97/10/15
بسم الله الرحمن الرحیم
اشکال شرک خفی بر مبنای اصالت ماهیت و حل آن با اصالت وجود و قاعده بسیط الحقیقة/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /اشکال شرک خفی بر مبنای اصالت ماهیت و حل آن با اصالت وجود و قاعده بسیط الحقیقة
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و شش، سطر هفدهم:
«فالمضاف إليه هو الوجود و الإضافة إشراقية هي الوجود و المضاف أيضاً أنحاء الوجودات»[1] .
گفتیم شعری که الان در صدد شرح آن هستیم، اشاره به دو مذهب دارد: یکی مذهبی است که منسوب الی ذوق المتألهین است و دیگری مذهب متکلمانی است که قائل به حصص شدهاند؛ نه مذهب همه متکلمان، بلکه مذهب متکلمانی که قائل به حصص شدهاند. که اینها همه قبلاً توضیح داده شد. بعد مذهب اول را توضیح دادیم و بیان کردیم؛ معلوم شد که یک حقیقتِ وجود در خارج هست، ولی ماهیتها که موجودها هستند، متکثرند. پس وحدت وجود داریم و کثرت موجود. ماهیتها با انتساب به آن وجود واحد، موجود میشوند؛ وجود پیدا نمیکنند، ولی موجود میشوند. پس وجود کثیر نمیشود، همان وجود واحد است، اما موجودها کثیر میشوند.
اشکال شرک خفی بر مبنای اصالت ماهیت و تفاوت دیدگاه عرفان و فلسفه
این مذهب را نقد کردیم. فکر میکنم دیگر توضیح بیشتر از این لازم ندارد، چون مطلب آن گفته شده است و فقط تذکراً عرض کردم. بعد اشکال کردیم که این مذهب، مذهب خوبی است اما به شرط آنکه اصالةالوجودی بشویم. اگر اصالةالماهوی بشویم، این مذهب نوعی شرک است و باید آن را رد کنیم. بعد در حاشیه ایشان میفرماید نمیتوانیم بگوییم اینها اصالةالوجودی بودهاند و این مذهب را گفتهاند، زیرا تصریح به اصالت ماهیت کردهاند. این توجیه را نمیتوانیم بر کلام ایشان بیاوریم.[2]
آن وقت شرک خفی را اینطور گفتیم؛ گفتیم که اینها معتقدند که وجود را در خارج داریم، و ماهیت هم با انتساب به این وجود، موجود میشود و به نحو اصالت هم موجود میشود. آنوقت ما در جهان دو چیز خواهیم داشت: یکی وجود و یکی هم ماهیت. حالا البته ماهیتها متعدد هستند، ولی فعلاً یک وجود داریم با یک ماهیت، که آن ماهیت خودش هم متکثر است؛ عرض میکنم که به تکثر آن فعلاً کاری نداریم. پس دو چیز در خارج وجود دارد که هر دو هم اصیل هستند و این نوعی شرک خفی است.
البته اگر بگویید ما ماهیت را در خارج داریم و وجود واجب را هم داریم، طبق فلسفه هم بخواهید حرف بزنید، اشکالی ندارد که بگویید چندین وجود داریم که یکی از آنها واجب و بقیه ممکن هستند؛ این اشکال ندارد و شرک نیست. ولی عارف که قائل به وحدت وجود میشود، هر چیزی را که غیر از او باشد نفی میکند. آن وقت شما اگر یک چیز دیگر اضافه کنید، شرک خفی میشود. بنا بر نظر عرفان شرک میشود و بنا بر نظر فلسفه شرک نیست، و به همین جهت هم به آن شرک خفی میگوییم؛ یعنی خیلی روشن نیست و بعضی در دام آن میافتند.
عارف که معتقد است ما در جهان فقط یک وجود داریم، دیگر دومی را قبول نمیکند؛ ولی شما دومی را هم قبول کردهاید که ماهیت است و ماهیت را نیز اصیل دانستهاید. ولی ما قائل بر این هستیم که یک اصیل داریم و از میان این دو، یکی اصیل است. و چون به اصالت ماهیت قائل نیستیم، به اصالت وجود قائل میشویم و میگوییم همین یک اصیل را در جهان داریم. تا اینجا روشن است.
طرح راهکار اصالت وجود و ضرورت تحدد برای ادراک ظهورات نوری
حال شما که یک امر اصیل در جهان دارید، آن شرکی را که بنا بر اصالت ماهیت لازم آمد چگونه رد میکنید؟ چطور در کلام شما لازم نمیآید؟ ایشان میروند و اضافه را اشراقی میگیرند. با اشراقی گرفتنِ اضافه، آن شرک از بین میرود؛ حالا توجه کنید چگونه. حالا با قطع نظر از اضافه اشراقی ببینیم چگونه میتوانیم شرک را از بین ببریم.
در جهان اگر یک وجود نامحدود داشتیم، همین وجود خواست ظهور پیدا کند؛ و چون اشیاء نمیتوانند وجود نامحدود را درک کنند، ظهور وجود نامحدود را نمیتوانند درک کنند، مگر اینکه آن ظهورات محدود شوند. یعنی مثلاً قوای ادراکی ما نور بینهایت روشن را نمیتواند درک کند و نابینا میشود. چه زمانی میتواند این نور را درک کند و این نور برایش ظاهر شود؟ نور خودش ظاهر است، منتها این قوای ادراکی نمیتواند از این ظهور استفاده کند. چه زمانی میتواند استفاده کند؟ وقتی که آن نور محدود شود.وقتی نور محدود شد، این وجود ادراکی میتواند ادراک کند، پیش این وجود ادراکی ظاهر میشود. آنی که در اصل و فینفسالامر ظاهر است، برای این قوای ادراکی بعد از محدود شدن ظاهر میشود. خب حالا آن وجود که شدت نوریت دارد و بینهایت نور شدید است، هیچ ظهوری ندارد. نه اینکه ظهور ندارد، بلکه فینفسالامر ظهور دارد، برای قوای ادراکی ظهور ندارد؛ نه قوای ادراکی ما، نه قوای ادراکی نفوس بالاتر از ما و حتی نه قوای ادراکی عقولی که قویترین موجودات امکانیاند. برای هیچ کس ظهور ندارد.
این باید محدود بشود تا ظهور پیدا کند. محدود میشود به حد عقلی، برای عقول ظاهر است، چون خود عقل میشود دیگر. وقتی محدود شد به حد عقلی میشود عقل. عقل برای خودش ظاهر است، علم به نفس دارد، برای خودش ظاهر است. این عقل میتواند با آن قوه ادراکی قویاش این وجود محدودشده در این حد را بیابد. اما نفوس نمیتوانند این را بیابند، موجودات مادی هم به طریق اولی، اینها نمیتوانند بیابند. دوباره باید محدودیت بیشتر بشود، تنزل بیشتر بشود، محدودیت بیشتر بشود، وقتی محدودیت شد در حد نفس میشود. محدودیت بیشتر باعث میشود که این وجود در حد نفس بشود. وقتی در حد نفس شد، نفس به آن عالم میشود، عقل هم که به مادونش عالم است، به این عالم میشود. الان دو تا قوای ادراکی توانستند این وجودی را که برای بار دوم محدود شده درک بکنند. بعد میآید محدود میشود به حد جسمی، میشود جسم. این را دیگر موجودات با ادراک پایین مثل چشم ما میتوانند درک بکنند. نفس هم میتواند درک بکند، عقل هم میتواند درک بکند.
پس محدودیت به حد اول مجوز این است که عقول آن را درک کنند، محدودیت به حد دوم مجوز این است که عقول و نفوس آن را درک کنند، محدودیت به حد سوم مجوز این است که همه آن را درک کنند. پس تا محدود نشود درک نمیشود؛ نه به خاطر اینکه آن ظاهر نیست، آن ظاهر هست، ولی این قوا نمیتوانند آن را درک کنند، باید آن را محدود کنند.
خب، حالا اینچنین است. پس یک وجود داریم که بینهایت شدید است. این بینهایت شدید میآید متناهی میشود به حد عقلی، بعد متناهی میشود به حد نفسی و بعد هم متناهی میشود به حد جسمی. آنجا که متناهی میشود که دیگر خودش نیست، خودش با حدش است، آنجا قابل درک است. آنجا میشود ظهور. تا حالا ظاهر بود فینفسالامر ولی برای دیگران ظهوری نداشت، ولی وقتی تعین پیدا کرد ظهور پیدا کرد؛ یعنی ظهور برای دیگران پیدا کرد، برای خودش که از اول ظاهر بود. فینفسالامر ظاهر بود برای خودش هم ظاهر بود، برای دیگران میخواست ظاهر بشود باید محدود میشد. پس حدود میشوند ظهورات. ولی ظهور شیء از خود شیء بیرون نیست. بالاخره ظهور همان شیء است. درست است خودش نیست ولی ظهورش هست.
بنابراین وجود از اول تا آخر، یعنی آنجایی که محدود نیست با اینجایی که محدود هست همهاش یکی است. منتها آنجا که محدود نیست قابل ادراک نیست برای هیچکس، آنجا که محدود است قابل ادراک است و ظهور است، چون ظهور قابل ادراک است.
الان توجه کردید که در جهان چند چیز داشتیم؟ فقط یک وجود. قسمتی از وجود - حالا قسمت که من میگویم درست نیست، چون وجود تقسیم نمیشود، وجود بسیط است، ولی برای روشن شدن مطلب عرض میکنم - قسمتی از وجود هیچ حدی ندارد، لذا برای هیچکسی آشکار نیست. پس ظهور نیست، آن غیب مطلق است، اصلاً ظهوری نیست. قسمتهای دیگرش ظاهرند و این ظاهرها غیر آن نیستند، همانِ تعین یافتهاند، همانِ محدود شدهاند. پس او میشود غیر، منتها غیریتش فقط به محدود شدنش است. اینها میشوند غیر، غیری که محدودند.
خب پس ما در جهان یک دانه وجود داریم از اول تا آخر. ماهیتها را توجه کردید؟ ماهیتها تعیناتاند، حدها هستند، آنها را ما اصیل نمیدانیم. همان وجود را اصیل میدانیم - که باز تعبیر تسامحی میکنم - قسمتیاش ماهیت ندارد، قسمتهای بعدیاش ماهیت دارد. همان یکی را ما در جهان قائلیم. پس ما که اصالة الوجودی هستیم شرک خفی نداریم، یک وجود قائل هستیم. ما اصالة الوجودی هستیم. ما که اصالة الوجودی هستیم فقط یک وجود قائلیم. ولی اصالة الماهویها آن وجودی را که ما قائلیم قائل شدند، ماهیت را هم چیزی یافتند که مضافالیه موجود قرار دادند. پس دو چیز در جهان یافتند: یکی آن وجودی که ما قائلیم یکی هم ماهیتهایی که ما آنها را حدود وجود میدانیم، اصیل نمیدانیم. پس ما به یک چیز قائل شدیم آنها به دو تا. بنابراین آنها مشرک شدند به شرک خفی، ما نشدیم.
ایشان میفرماید این توضیحی که ما دادیم با اضافه اشراقی میشود حل کرد. من بدون توجه به اضافه اشراقی مشکل را حل کردم، ثابت کردم که یک وجود داریم که بینهایت است، بعد وجودهای محدود درست کردم که آنها هم وجودند ولی محدود شدند، این محدودها ظهور آن شدند، ظهور آن نامحدود شدند. و ظهور همان است منتها با تعین. این نوری که الان آمده از خورشید در این اتاق همان نور خورشید است، منتها آن بیتعین بود و خیلی قوی بود - حالا بیتعین هم نبود ولی فرض کنید بیتعین بود - این که آمده اینجا تعین پیدا کرده، یک خرده رقیقتر شده و قابل ظهور شده است. برای مدارک ما قابل ظهور شده است و الا فینفسالامر آن بینهایت هم ظهور داشته، این هم ظهور دارد، اما برای مدارک ما آن ظاهر نیست این ظاهر است. پس اینها ظهورات آن هستند، همان هستند منتها یک خرده رقیق شدند تا ظهور پیدا کنند. پس ما چند تا وجود در جهان نداریم.
نسبت خداوند با مخلوقات، قاعده «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» و شأن ماهیت در کثرت
خب، آیا خدا در ما هست؟ این بیانی که من الان کردم یک خرده ممکن است مهم باشد. آیا خدا در ما هست؟ خب من گفتم وجود آمده تا این پایینها. آیا میتوانیم بگوییم خدا در ما هست؟ خدا چیست؟ وجود بیحد است. آیا وجود بیحد در من و شماست؟ مسلماً وجود بیحد در ما نیست، پس خدا در ما نیست. خدا وجودی است بیحد، مطلق، یعنی هیچ حدی ندارد، حتی اطلاق هم حدش نیست، حتی اطلاق هم قیدش نیست. چنین وجودی در کدامیک از خلایق آمده؟ در هیچیک از خلایق. پس هیچکدام از خلایق خدا نیستند، بهرهای هم از خدا ندارند. بله، ظهور خدا هستند چون رقیق شدهاند، خدا از طریق آنها دیده میشود.
یک عبارتی در کلمات صدرا هست که سبزواری هم قبول دارد: «بسیط الحقیقة کل الاشیاء و لیس بشیء منها»[3] . بسیط الحقیقه همه اشیاء است، یعنی حقیقت همه اشیاء پیش اوست، اما او هیچیک از اشیاء نیست. چون اشیاء چه هستند؟ اشیاء تعین دارند، آن تعین ندارد. پس نمیشود بگوییم آن یکی از این اشیاء است. آن نه عقل است، نه نفس است، نه جسم است، نه انسان است، هیچکدام از اینها نیست. چرا؟ چون اینها محدودند و او محدود نیست. اینها متقوماند به حدشان، انسان متقوم است به انسانیتش. اگر انسانیت را از آن بگیری، درست است که وجود باقی میماند ولی آن وجود نیست، یک چیز دیگر شد. پس انسان متقوم است به این حدود. نمیشود این حدود را از آن بگیری. در حالی که خداوند نه اینکه متقوم به حدود نیست، بلکه اصلاً با حدود سازگار نیست. آن وقت چطور میتواند خدا اینها باشد یا اینها خدا باشند؟!
بله، ظهور خدا هستند و از باب ظهور بودن، عین خدا هستند. عین خدایند یعنی چه؟ یعنی حکایت کامل میکنند، عین هستند در مرحله حکایت. همانطور که بارها عرض کردم عکس زید را که میبینید میگویید عین زید است. عین زید است در چه؟ در حکایت. و الا عرض کردم زید راه میرود، حرف میزند، میخورد، فکر میکند، این عکس هیچکدام از این کارها را انجام نمیدهد. پس چطور عین زید است؟! در حکایت عین زید است، یعنی درست از زید حکایت میکند. ما هم در حکایت عین خداییم. در حکایت، و الا در همهچیز فرق داریم با خدا.
شاگرد: موجودات چطور از خدا بهره وجود ندارند در حالی که از خدا هم جدا نیستند؟
استاد: بهره وجودی که عرض کردم، اشتباه نشود! ما گفتیم تمام ممکنات، آن وجود در آنها هست، منتها محدود است. این بهره را دارند. بهره از وجود خدا ندارند، وجود خدا وجود مطلق بود، ما از وجود مطلق بهرهای نداریم. ولی وجود محدود را داریم، وجود محدود هم ظهور او بود، آن را داریم. اینکه میگویم بهرهای از خدا ندارند، نه اینکه کاملاً منعزل از خدا هستند و هیچ ارتباطی با او ندارند. اگر ارتباط نداشته باشند که خلق خدا نیستند. ارتباط دارند، ولی از وجود او بما اینکه وجود اوست بهره ندارند. وجود او چه بود؟ وجود او وجود مطلق بود.
شاگرد: ظهور وجود در ظرف ماهیات میشود به عنوان...
استاد: حالا بگویید ظهور وجود در ظرف ماهیات. بله دیگر، همهشان ماهیت دارند، این ظهورها همه ماهیت دارند.
شاگرد: علامه دوانی و متکلمین دیگر از این باب شاید قائل شدند که ماهیت اصالت دارد، چون تعینات را مشخص میکند، هویتها را مشخص میکند.
استاد: باشد، اصالت دارد؛ در این حد که هنر ماهیت این است. هنر ماهیت این است که موجب تکثر است، هنر ماهیت این است که موجب محدودیت است. اینها دلیل بر اصالت نمیشود.
شاگرد: اصالت در ضعف.
استاد: اصالت در محدود کردن، اصالت در تکثر؛ ولی نه اصالت در تحقق. تحقق برای آن وجود است. بله، ماهیت را ما اصیل میدانیم در چه؟ در شئون خودش؛ یعنی در تکثر، در محدود کردن، در هر چه که هست. ولی در تحقق، نه! در تحقق ما ماهیت را اصیل نمیدانیم. آن بحث اصالت وجود و اصالت ماهیت در تحقق است نه در اوصاف دیگر. در بعضی اوصاف واقعاً ماهیت اصیل است، مثل کثرت؛ کثرت از ناحیه ماهیت دارد میآید. آن اصلاً مورد بحث ما نیست، ما ماهیت را در کثرت اصیل میدانیم، در تحقق اصیل نمیدانیم.
تبیین وجود منبسط، وجهالله و تمثیلهای معقول به محسوس
شاگرد: بیانی که الان داشتید...
استاد: نه، این را من قبلاً گفته بودم، باز هم تذکر میدهم. من سعیام بر این است که این مطالب وقتی وارد میشود در کلاس، یک خرده کاملتر توضیح بدهم ولو تکرار هم بشود، چون میدانم افراد فراموش میکنند. با اینکه سفارش میشود بعضی چیزها را باید در ذهنتان حک کنید که هیچوقت فراموش نشود، یعنی با یک دقت خاصی به آن توجه کنید، از جمله همین مطلب. که عرض کردم حالا ما داریم تشبیه معقول به محسوس میکنیم، این مطالب یک خرده تسامحی است. فرض کنید یک فضای خالی را، وجود را در آن آورده باشید، ادامه بدهید از آن سر فضا تا ته فضا وجود را پر کنید. بعد این وجود میآید، همینطور خالی میآید. یک جاهایی تعینات را چیدهایم، این وجود میآید داخل آن تعینات میشود، تعینات را موجود میکند. تعینات همه تاریکاند، آن که میآید همه را روشن میکند. از آنجا که این وجود میآید در تعینات، وجود منبسط شروع میشود. دقت کنید! وجود، وجود واجب است، آنجا که بیتعین است. توضیحاتی که میدهم موهم است! چون من دارم وجود را یک امر حسی میگیرم، آن را در فضا قرار میدهم و برایش امتداد درست میکنم. اینها همه غلط است، ولی برای اینکه مطلب روشن بشود دارم عرض میکنم. وجود دارد میآید، یک جا میرسد که دیگر تعینات را چیدهایم، منتها همه تعینات ظلمانیاند، هیچکدام روشن نیستند. این وجود میآید برخورد میکند به همه، همه را روشن میکند. آنجا که وجود میآید در تعینات داخل میشود وجود منبسط است، از اینجا تا آخر.
شاگرد: خودش میآید یا ظهورش؟
استاد: خودش میآید. منتها خودش نه با قید اطلاق. اینجا میآید در تعینات دیگر، میشود متعین.
شاگرد: شما تعین را که بردارید...
استاد: تعینات را بردارید، این وجهالله میشود. چون شیء را با وجهاش میشود شناخت، وجه شیء ظهور شیء است. اینها وجهالله میشوند، یعنی ظهوراتاند. یعنی کمرنگ شدهاند، اما دیگر تعین در آنها نیست. باز هم وجهالله است که وجهالله بالاخره غیر خدا نیست، چون ظهور اوست، او را نشان میدهد. پس ملاحظه میکنید آنجا که به تعینات میخورد، آنجا میشود وجود منبسط. اما من بارها عرض کردهام، تمام ما تعینات - چه تعین انسانی چه تعین فلکی چه تعین دیگر - همه از خود وجود منبسط برخورداریم. ظهور وجود منبسط را به ما ندادهاند، خودش را دادهاند. ما ماهیاتمان و تعیناتمان ظهور اعیان ثابته است، خود اعیان ثابته نیست، ماهیتمان ظهور است. ولی وجودمان ظهور وجود منبسط نیست، خود وجود منبسط است. خود همین وجود وقتی میآید به تعینات برخورد میکند، این میشود وجود منبسط. خود وجود منبسط به ما خورده، نه اینکه ظهورش را آوردهاند، یک وجود منبسط را در یک جای دیگر گذاشتهاند بیرنگ و بیبو؛ آنطور نیست. همان وجود منبسط است که رنگ گرفته است. آنجا که رنگ نگرفته، وجهالله نیست، خود خداست. مطلب دقیق است و گفتن آن هم سخت است. من مدام میگویم، تشبیه میکنم، تسامح میکنم، تا یک مقدار عذری برای خودم درست کنم.
شاگرد: شما یک مثال دیگر زدید، یک کم با این تفاوت داشت. همان مثال شمس و حقیقت بود. نورش را میفرمودید وجود منبسط...
استاد: بله، من حالا یک طور دیگر هم تصویر کردم. اینها همهشان تشبیه معقول به محسوس است. یک جور دیگر هم تصویر کردم که یک شمسی داریم که این نور دارد و شعاع دارد، شعاعش برخورد کرده است به تعینات. آن را جدا کردم، آن را شمس کردم، این را نور. حالا میگویم همان نور میآید به تعینات برخورد میکند. دیگر دورش را نمیبندم به عنوان یک شمس. همان است، همان حرف قبلی است. آن دفعه میگفتم شمسی داریم و نوری داریم، حالا میگویم بیتعینی داریم و با تعین. بیتعینها میشوند شمس، با تعینها میشوند نور. باز هم همان را دارم عرض میکنم، منتها تصویر یک جور دیگر است. یک تصویر دیگر هم کردیم و آن اینکه نور بیرنگی بخورد به شیشههای رنگی. آن طرف، نورهای متعین است، این طرف، نور بیتعین است. اینها همه تصویراتی است که مطلب را برایمان روشن کند، ولی توجه داریم هیچکدام از اینها مطابق آن نیستند، مثل آن نیستند. مثال هستند، مثل نیستند؛ لذا خدا مثل ندارد، ولی مثال یعنی آیت دارد. این مثالهایی که ما داریم همه را عرض میکنیم، اینها همه آیهاند، هیچکدامشان مثل خدا نیستند. بنشینید دقت کنید میبینید چقدر فرق است بین آن مثالی که ما زدیم و واقعیت. خودمان هم اصرار میکنیم این مثال تسامح دارد، این مثال تشبیه معقول به محسوس است. مدام اینها را تکرار میکنیم تا بفهمانیم که خدا مثل ندارد. ما به اندازهای که میتوانیم بفهمیم، در قالب مثال میریزیم و توضیح میدهیم، و الا واقعیت برایمان روشن نیست. همین اندازه میفهمیم، آن هم با با تشبیهات. نه تشبیه به معنای مثل درست کردن - چون خدا مثل ندارد - مثال درست میکنیم، آیه درست میکنیم که خدا را نشان بدهد در حدی که همین مثال توانایی دارد. چون مثال ممثل را کامل نشان نمیدهد، در حد توانایی خودش نشان میدهد. ما همه آیتیم، در حد خودمان خدا را نشان میدهیم، ولی هیچکدام نمیتوانیم خود خدا را نشان بدهیم، حتی پیغمبر. پیغمبر که وجودش بسیار وسیع است و تمام اسماء در آن است، آن هم نمیتواند خدا را آنطور که هست نشان بدهد، بله در حد خودش نشان میدهد.
تعبیر دیگری داریم گاهی بیان میکنیم و آن این است که ما هر کدام خدا را از دریچه وجودی خودمان میبینیم. خب دریچه وجودی ما چقدر است؟ به اندازه یک پنجره کوچکی که اگر یک خرده دور بشویم تشخیص نمیدهیم این پنجره است یا دیوار است؛ اینقدر کوچک است. پیغمبر وقتی میخواهد با وجود خودش خدا را ملاحظه کند مثل در یک کاروانسرا است که باز میشود. آن وقت خود ایشان از درون کاروانسرا میتواند بیرون را ببیند. هیچکدام در فضای باز خدا را نمیبینند. اینها همه تشبیه است! باز هم توجه داشته باشید! هیچکدام در فضای باز خدا را نمیبینند، همه باید یک دری باز کنند از آن در ببینند. خدایی که در فضای باز است، همه باید یک دری باز کنند ببینند. آن یکی در بزرگتری است خب وقتی باز میکند خدا را بیشتر و بهتر - بیشتر و اینها باز هم معقول به محسوس است، این دارد کم و کیف درست میکند برای خدا - بیشتر میتواند خدا را ببیند، آن که دریچهاش کوچک است، کوچک [میبیند]. آن کافر دریچهاش خیلی ریز است، به اندازه یک نقطه است. اینقدر کم میبیند که اصلاً انکار میکند. چون خودش دریچه را باز نکرده است. ما دریچههایمان کوچک است، میتوانیم فردا بنایی کنیم یک در بزرگتر بگذاریم. این پنجره کوچک را برداریم، یک پنجره بزرگتر بگذاریم. ما میتوانیم، آن کافر هم میتواند اگر درست عمل کند، چون ما قابل ترقی هستیم، قابل وسعت هستیم، میتوانیم دریچهمان را وسیع کنیم که بهتر خدا را ببینیم؛ ولی هیچوقت در فضای بازی که خدا در آن فضای باز است وارد نمیشویم، چون بیحد نمیشویم دیگر! اگر بخواهیم در فضا وارد بشویم باید بیحد بشویم، و هیچوقت بیحد نیستیم، پس در فضا نیستیم. همیشه از آن حد نگاه میکنیم. حد یکی بزرگتر است خدا را بهتر میبیند، حد یکی کوچکتر است خدا را کمتر میبیند.
شاگرد: میشود گفت ما پیغمبر را داریم میبینیم؟
استاد: پیغمبر را میبینیم؟ جسمش را بله، ولی واقعیت ایشان را هم ما نمیبینیم. هیچ مادون، مافوق را کامل نمیبیند، بلکه از دریچه میبیند. مافوق مادون را کامل میبیند، لذا میفرماید که من و تو را هیچکس نشناخت جز من و تو. حالا این تعبیر نیست، ولی عبارت همین است. وقتی سلمان پیش حضرت رسول بوده، میآید بیرون، عمر میگوید که چه کسی پیش پیغمبر بود؟ میگوید نشناختم! حضرت امیر پیش پیغمبر بود، سلمان میگوید نشناختم. یا ابوذر بوده، میگوید نشناختم. بعد عمر وارد میشود میبیند این خب حضرت امیر است، چطور میگوید نشناختم! به پیغمبر اعتراض میکند که شما گفتید که ابوذر دروغ نمیگوید، همین دروغ به این واضحی! من الان از او پرسیدم که چه کسی پیش پیغمبر بود؟ گفت نشناختم. حضرت فرمودند درست گفته است؛ نشناخته است. علی را جز من کسی نمیشناسد.[4] یعنی هر کسی هست، مادون است؛ مادون که مافوق را نمیشناسد. چون مافوق حدش کمتر است، اطلاقش بیشتر است. آن وقت ما که از این دریچه نگاه میکنیم، تمام آن حد را نمیبینیم، یک بخشی از آن حد را میبینیم. مثل اینکه دریچه را باز کنیم، یک دیوار بزرگی جلوی ماست، دیوار هم حد دارد اما همه دیوار را نمیبینیم، یک بخشی از این دیوار را میبینیم. همیشه همینطور است، این پایینیها بالاییها را کامل نمیبینند، لذا ما پیغمبر را هم کامل نمیبینیم. بله، بدنش و همین ظاهری که پیش ما دارد این را میبینیم، ولی پیغمبر که این بدن نیست، بدن بخشی از اوست، قسمتی از اوست.
حقیقت اضافه اشراقیه و تقابل آن با دیدگاه اصالة الماهویها
خب از این بحث بیاییم بیرون. من داشتم اضافه اشراقیه را بیان میکردم رفتم در این بحث، حالا اضافه اشراقیه را عرض کنم. اضافه اشراقیه را من قبلاً توضیح دادم که الان هم توضیحش را از رو میخواهم بخوانم.
مضافالیه که خداست وجود است. شمس است. حالا باز آن تشبیه را دارم عرض میکنم: شمسالحقیقة است. مضافها ماهیتهایی هستند که با وجود منبسط روشن شدهاند و همه به این وجود منبسط آویزاناند که اگر قطعشان کنیم میافتند و دیگر تمام میشود، دیگر هیچچیز نیستند! هیچچیز نیستند وقتی میافتند و قطعشان میکنیم. یعنی آویزانی اینچنینی! یک وقت شما حلقهای را به طناب آویزان میکنید، بعد طناب را که قطع میکنید این آویزانی از آن گرفته میشود ولی خود حلقه هست. ولی در اینجا این آویزانها چیزی جز آویزانی ندارند. اگر قطع کنید آن طناب را، اینها دیگر باقی نمیمانند. یعنی تمام وجودشان همان ربط است. تمام وجودشان ربط است، نه اینکه یک چیزی باشند و ارتباط داشته باشند. نه اینکه یک چیزی باشند ارتباط داشته باشند، بلکه همهشان ربط است، همه وجودشان سراسر ربط است، ربط را بردی دیگر چیزی نیست. اینطور نیست که یک شیئی باشد که ربط داشته باشد که ربطش را ببری خود شیء باقی بماند، بلکه اصلش اصلاً ربط است، ربط را ببری دیگر هیچچیز نیست. این شد مضاف.
اضافه چیست؟ اضافهها ما که میبینیم نسبتاند، از سنخ دو طرف نیستند، نسبتی بین دو طرفاند. اما این اضافه خودش باز وجود است، یعنی از سنخ آن مضافالیه و مضاف است، منتها خب حالا این نوری است که آمده این تعینات را روشن کرده. خب آن نور که میآید تعینات را روشن میکند، تعینات قبل از آمدن نور هیچاند. با آمدن نور، تازه این آویزان شدنها شروع میشود. پس مضافها میشوند این آویزانها که عین ربطاند، نه مرتبط، بلکه ربط. مرتبط باشد مثل آن حلقهای است که به طناب آویزان میکنید. اینها مرتبط نیستند که وقتی تعلقشان را ببری خودشان باقی بمانند. اصلاً خود تعلقاند، نه یک شیء متعلق. یکی آنها هستند، یکی هم این طناب است. طنابی است که اینها به آن آویزاناند که همان وجود منبسط است، که این وجود منبسط هم همان وجود بینهایت است که آمده اینجا، در تعینات. آن وقت آن وجود حقیقی، خودش هست چیزی دیگر نیست. دقت کنید! خودش هست، چیزی دیگر نیست در جهان. بعد آن میآید با این اضافه اشراقی که همان نور وجود منبسط است، تعینات را موجود میکند.
پس در اضافه اشراقی فقط مضافالیه موجود است. میآید اضافه را - که از سنخ وجود است - میدهد به این تعلقات، تعلقات هم به برکت این وجود موجود میشوند، ربط به آن هستند. ملاحظه میکنید که اینچنین نیست که مضافالیه باشد، مضافها هم باشند، یک ربطی بین این دو تا تحقق پیدا کند؛ بلکه خود مضافالیه دارد میآید این مضاف و اضافه را درست میکند. نه اینکه مضافی از قبل بود، مضافالیه آمد با او ارتباط برقرار کرد، بلکه خود مضافالیه دارد میآید - حالا عرض میکنم من دارم برای وجود امتداد درست میکنم، اینها همه تسامح است، خودتان توجه به آن داشته باشید - مضافالیه دارد میآید، همینطور که دارد میآید ربط و مرتبط، همه را درست میکند.
پس اضافه اشراقی اینطور است که مضافالیه، مضاف را میسازد با اضافهای که آن اضافه نسبت نیست، بلکه از سنخ وجود است. پس هم مضافالیه وجود است، هم اضافه اشراقیه وجود است، هم مضافها وجودند. منتها مضافها وجودهای محدود، یا به تعبیر دیگر مضافها وجودهایی هستند که عین تعلقاند. اول میگوید متعلقاند، بعد میگوید نه! عین تعلقاند. عمداً هم تعبیر را دو تا میکند که توجه کنیم، و الا اگر از اول میگفت عین تعلقاند درست گفته بود، ولی ما توجه نمیکردیم. اول میگوید متعلقاند، بعد میگوید نه! عین تعلقاند. تأکید میکند که توجه داشته باشیم، هیچجور استقلالی برای ما نیست. اینطور نیست که در مرحله ذاتمان مستقلیم، در مرحله تعلق وابستهایم؛ ما اصلاً ذاتمان هم جز تعلق چیزی نیست. پس همهجا وابستگی هست، هیچ خلاف وابستگی نیست. اگر این وابستگی را قطع کنید دیگر چیزی نیست. این توضیح ایشان بود برای اضافه اشراقیه.
شاگرد: این تفاوت دارد با معنای عرفانی که قبلاً شما هم بیان کردید؟ فیض یا تجلی؟
استاد: نه، تفاوت ندارد، این تقریباً همان حرفهای عرفان است. ایشان میگوید اگر دوانی و کسانی که قولشان را به ذوق تاله منسوب میدانند این حرفهای ما را بزنند اشکال ندارد. اما اگر ماهیت را اصیل بدانند، ماهیت میشود چیزی در مقابل وجود، دیگر تعلق به وجود نیست، دو چیز داریم: یکی وجود، یکی ماهیت. بعد بین این دو تا نسبتی برقرار میشود، نسبت ایجادی، نسبت افاضهای، که سه چیز شد. حالا اضافه را که ما حساب نمیکنیم ولی اضافه را حساب کنی میشود سه چیز. در حالی که با فرض ما فقط یک چیز وجود دارد. آن تعلقات هم که وجود نیستند، متعلقات وجودند، خودشان که وجود نیستند. شما آن متعلقات را اصیل میدانید، یعنی ماهیتها را اصیل میدانید، خب یک وجود قائلید، یک ماهیت قائلید. دو تا قائلید! اما ما یکی قائلیم! اگر شما حرف ما را بزنید ما اشکالی بر شما نمیگیریم، ولی حرف ما توقف دارد بر اینکه اصالة الوجودی بشویم.
ممکن است کسی بگوید خب آنها هم اصالة الوجودی بودند لااقل در این بحث. ایشان جواب میدهد: تصریح به اصالة الماهیه دارند. در حاشیه میگوید. میگوید اینها تصریح به اصالة الماهیه دارند، نمیشود کلامشان را توجیه کرد. [5] اگر آن تصریح نبود، میگفتیم حرف ما را دارند میزنند؛ ولی چون تصریح کردهاند به اصالة الماهیه، دیگر نمیتوانیم توجیهشان کنیم و بگوییم ماهیت را نگفتهاند، ماهیت را دوم قرار ندادهاند؛ در حالی که اینها ماهیت را دوم قرار دادهاند، یک وجود قائلاند، یک ماهیت. ولی بیانی که ما کردیم دیدید که ما برای ماهیت هیچچیز قائل نشدیم، فقط آنها را آویزان کردیم، آن هم طوری آویزانشان کردیم که اگر از این آویزانی دست بردارند هیچچیز از آنها نماند. خب پس ما به یک چیز بیشتر قائل نشدیم.
ولی اینها آویزان کردند ماهیت را. اولاً بعد از اینکه ماهیت را اصیل دانستند، آویزان کردند. ثانیاً اگر این آویزانی را ببری - البته تصریح نمیکنند، قبول هم ندارند، اما مئال کلامشان این است - ماهیت باز یک چیزی هست. حالا نور ندارد ولی یک چیزی هست. البته اگر توجهشان بدهیم، میگویند ببری دیگر هیچچیز نیست، ولی ظاهر کلامشان یعنی نتیجه کلامشان این است که اگر ببری چیزی هست.
پس با توجه به آن توضیحی که ما دادیم، اضافه را باید اضافه اشراقیه بگیرند تا مشکل حل بشود، ولی ظاهر کلامشان این است که اضافه، اضافه اشراقیه نیست. چرا؟ چون یک اصیل اینطرف قائلاند که وجود است، یک اصیل هم آنطرف قائلاند که ماهیت است. البته وجود ماهیت را اصیل نمیدانند، ولی اصل وجود را که این ماهیت به آن انتساب دارد اصیل میدانند. یعنی نمیگویند ماهیت وجود دارد، میگویند منسوب به وجود است. یک دانه وجود قائلاند، ماهیت هم قائلاند، این ماهیت را منسوب میکنند به وجود. منسوب میکنند به وجود، نمیگویند خود ماهیت وجود دارد. ما هم نمیگوییم ماهیت وجود دارد، ما میگوییم وجود ماهیت وجود دارد، هیچوقت نمیگوییم خود ماهیت وجود دارد. آنها هم درست میگویند. میگویند ماهیت وجود ندارد، ما هم میگوییم ندارد. آنها میگویند منسوب به وجود است ما هم میگوییم منسوب به وجود است؛ منتها آنها منسوب را طوری معنی میکنند که آن را مستقل میکنند، اصیل میکنند؛ ما منسوب را طوری معنی میکنیم که ربط بشود، اصلاً مستقل نیست. فرق ما اینجاست، و الا هر دوی ما قبول داریم که ماهیت وجود ندارد. او هم میگوید وجود ندارد، ولو اینکه اصیل است، ولی وجود ندارد، ما هم میگوییم وجود ندارد. او میگوید منسوب به وجود است، ما هم میگوییم منسوب به وجود است. منتها او منسوب بودن را چطور میگیرد و ما چطور میگیریم؟ اینجا تفاوت داریم. او میگوید منسوبی است که اصیل است، ما میگوییم منسوبی است که جز ربط چیزی نیست. او لازمه حرفش این است که اگر این منسوب را ببرید، یک چیزی باقی بماند. لازمه حرف ما این است که منسوب را ببری و هیچچیز باقی نماند. او لازمه حرفش را متوجه نیست، اگر لازمه حرفش را متوجه میشد این را نمیگفت. روشن است مطلب.
حالا عبارت را توجه کنید که نماند، من این را بخوانم. صفحه بیست و شش هستیم، سطر هفدهم: «فالمضاف إليه هو الوجود»[6] . با توضیحاتی که دادم دیگر عبارت معنی کردن نمیخواهد، «فالمضاف إليه هو الوجود» و اضافه اشراقی است، اضافه مقولی نیست. اضافه مقولی احتیاج دارد به دو طرف که هر دو طرف باشند بعد بینشان اضافه برقرار کنی. حالا یا بعد بینشان اضافه برقرار کنی یا مقارن با وجودشان اضافه برقرار بشود. قبل از وجود آنها اضافهای نیست؛ اضافه یا همان لحظهای که اینها موجود میشوند حادث میشود، یا بعداً حادث میشود؛ آن یک اضافه مقولی است. اضافه اشراقی قبل از وجود مضاف هست و باعث میشود که وجود مضاف موجود بشود. «و الإضافة إشراقية هي الوجود»، این هم وجود است، اضافه هم از سنخ وجود است. «و المضاف أيضاً أنحاء الوجودات»، انحاء وجوداتاند، یعنی همین ماهیات موجوده، نه ماهیات، ماهیات موجوده. «التي» انحاء وجودات را توضیح میدهد. «التي هي المتعلقات ... بالمرتبة الغير المتناهية».
شاگرد: وقتی ما میگوییم «و المضاف ایضاً أنحاء الوجودات»، «انحاء الوجودات» را شما فرمودید ماهیات موجوده است. خب این متنافی نیست با مطلب اصالت جعل وقتی میگوییم الاصيل فی الجعل وجود است؟
استاد: نه. انحاء وجودات یعنی همان وجودهای منبسط، آن جعل شده.
شاگرد: شما فرمودید «انحاء الوجودات»...
استاد: انحاء وجودات یعنی وجودهای ماهیتگرفته، که نحوه نحوه شده، تعینات خاص پیدا کرده، جور به جور شده است. اگر آن ماهیات را برمیداشتید یک وجود بود. این وجودات را شما انحاء کردید، با چه انحاء کردید؟ با ماهیات. آن وقت این وجود مرکبشده با ماهیت را ما میگوییم مضاف. وجود مرکبشده با ماهیت را میگوییم مضاف. چون وجود خالص که خود مضافالیه است، انحاء وجودات، آن وجودهای نحوه نحوه شده است، یعنی تعینهای خاص پیدا کرده است، محدودشدههاست؛ آنها میشوند انحاء وجودات. درست است که اضافه همان وجود است، وجود منبسط است، ولی مضافالیهها هم همان وجود منبسط حدیافته است که اگر حدش را برداری فقط همان اضافه اشراقیه میماند. روشن است مطلب انشاءالله.
شاگرد: مضافالیه را نباید بگوییم وجودات هستند؟ مضاف خدا میشود، مضافالیه...
استاد: نه، مضافالیه خداست. چون ببینید، خود دوانی هم دارد میگوید ماهیتها منسوباند الی الوجود. پس وجود میشود منسوبالیه، یعنی مضافالیه.
شاگرد: چون ما وقتی اضافه اشراقیه را داریم بیان میکنیم، اضافه دارد از سمت خدا صورت میگیرد یاآنها؟ مضافالیه آنها میشوند.
استاد: نه، مضاف آنها میشوند؛ آنها اضافه دارند، تعلق دارند. آنها وابستهاند، خدا که وابسته نیست. به خدا وابسته هستند، نه اینکه خدا وابسته است. اینها به خدا وابستهاند. به خدا وابستهاند یعنی خدا مضافالیه است، مضاف به مضافالیه وابسته است. اضافه اشراقیه غیر از اضافهای است که شما در ادبیات خواندهاید یا در منطق میخوانید. در ادبیات میگویند اضافه میکنیم غلام را به زید. در فلسفه گفته میشود اضافه را بین دو موجود میگذاریم، اضافه مقولیه است. این اضافه اشراقی غیر از هر دو است. ما آن مضاف را اضافه میکنیم به مضافالیه، اینطوری میشود دیگر! یعنی آن بندگان را اضافه میکنیم به خدا. حالا خود ایشان هم تصریح کرده است؛ مضافالیه وجود است، مضاف، انحاء وجودات است. دیگر پیداست که خدا را انحاء نمیگوییم، آن ماهیات انحاء میشود.
«و المضاف ایضا أنحاء الوجودات التی»؛ این صفت است برای «انحاء» یا صفت برای وجودات است، فرق نمیکند. «التي هي المتعلقات ... بالمرتبة الغير المتناهية». عمداً آن جمله را جا انداختم که بدانید این متعلقات متعلَّقاند برای «بالمرتبه». نگویید متعلق به خودشاناند، اینجوری معنی نکنید، چون دارد «متعلقات بنفسها». اینجوری معنی نکنید که متعلق به خودشاناند، آنها متعلق به خودشان نیستند، متعلقاند به مرتبه غیرمتناهیه. پس «بنفسها» یعنی چه؟ یعنی «بذاتها». یعنی ذاتشان متعلق است، نه اینکه ذات را چیزی بگیرید بعد مازاد بر ذات را تعلق بدهید. خود ذاتشان تعلق دارد، یعنی چیزی غیر از تعلق نیستند. «بنفسها» یعنی به تمام وجود، به تمام آنچه دارند متعلقاند. به تمام آنچه دارند متعلق به خدایند، نه اینکه فقط عرضی از عوارضشان متعلق باشد، عرضشان، جوهرشان، ذاتشان، وجودشان، همه هر چه هست متعلق است. «بنفسها» متعلقاند «بالمرتبة الغير المتناهية». روشن است چه عرض میکنم دیگر. این «بالمرتبه» را متعلق بگیرید به «المتعلقات». اینها «بنفسها» یعنی به تمام داراییشان تعلق دارند به مرتبه نامتناهی.
شاگرد: این تأکیدش است؟
استاد: «بنفسها»؟ تأکید بگیرید، تأکید معنوی، بله تأکید معنوی.
«المتدلیات بذاتها»، این عطف تفسیر است بر «المتعلقات بنفسها» یا خبر بعد از خبر است برای «هی»؛ «هي المتعلقات بنفسها»، به عبارت دیگر: «المتدلیات بذاتها». «بذاتها» هم همان حکم «بنفسها» را دارد، متدلی یعنی آویزان. ذاتاً آویزاناند، نه اینکه عَرَضشان آویزان باشد ذاتشان رها باشد، ذاتاً آویزاناند به مرتبه. به نفسشان، به ذاتشان متعلق و آویزانند «بالمرتبة الغير المتناهية». مرتبه غیرمتناهی در چه غیرمتناهی است؟ در مسافت؟ در عدد؟ نه! عددش یکی بیشتر نیست. مسافت هم که مجرد است، مسافت و امتداد ندارد. پس غیر متناهی است «في شدة النورية»، در شدت نوری غیرمتناهی است. یعنی نوری است که شدید است و شدتش هم غیرمتناهی است. همه آن وجودات به چنین مرتبهای که غیرمتناهی است در شدت نوریه تعلق دارند و وابستگی دارند.
تا اینجا ایشان تعبیر کرد به متعلقات: «التي هي المتعلقات». درست است قید «بنفسها» را آورد، قید «بذاتها» را آورد و با آن قید «بنفسها» و «بذاتها» مطلب را حل کرد، ولی باز اطمینان نمیکند. میگوید کلمه متعلقات را برمیدارم و جایش تعلقات میگذارم. نمیگویم اینها متعلقاند، بلکه میگویم تعلقاند. «بل اصطلحنا علی تسميتها بالتعلقات»، اصطلاح پیدا کردیم بر اینکه بنامیم این انحاء وجودات را نه به متعلقات بلکه به تعلقات. اصلاً اسمشان را بگذاریم تعلقات، «و الروابط المحضة»، نه اینکه اینها اشیائیاند که «لها التعلق و الربط». اشیائی نیستند که دارای تعلق و ربط باشند، اصلاً بلکه ذاتشان تعلق است. پس ابتدا انحاء وجودات را متعلقات گرفت، بعد برای تأکید بیشتر که یک وقت اشتباه نکنیم و ذرهای استقلال به این انحاء وجودات ندهیم، لذا فرمود که اصطلاح ما بر این است که اینها را تعلقات و روابط بنامیم نه متعلقات و مرتبطات؛ تا روشن بشود که ذرهای استقلال ندارند، بلکه در همهچیزشان وابستهاند.
حالا یک مطلب دیگری هم هست که عرفا میگویند؛ شاید با این مطلب یک خرده تفاوت کند، ولی خیلی کمک میکند به این مطلب. میگویند که همه موجودات مرآت خدایند. مرآت با آنچه که نشان داده میشود فرق میکند. نشان دادنش فرق نمیکند، دارد آن را نشان میدهد، ولی شیشهاش، جیوهاش، شکل مربع بودنش، مدور بودنش، اینها با آنچه نشان میدهد فرق میکند. ما را میگویند مرآتیم، مرآتیتمان هم مرآت است؛ یعنی هیچ تفاوتی نداریم، همهچیزمان دارد نشان میدهد، حتی نشان دادنمان هم دارد خدا را نشان میدهد. نه اینکه مثلاً بگوییم ذات ما دارد خدا را نشان میدهد، اوصاف ما خدا را نشان میدهد، نه، همان نشان دادن ما هم دارد خدا را نشان میدهد. یعنی چیزی جز مرآتیت برای ما نیست. در هیچچیز ما خالی از مرآتیت نیستیم. اینجا هم در هیچچیز خالی از تعلق نیستیم. عرض میکنم دو تا مطلب است، ولی خیلی به هم شبیهاند، میتوانند کمک کنند. ما در همهچیزمان مرآتیم حتی در مرآتیتمان، بعد در همهچیز تعلقیم حتی در ذاتمان.
خب مطلب روشن شد. تا اینجا قول اول را گفتیم، و اشکالش را هم توضیح دادیم، و راه فرار از اشکال هم بیان کردیم، که چگونه میشود از این راه فرار کرد؛ راهی که دوانی و امثال دوانی در آن راه نرفتند، اگر میرفتند اشکال بر آنها وارد نبود. قول دوم قول متکلمین است. بعد از اینکه قول متکلمین را نقل کردیم، ارجاع میدهیم قول بعضی متکلمین را به قول دوانی. ارجاع و نقل آن بماند برای جلسه آینده.