکند؟ نمیکند. به شأن دقت کنید. حالا تعبیر به آویزان کردم که مقداری مطلب روشن بشود، ما آویزان نمیگوییم، ما میگوییم متعلق، ما میگوییم ربط. همه ربط به او هستند. آیا این ربط احتیاج دارد به اینکه او حالتی داشته باشد، در ربط دوم احتیاج دارد به اینکه او حالت دیگر داشته باشد؟ یا تمام این ربطها بهخاطر شدت وجودی اوست؟ یک چیز بیشتر نیست. چون شدت وجودی دارد، همه به او مربوط هستند. شدت وجودی دارد یعنی چه؟ یعنی واجب است. چون واجببالذات است، همه به او مربوط هستند. ملاحظه میکنید در ارتباط نقائص و محتاجها به غنی، ارتباطها متعدد است، ولی غنی متعدد نمیشود، حیثیات مختلف هم ندارد. چون غنی است و میتواند حاجت همه را برآورد، همه به او وابسته هستند. تکثر در ذات نمیآید، حتی حیثیت متکثره هم نمیآید. خودِ تشأن را دقت بکنید و فرقش را با صدور ببینید، همهچیز روشن میشود. در صدور لازم است شما قاعده الواحد را جاری کنید، بگویید اول این واحد جاری شده، بعد بهتوسط واحد چیز دیگر صادر شده و امثال ذلک. در عرفان شما قاعده الواحد را نمیخواهید. چرا؟ چون در عرفان میگوید همهچیز ظهور اوست، همهچیز شئون اوست، همهچیز ربط به اوست. ربط همهچیز بهخاطر احتیاجشان است، مربوطالیه بودن او هم فقط بهخاطر غنایش است. نه اینکه در این ربط بهخاطر چیزی مربوطالیه باشد، در ربط دوم بهخاطر چیز دیگر مربوطالیه باشد، در ربط سوم بهخاطر چیز سوم؛ بلکه مربوطالیه هست در همه بهخاطر اینکه صمد است. بهخاطر اینکه صمد است، غنی است، برآورنده حاجات بقیه است؛ فقط به همین جهت است. یعنی یک حیثیت دارد، همه به او آویزان هستند، همه به او محتاج هستند. روشن است مطلب.
پاسخ به شبهه تکثر اسما و مرآتیت مظاهر و نقص قابلی ماهیات
شاگرد: اگر آن شئون و حیثیات متکثرند در این ذیشأن نیاز نمیکنند، چرا هر شأن فقط در یک، یعنی مرآت از یک طرف است؟
استاد: آخرش را متوجه نشدم!
شاگرد: لماذا مرآتيته من جهة، مرآتية كل شأن من جهة لا من تمام الجهات؟
استاد: بله. میفرمایید که اگر همه شئون با کثرتی که دارند، آسیبی به وحدت ذیشأن نمیزنند، چرا هر کدام دارند حیثی از حیثیات ذیشأن را نشان میدهند؟ یکی مظهر فلان اسم است، یکی دیگر مظهر فلان اسم دیگر است. چرا اینها مرآتیتشان فرق میکند؟ این اشکال در مرآتیت نیست، اشکال در این است که خدا چقدر حیثیت دارد که هر کدام دارند مرآتی میشوند برای آن حیثیتش. ظاهراً حرف شما به اینجا برمیگردد.
شاگرد: چرا یک مظهر نمیتواند او را به تمامی نشان بدهد؟
استاد: نه، آن که نقص مظهر است. اینکه چرا مظهر نمیتواند خدا را به تمامی نشان بدهد، این ربطی به کثرت خدا ندارد، این نقص مظهر است. مظهر ناقص است که نمیتواند او را به تمامی نشان بدهد. حرف این است که خداوند اینهمه اسما دارد، اینهمه حیثیات دارد که هر شأنی یک حیثیتش را نشان میدهد. حالا چرا این شأن نمیتواند همه را نشان بدهد بهخاطر این است که خود شأن ناقص است. اما اشکال اینجا نیست که چرا شأن ناقص است، اشکال این است که چرا خداوند اینهمه شئون دارد؟ تکثر رفت در ذات خدا! روشن است چه عرض میکنم؟
شاگرد: ولی من میگویم اگر شما فرمودید خدا شئونها و اسماء دارد، بنابراین هر شأن مربوط به یک اسم است...
استاد: هر شأن مربوط به یک اسم نیست، هر شأن دارد یک اسم را نشان میدهد.
عینیت ذات و صفات و توالی طولی مراتب تجلی (اسما، عقول، نفوس، اجسام)
شاگرد: خب نشان میدهد. بنابراین این تکثر اسما نیست؟
استاد: خب همین، من دارم همین را عرض میکنم. که خود شئون کثیرند، کثرتشان را به ذیشأن نمیدهند. حرف سر این است که خود ذیشأن کثیر است، که هر شأنی دارد یکی از جهات کثیره او را نشان میدهد. خود ذیشأن را شما اول کثیر گرفتید؛ چه شأن داشته باشد چه نداشته باشد، چه نشان بدهد چه ندهد، بالاخره کثیر است. اشکال شما قبل از شئون است. یعنی اشکال شما این است که نه اینکه شئون کثرتشان باعث کثرت خداوندی میشود، قبل از اینکه شئونی باشد شما برای خدا کثرت قائل هستید، حیثیات کثیره قائل هستید، بعد میگویید شئون هر کدامشان یکی از این حیثیات را نشان میدهند. که اشکال شما اگر وارد بشود، قبل از شأن وارد میشود. و جوابش هم این است که تمام اسمای الهی عین هم هستند و عین ذات هستند، تکثر حیثیت در آنها نیست. بعداً که شما مقایسه میکنید و میآید در مرتبه پایینتر که مرتبه تجلی است، کثرات درست میشود. در مرتبه ذات هیچ کدام از این کثرات نیست. شئون هم حالا وابستهاند فرضاً به اسما، اسما وابستهاند به خدا. خب اینها بالاخره همهشان وابسته هستند به آن واحد. حالا نمیخواهیم بگوییم یک دانه آویزان هست؛ اسما آویزانهای اول هستند، عقول آویزانهای دوم، نفوس آویزانهای سوم، اجسام آویزانهای چهارم. این تجلیات در طول هم هستند، در عرض هم که نیستند. از آن بالا که میآیند همه آویزان شدهاند، اما عقول بلاواسطه، نفوس باواسطه عقول، و اجسام باواسطه نفوس، خود عقول هم باواسطه اسما. اینها را هم اگر دقت کنید، هیچکدامشان کثرت در واجب تولید نمیکنند. اگر کثرتی هست، قبل از اینکه این شئون آویزان بشوند و تعلق پیدا کنند، این کثرت هست، و ثابت کردیم کثرت در قبلش هم نیست، بعدش هم نیست. روشن است مطلب.
«التي لا تستلزم تكثرا في المتجلي الا في النسب»[6] . «التی» یعنی تجلیات، یا به قول متکلمین حصص، که ما حصصشان را تبدیل کردیم به تجلیات. تجلیات مستلزم نیستند تکثری را در متجلی، الا تکثر در نسب. تکثر در نسب قائل هستند، ایجاد میکنند. یعنی باعث تکثر نسب میشوند، اما باعث تکثر متجلی نمیشوند. مضافالیه را کثیر نمیکنند، ولی اضافهها را کثیر میکنند.
اشتمال وجود منبسط بر کثرات و رد نظریه تعطیل (ید الله مغلولة) در افاضه الهی
«كما قالوا»، چنانچه آنها هم همین را گفتند. گفتند «لا تكثر في مفهوم الوجود»، مفهوم وجود کثیر نمیشود، «الا بمجرد عارض الاضافة». چون اضافه میشود به آن تعینات، این اضافه متعدد میشود و این اضافهای که عارض است متعدد میشود. عارض متعدد میشود، نه خود مفهوم وجود. مفهوم وجود متعدد نمیشود، عارضی که عبارت از اضافه است متعدد میشود. اینجا هم نسب متعدد میشوند؛ در بحث ما نسب، در بحث آنها اضافه؛ فرقی نمیکند، در هر دو یکی است. در بحث آنها تکثر برای اضافه است، در بحث ما هم تکثر برای نسب یعنی اضافه است. منتها آنها اضافه مقولی میگویند، ما اضافه اشراقی.
شاگرد: ما که اضافه اشراقیه میگیریم، دیگر تکثر در اضافه را نمیگوییم.
استاد: تکثر در اضافه را هم قائل هستیم.
شاگرد: ما گفتیم وجود منبسط را اضافه میگیریم.
استاد: بله، اضافه همان وجود منبسط است، ولی وجود منبسط دارای کثرات است. خودش کثیر نیست، ولی مشتمل بر کثرات است. قبلاً هم گفتیم، خود شما سؤال کردید که آیا وجود منبسط ماهیت دارد یا نه؟ گفتم وجود منبسط خودش ماهیت ندارد، ولی پر از ماهیت است. خودش را ملاحظه کنید، یعنی ماهیات عقل و نفس و امثال ذلک را بردارید، خودش ماهیت ندارد، ولی پر از ماهیت است؛ پس نمیشود گفت وجود منبسط ماهیت ندارد. وجود منبسط با اینهمه ماهیت همراه است. بله، در صور اول اسرافیل وجود منبسط میشود بیماهیت؛ همانطور که در وقت صدورش هم که در ازل صادر میشد بیماهیت بود.
تبیین حقیقت جف القلم در عالم دهر، زمانمندی ظهورات و تجدد امثال
شاگرد: درست است، اما وقتی که ما آمدیم اضافه اشراقی را اینگونه تصویر کردیم که یک مضافالیهای هست که واحد است، بعد یک اضافهای که این هم وجود منبسط است، بعد کثرات را جدا گرفتیم. وقتی جدا گرفتیم حرف ما با اینها فرق میکند؛ ما میگوییم اضافه واحد است با این اضافه کثرات به وجود میآید، اینها میگویند نه، هم اضافه تکثر دارد هم آن تجلیات...
استاد: ما اضافه را واحد نمیدانیم، اضافه اشراقی را واحد نمیدانیم. چون اگر اضافه اشراقی واحد باشد معنایش این است که - حالا بحث علمی است دیگر، بعضی تعبیرات باعث افسردگی و ناراحتی نشود، من دیگر بحث علمی میکنم - اگر اضافه واحد باشد، معنایش این است که در ازل یک اضافه صادر شد و خدا بیکار نشست، ﴿يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ﴾[7] شد. این تعبیر را میخواستم نکنم، ولی خب عیبی ندارد چون بحث بحث علمی است؛ ﴿يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ﴾ شد. یعنی همانطور که مخالفین میگفتند در ازل خداوند همهچیز را صادر کرد، بعد نشست کنار. اگر بخواهید بگویید اضافه واحد است، معنایش همین است دیگر. اضافه را فرستاد، به تعینات برخورد کرد، تعینات کثیر بودند، همان اضافه واحد همه را درست کرد. ما این را قائل نیستیم؛ ما معتقدیم خداوند در ازل همه سنتها را آورد، همه کارهایش را کرد، ولی الان هم مشغول است. ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾[8] ؛ الان هم مشغول است. دائماً دارد تجلی میکند، دائماً دارد اضافه اشراقی میفرستد، دائماً دارد موجود میکند. چرا؟ چون همه ازلی نیستند. اگر همه ازلی بودند، خب در ازل همه را میآفرید، تمام شد. امروز میخواهد این بچه را متولد کند، این اضافه اشراقی میخواهد. نه اینکه او ازلی نیست، یعنی خدا ازلی نیست، بلکه این بچه ازلی نیست. این هم محتاج است، الان تجلی جدید میخواهد، اضافه اشراقی جدید میخواهد؛ یعنی وجود منبسط باید بیاید به این تعلق بگیرد.
شاگرد: پس این «جف القلم»[9] مربوط به یک مرتبهای باید باشد...؟
استاد: این را شاید من یک روز توضیح دادم. ﴿يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ﴾[10] مربوط به این بود که همهچیز موجود شد. کجا موجود شد؟ میرداماد میگوید در عالم دهر.[11] در عالم دهر خدا همهچیز را موجود کرد؛ بچهای که میخواهد صد سال دیگر در این دنیا به وجود بیاید، در ازل و در عالم دهر موجود بود، و هنوز هم موجود است.
شاگرد: پس بگوییم آنجا ﴿يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ﴾[12] ؟! آنجا ﴿يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ﴾، پایینتر «ید الله مبسوطة»؟!
استاد: نه، آنجا چون ازل بود، خداوند آفرید، تغییری دیگر نیست. آن اصلاً در عالم دهر تغییری نیست که بگوییم خدا دستش بسته شد. موجود، موجودی است که غیرمتغیر است. چون متغیر است احتیاج ندارد. تغیر برای وقتی است که احتیاج باشد. موجود آنجایی احتیاج ندارد که خدا دمبهدم به آن فیض بدهد، بلکه فیضِ وجودِ ثابت را به آن دارد میدهد. تغیر در آن موجود دیگر نیست، ولی افاضه را دائماً میخواهد. یعنی آنجا هم خدا دائماً دارد افاضه میکند، منتها همان وجود ثابت را دارد افاضه میکند، از قوه به فعلیت نمیآورد.
شاگرد: پس تکرار در تجلی هم تکرار در وجود هم...
استاد: نه، تکرار نیست، تکرار نیست؛ هر لحظه وجود جدید است. هر لحظه وجود جدید است. به تعبیر دیگر، «جف القلم»[13] یعنی یعنی همهچیز موجود شد. جایگاهش را هم نمیگویم. حالا میرداماد میگوید جایگاهش عالم دهر است. حالا شما بگویید جایگاهش علم خداست، جایگاهش مثلاً علم عقول است، هرچه، به جایگاهش کار نداریم. بعد، این موجودات همه باید در عالم ما ظاهر بشوند. در عالم دهر همه موجود شدند و ظاهر شدند، در عالم ما باید ظاهر بشوند. چون عالم ما نوار زمان است، یعنی اینطور نیست که همهچیز با هم جمع باشند؛ به تدریج دارند میآیند، ظهور به تدریج است. موجود دهری باید بیاید در عالم ما ظاهر بشود، چه وقتی ظاهر بشود؟ وقتی نوبتش شد. پس این ظهورها به تدریج هستند؛ وقتی ظهورها به تدریج شدند، تجلی به تدریج میشود. حالا به قول فیلسوف میگوید صادر کردن به تدریج میشود. آنوقت این تعدد اینجا درست میشود.
استمرار کلمه تکوین «کُن» از ازل تا ابد و وحدت امر ایجادی حقتعالی
اینطور نیست که خداوند دستش بسته باشد؛ خدا دائماً دارد ایجاد میکند. کجا ایجاد میکند؟ اینجا. آن بالا هم ایجاد میکند، یعنی در دهر هم ایجاد میکند. در دهر حرکت جوهری نیست؛ اگر حرکت جوهری بود آنجا هم دمبهدم وجود میداد. آنجا یک وجودی داده است که باقی بماند، ولی زمام آن وجود در دست خودش است. دیگر دائماً وجود جدید تجدید نمیکند وجودها را، چون حرکت جوهری آنجا نیست. ولی دائماً دارد وجود میدهد.
یک تعبیر جالبی ملاصدرا در اسرار الايات دارد، آن تعبیر را بد نیست من عرض کنم. میگوید خداوند امر به «کُن» میکند، با «کُن» موجودات را وجود میدهد. چند دفعه «کُن» میگوید؟ به تعداد موجودات «کُن» میگوید؟ یا یک دفعه «کُن» گفت؟ میگوید یک دفعه «کُن» گفت، دوبار نمیگوید؛ و آن «کُن» از ازل تا ابد استمرار دارد.[14] شعر شبستری ظاهراً مربوط به چیزی دیگر است، شاید هم مربوط به همین است، حالا من اشاره میکنم: «كه شنيد اين چنين، صداى دراز؟!»[15] که یک «کُن» اول ازل بگوید تا ابد برود. حالا تعبیر تعبیر حسی است؛ آن صدای «کُن» کش میآید، از ازل تا ابد، اینطور نیست که قطع بشود. آن که میگوید ﴿يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ﴾[16] ، میگوید «کُن» گفت دیگر هیچ، اصلاً صدایی از «کُن» دیگر نمیآید. ولی صدرا میگوید «کُن» گفت، همینطور این صدا دارد کشیده میشود تا ابد. دقت کنید، تعبیر جالبی است. یعنی یک دانه «کُن» خدا میگوید، نه چندین «کُن»؛ ولی آن «کُن» همینطور باقی است، ادامه دارد از ازل تا ابد.
شاگرد: باید ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾[17] در ذیل همین «کُن» بدانیم؟
استاد: بله، آنوقت این «کُن» اینطور نیست که تعدد پیدا کند، این «کُن» بقا پیدا میکند؛ بقا غیر از تعدد است. بقا یعنی یکی است ولی کش میآید، حالا به تعبیر من. نه اینکه متعدد بشود، این تعددها بیایند ازل تا ابد را پر کنند. یک دانه «کُن» بیشتر نیست: ﴿وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ﴾[18] . یک چیز گفتیم، یک اراده کردیم، یک افاضه کردیم، ولی افاضه کشیدهشده از ازل تا ابد.
تمثیل تقریب جریان فیض در بستر زمان و بیان وجوه مشابهت در تایید تاویل
با این توضیحات معلوم شد که تعدد را ما قبول داریم، این تعدد باعث آسیب به واحد هم نمیشود؛ نسب هم متعدد میشوند. حالا البته این مثال غلط است، ولی عیبی ندارد این مثال را بگویم. طنابی دارد سیر میکند، ما روی زمین قرار گرفتهایم، میپریم طناب را میگیریم. این طناب همینطور که میرود، من این طناب را گرفتهام، شما بعد از من میگیرید، آن دیگری بعد از شما میگیرد؛ همینطور که این طناب دارد عبور میکند، افرادی که این زیر هستند میپرند این طناب را میگیرند و آویزان میشوند. این طناب متعدد نمیشود، این طناب دارد کشیده میشود میرود، هر کس هم به نوبت خود، نوبت پیدا کرد این طناب را میگیرد. البته این مثال غلط است بهخاطر اینکه هیچکس موجود نیست که بپرد طناب را بگیرد، همه با با عبور این طناب تازه موجود میشوند. ولی خب من خواستم مطلب را روشن کنم، تا اینکه تصویرش راحت باشد.
طناب دارد عبور میکند، یا مثلاً قطار دارد میرود هر کس میپرد سوار آن میشود. اینطور است که قطار متعدد نمیشود، این آویزانها متعدد میشوند، بدون اینکه آن را متعدد کنند. روشن است مطلب دیگر. حالا با چندین مثال گفتم دیگر هر چه بود روشن شد. مثالها نمیگویم درست است، ولی بالاخره مقداری تقریب به ذهن میکند. آن تبعیدش را اگر شما بزنید کنار، میرسید به مطلب، تبعیدها را اگر نگاه نکنید. اگر تبعیدها را نگاه کنید، همان مقدار که نزدیک میشوید بیش از آن مقدار دور میشوید، چون تبعیدها بیشتر از تقریبات است.
«و كما ان الحصة نفس ذلك المفهوم»[19] ، میخواهد این تأویل را ایشان تأیید کند. میخواهد بگوید که خیلی مناسبت بین قول متکلمین و قول دوانی هست. چندین مناسبت را گفتیم، مناسبت دیگر هم هست؛ کما اینکه بنا بر این قول - یعنی قول متکلمین - اینچنین است، کذلک بنا بر قول دوانی هم اینچنین است. مدام مشابهتها را زیاد میکند تا بگوید تأویلی که من کردم تأویل مناسب و خوبی است. حالا چند تا از مشابهتها را خواندیم، مشابهتهای دیگر هم بماند برای جلسه بعدی انشاءالله.