97/10/12
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد مذهب دوانی در انتساب ماهیت به وجود و ابطال آن با اصالت وجود/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /نقد مذهب دوانی در انتساب ماهیت به وجود و ابطال آن با اصالت وجود
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و شش، سطر ششم:
«و قد أشرنا في هذا البيت إلى قولين أحدهما المذهب المنسوب إلى أذواق المتألهين القائلين بوحدة الوجود و كثرة الموجود بمعنى المنسوب إلى الوجود. فإنهم قالوا حقيقة الوجود قائمة بذاتها و هي واحدة لا تكثر فيها بوجه من الوجوه و إنما التكثر في الماهيات المنسوبة إلى الوجود و ليس للوجود قيام بالماهيات و عروض لها و إطلاق الموجود على تلك الحقيقة بمعنى أنها نفس الوجود و على الماهيات بمعنى أنها المنسوبة إلى الوجود مثل المشمش و اللابن و التامر و نحوها. و هذا المذهب و إن ارتضاه جم غفير لكنه عندنا غير صحيح لأنهم حيث قالوا بأصالة الماهية يلزم عليهم القول بالثاني للوجود و أن في دار التحقق سنخين و أصلين. و أما نحن فنعتقد أن ذوق التأله يقتضي سنخا واحدا و أصلا فاردا لأصالة الوجود و اعتبارية الماهية إذ الشيئية منحصرة فيهما و الأمر في الأصالة يدور عليهما. فإذا بطل أصالة الثاني تعين أصالة الأول»[1] .
در این شعری که الان در صدد توضیح آن هستیم، اینچنین گفتیم که گویا متکلمانی که قائل به حصص هستند، مذهبشان را از مذهب دوانی که منسوب به ذوق تألّه است گرفتهاند. همانطور که ملاحظه میکنید، این شعر هم اشاره دارد به مذهب متکلمان و هم اشاره دارد به مذهب دوانی؛ پس اشاره دارد به دو مذهب. اگرچه ما میخواهیم این دو مذهب را به هم ارجاع بدهیم و یکیشان کنیم، ولی بالاخره شعر دارد به دو مذهب اشاره میکند.
مذهب اول، مذهب مرحوم دوانی است که حدود یک صفحه ایشان در بیان آن توضیح میدهند؛ مذهب دوم، مذهب متکلمان است. بعداً برمیگردند و این دو مذهب را یکیشان میکنند.
مذهب دوانی را من به طور کلی توضیح دادم. حالا به طور مختصر تکرار میکنم تا بتوانم عبارت را بخوانم. گفتیم این مذهب مربوط به متألهین است، یعنی مرحوم دوانی ادعا کرده است که مربوط به متألهین است؛ یعنی الهیون مذهبشان پایینتر از این است، همانطور که سمتشان پایینتر است، و مذهب متألهین بالاتر است. همانطور که اشاره شد مذهبشان این است که یک وجود داریم و موجودهای متعدد.
موجودات دو قسم هستند: یکی وجود خالص که موجودیتش عین ذاتش است، یکی هم ماهیات که موجودیتشان با انتساب به وجود است؛ موجودیت عین ذاتشان نیست. مرحوم سبزواری وقتی قول اینها را نقل میکند، کثرت موجود را مربوط میکند به موجودهای امکانی، یعنی به ماهیات؛ لذا موجود را تفسیر میکند به «منسوب الی الوجود». در مورد خداوند، موجود به معنای منسوب الی الوجود نیست، موجود یعنی آنکه عین وجود است؛ درباره خدا اینطور است. اما در مورد ممکنات منسوب الی الوجود هستند. ایشان موجود را تفسیر میکند به منسوب الی الوجود، پس معلوم میشود منظورش از موجود، موجود امکانی است.
وجود واحد است، دیگر آن را مطرح نمیکند. موجود یعنی غیر از آن وجود، بقیه کثیر هستند؛ یعنی اینطور نیست که بگوید وجود واحد است و در موجودی که کثیرند دوباره آن وجود را بیاورد. در موجود فقط ممکنات را مطرح میکند. بعد، از اینجا نتیجه گرفته میشود که در وجود کثرت نیست. کثرت برای ماهیات است و برای نسبت اینها است. اینها کثیرند، نسبتشان هم کثیر است، اما منسوبٌالیهشان واحد است.
نقد دوانی به قول قیام یا عروض وجود به ماهیت و اثبات قول انتساب
بعد به این هم اشاره کرده است که گروهی گفتهاند: «وجود قائم است به ماهیت»، گروهی گفتهاند: «عارض است بر ماهیت». ایشان هیچکدام از این دو تعبیر را نمیپسندد؛ نه وجود را «عارض» میگیرد و نه «قائم» میگیرد، بلکه وجود را «منسوبٌالیه» میگیرد. یعنی میگوید ماهیت «معروض وجود» نیست، ماهیت «ما یقوم به الوجود» نیست، بلکه ماهیت «منسوب الی الوجود» است؛ و این سه تا با هم فرق دارند. آنکسی که قائل به قیام است اینطور میگوید؛ میگوید ماهیت متقوم به وجود نیست، ولی ماهیت موجوده متقوم به وجود هست؛ یعنی وجود مقوّمش است، ماهیت هم یک مقوّم دیگرش است. همانطور که مقوم جسم ماده است و صورت؛ ماده و صورت مقوم جسم هستند، اما این دو مقوم، یکیشان متکی به دیگری است؛ صورت حلول کرده است در ماده و متکی به ماده است. در ماهیت موجوده هم هر دو مقوم هستند؛ هم ماهیت، هم وجود. منتها وجود تکیه کرده است به ماهیت و قائم شده است به ماهیت.
در هر صورت، وجود یکی از اجزای قوام ماهیت موجوده است. بنابر عروض اینچنین است که وجود عارض بر ماهیت است؛ دیگر ما ماهیت موجوده را مطرح نمیکنیم، خود ماهیت تنها را مطرح میکنیم و میگوییم وجود عارض است بر ماهیت، و وجود خارج از ذات ماهیت است. آن قول اول که قائل به قیام بود اینطور میگوید؛ میگوید وجود قائم میشود به ماهیت، بعد مجموعاً ماهیت موجوده را میسازند، به طوری که ماهیت بشود یک جزء قوام، و وجود بشود جزء دیگر. خب پس فرق است بین قیام با عروض که روشن شد.
مرحوم دوانی هیچکدام از این دو را نمیپذیرد؛ میفرماید که وجود یک امر خارجی و یک حقیقت عینی است که ماهیات را به آن نسبت میدهیم، و با انتساب ماهیات به آن، ماهیات موجود میشوند. حالا اینکه چرا عروض را نمیپذیرد، چرا قیام را نمیپذیرد، آن خودش دلیل دارد. من فقط به صورتی کوتاه اشاره به دلیل میکنم.
اگر وجود بخواهد عارض بشود، معروض باید قبلاً موجود باشد تا عارض بتواند عارض بشود. اگر وجود بخواهد قائم بشود، ما یقوم به باید قبلاً موجود باشد تا وجود بتواند قائم بشود. پس قبل از عروض وجود و قبل از قیام وجود، ماهیت باید موجود باشد. بعد میپرسیم که این ماهیت به همان وجودی که بعداً قائم میشود و عارض میشود موجود است یا به یک وجود دیگر؟ اگر بگویید به همان وجودی که بعداً عارض میشود و قائم میشود موجود است، میشود «دور»؛ اگر بگویید که با یک وجود دیگری موجود میشود، نقل کلام در آن وجود دیگر میکنیم، قضیه ادامه پیدا میکند و «تسلسل» لازم میآید. پس قیام و عروض مستلزم محال هستند، لذا ما هیچکدامشان را قائل نیستیم؛ ولی انتساب مستلزم محال نیست.
مناقشات پیرامون نسبت مقولی و اضافه اشراقی در مذهب دوانی
بعد به دوانی این اعتراض وارد میشود که انتساب هم همین اشکال را دارد. شما وقتی میخواهید بگویید که این ماهیت نسبت داده میشود به وجود، باید ماهیت را موجود کنید بعد آن را نسبت بدهید به وجود؛ چون نسبت اقتضا میکند که طرفین قبلاً موجود باشند، بعد یک طرف به طرف دیگر نسبت داده بشود یا هر دو طرف به هم نسبت داده بشوند؛ که اگر یک طرف نسبت داده بشود، میشود «اعراض نسبیه»، و اگر دو طرف نسبت داده بشود میشود «اضافه». بالاخره نسبت اقتضا میکند که دو طرف موجود باشند، حالا چه نسبت طرفینی باشد چه نسبت از یک طرف باشد. نسبت از یک طرف مثل این است که من که در مکان نشستهام به مکان نسبت دارم که نسبت من به مکان میشود «أین» (أینِ با الف). مکان به من نسبت ندارد، اگر نسبت مکان را هم به من دیدید میشود «اضافه»، اگر ندیدید فقط میشود «أین». اگر دو نسبت را با هم دیدید میشود اضافه، یک نسبت تنها دیگر اضافه نیست، یکی از مقولات دیگر نسبی است.
پس در نسبت هم ما احتیاج داریم به اینکه طرفین موجود بشوند. حالا شما ماهیت را نسبت میدهید به وجود، باید هم ماهیت موجود باشد و هم وجود موجود باشد، بعد این دو موجود را به هم نسبت بدهید. پس اشکال دور و تسلسلی که بنابر قول به عروض یا بنابر قول به قیام لازم میآمد، آن اشکال بنابر قول به نسبت هم لازم میآید. مگر اینکه شما اضافه را اضافه اشراقی بگیرید که این را قبلاً گفتیم؛ که بگویید وجود، موجود است و با وجودِ این وجود، اضافه و افاضهای حاصل میشود که حاصل آن افاضه و اضافه، وجود ماهیت است. حالا وجود ماهیت هم نمیگوییم، چون ایشان وجود را اینجا قائل نیست. حاصلش این است که ماهیت تأصل پیدا میکند، ماهیت ظاهر میشود. مگر اینکه اضافه اشراقی درست کنید؛ اگر اضافه اشراقی بگویید، حرفتان درست درمیآید و الا اشکالی که بر آن دو مبنا وارد کردید بر مبنای خودتان هم وارد است.
شاگرد: در قیام و عروض نمیشود اضافه اشراقی درست کرد؟ آنها را هم با همین اضافه اشراقی درست کنیم.
استاد: اگر اضافه را اشراقی بگیرید، در قیام و عروض هم همینطور است و میشود درست کرد؛ ولی اضافه را اشراقی میتوانید بگیرید؟
شاگرد: دیگر عروض و قیام معنا پیدا نمیکند.
استاد: دیگر عروض و قیام نیست، اضافه است. ولی نسبت خودش اضافه است؛ اضافهای که در کلام دوانی آمده را میتوانیم به اضافه اشراقی ارجاع بدهیم؛ ولی عروض و قیام اضافه نیستند، لذا در کلام حکما از آنها تعبیر به اضافه نشده است. اگر تعبیر به اضافه میشد، میگفتیم اضافه اشراقی مرادشان است. در نسبت، تعبیر به اضافه شده است، میتوانیم بگوییم مراد اضافه اشراقی است؛ ولی در آن دو تای دیگر اصلاً تعبیر به اضافه نشده است که ما اضافه را حمل کنیم بر اضافه اشراقی.
شاگرد: برای فرار از این اشکال به سمت اضافه اشراقی رفتیم. اضافه اشراقی به همراه خودش لوازم دیگری به همراه میآورد. با حرف ایشان... بله، این مشکل را حل کردیم با اضافه اشراقی. اضافه اشراقی وقتی بیاید، دیگر حرف عوض میشود. دیگر نمیشود ایشان وجود را اعتباری بداند و وجود را نبیند. شما فقط صرف اینکه اضافه حل شده است، تمام میشود، نمیشود که.
استاد: یعنی مرحوم دوانی باید وجود را اعتباری نبیند؟
شاگرد: بله.
استاد: خب نمیبیند دیگر، وجود را اصیل میبیند.
شاگرد: ایشان قائل به اصالت الماهیه است.
استاد: وجود را اصیل میداند.
شاگرد: نه، ایشان قائل به اصالت الماهیه است.
استاد: ماهیت را منسوب به وجود میداند، وجود را در ماهیت اعتباری میداند، چون با نسبت درست میشود؛ نه اینکه وجود واقعاً باشد. ببینید، خود وجود را ایشان اصیل میداند، یک وجود بیشتر قائل نیست،که آن هم اصیل است. این وجودهایی که شما در ماهیت قائل هستید اینها اعتباری هستند، یعنی از نسبت تولید میشوند. آنچه شما در خارج دارید ماهیت است.
شاگرد: پس ایشان در واقع ماهیتی نمیبیند که بحث کند حالا اصیل است یا اعتباری.
استاد: نه، ماهیت را میبیند. ماهیت را میبیند، وجودش را با نسبت درست میکند، لذا وجود را اعتباری میگیرد. ماهیت را اصیل میگیرد، وجودش را با نسبت درست میکند؛ و این وجودِ ماهیت، وجود اعتباری است، ولی آن وجودی که ماهیت به آن نسبت داده میشود که وجود خدا است، آن وجود اصیل است. یک وجود بیشتر نداریم؛ یک وجود در جهان داریم که وجود اصیل است، آن وقت ماهیتها وجودشان را از انتساب به او گرفتهاند، این وجودی که برای ماهیتها قائلیم اعتباری است؛ و الا اگر وجود ماهیتها را هم اصیل بدانیم که نمیگوییم یک وجود داریم، میگوییم به تعداد ماهیتها وجود داریم؛ در حالی که ایشان میگوید موجود متعدد است، میگوید وجود یکی بیشتر نیست. پس وجود را اصیل میداند که همان وجود واجبتعالی است، وجود ماهیتها را اعتباری میداند، خود ماهیتها را اصیل میداند. ماهیتها را یک طرف نسبت قرار میدهد، پس اصیل میداند؛ وجود را هم طرف دیگر نسبت قرار میدهد، آن را هم اصیل میداند؛ این نسبت را که وجود میدهد به ماهیت، این را اعتباری میداند.
شاگرد: این نیست دیگر! اگر از ایشان بپرسیم ماهیت چیست؟ میگوید همان افاضه وجود است...
استاد: افاضه وجود نه! چون اگر بگوید «افاضه وجود»، ماهیت چیست؟ همان افاضه وجود است، خب آن وقت وجود را به این ماهیت داده است؛ قبول نمیکند وجود به ماهیت داده بشود. ماهیت وجود ندارد به نظر ایشان! اصلاً وجود ندارد که بخواهد بحث اصالت بکند؛ ماهیت منسوب به وجود است. پس ماهیت اصیل است، ولی وجودش اصیل نیست چون وجود ندارد.
شاگرد: منسوب به کدام وجود است؟ همین وجود اعتباری، نه وجود اصیل. یعنی ما اگر ماهیت را...
استاد: مگر میشود ما ماهیت را با انتساب به وجود اعتباری درست کنیم؟
شاگرد: لذا در ماهیت امکانی میگوید موجود هستند به این معنا که به وجود اعتباری انتساب دارند، و الا ماهیت اصیل است.
استاد: نه، ایشان این را نمیگوید.
شاگرد: با این حرفها قاعدتاً اینجور درمیآید.
استاد: ایشان این را نمیگوید، بلکه میگوید انتساب ماهیت به وجودی که خدا است؛ آن اعتباری نیست، انتساب به وجود حقیقی است.
شاگرد: یعنی ماهیات به وجود خدا موجودند؟
استاد: نه؛ با انتساب به وجود موجودند، نه اینکه دریافتی از وجود خدا کرده باشند. آنها نه از وجود خدا دریافت کردند، نه وجود امکانی بوده که آنها وجود امکانی را دریافت کنند، اصلاً وجود ندارند؛ آنها انتساب به وجود دارند. به کلمه انتساب توجه کنید. اصلاً نه خدا به آنها بهرهای از وجود داده است، نه یک وجود امکانی در جهان داشتیم که به اینها افاضه کرده باشد؛ فقط اینها را به خودش منسوب کرده است؛ همین!. خدا اینها را به خودش منسوب کرده است، لذا ما میگوییم اینها موجودند. و الا اگر بشکافید ماهیات را، نه وجود خدا را در آنها میبینید با اینکه وجود خدا موجود است ولی در اینها نیست، نه وجود امکانی میبینید چون وجود امکانی اصلاً نداریم.
شاگرد: «این شعری که میگوید: «ما عدمهاییم و هستیها نما»[2] . در واقع اینطور میشود دیگر؛ ماهیت اینطور است. زبان حالشان است.
استاد: ماهیت را ظهور خدا هم نمیداند؛ اگر ظهور خدا بداند ماهیات را، آن وقت میتوانیم بگوییم «ما عدمهاییم و هستیها نما»؛ یعنی ما عدم هستیم که هستی را نشان میدهد. ایشان ما را عدم نمیداند، ماهیت ما را اصیل میداند، و نما و نمایشدهنده وجود هم نمیداند؛ بلکه میگوید ما منسوب به وجودیم.
شاگرد: او که نگفته ماهیت اصیل است، ما داریم میگذاریم به گردنش!
استاد: یک طرف نسبت گرفته است، نمیتواند اصیل نباشد؛ یک طرف نسبت گرفته ماهیت را، یک طرف دیگر را وجود گرفته است. هر دو طرف نسبت اصیل هستند.
شاگرد: اگر نسبت مقولی بود، بله درست است. اما نسبت مقولی که نیست.
استاد: نسبت مقولی است، ما میخواهیم آن را برگردانیم به اشراقی. ایشان به ظاهر کلامش نسبت مقولی دارد میگوید؛ میگوید ماهیت منسوب است به وجود. خب دو طرف برای نسبت داریم، هر دو طرف باید باشند دیگر؛ هم ماهیت، هم وجود. منتها آن وجود، وجود این ماهیت نیست، منسوبٌالیهِ این ماهیت است. روشن است مطلب.
شاگرد: روشن که نیست؛ چون واقعاً ماهیت را به وجود اصیل و وجود خدا نسبت میدهد، در عین حالی که موجود هم نمیشود! این چه وجودی است؟! آخر چه نسبتی است؟! پس این نسبت کارش چیست؟ بعد از آن طرف هم میگویید اضافه هم اشراقیه است...
استاد: نه، نگفتم اضافه اشراقیه است. الان اضافه مقولیه داریم میگیریم؛ بعداً حالا برگرداندیم به اضافه اشراقی یک حرف دیگر است. الان اضافه مقولیه داریم میگیریم. من دارم تأکید میکنم بر این مسئله.
شاگرد: فرمودید اضافه مقولیه دور و تسلسل...
استاد: بله، خب اشکال پیش میآید. اشکال بر دوانی هم وارد است؛ صدرا هم همین اشکال را میگوید، میگوید اشکال بر تو هم وارد است.[3]
شاگرد: خب این چه نسبتی است که اثر ندارد؟! صرف نسبت است؟! چه اتفاقی افتاده این وسط؟! یک ماهیتی هست، یک وجود اصلی هست و این دو به هم نسبت دارند، اما در عین حال میگوییم ماهیت موجود نیست، انتساب به وجود دارد. این انتساب، صرف انتساب که نیست...
استاد: شما نسبت دارید به مکان، مکان میشود انسان؟
شاگرد: نسبت مکانی دارم.
استاد: شما نسبت دارید به مکان، مکان میشود انسان؟
شاگرد: نه، چون نسبت مکانی است؛ نسبت صدوری نیست، نسبت حلولی نیست، نسبت مکانی است. در جایی که نسبت صدوری باشد...
استاد: نسبت مکانی دارم یعنی چه؟ معنا کنید که نسبت مکانی دارم یعنی چه؟
شاگرد: یعنی اینجا مکان من است...
استاد: یعنی بعد از اینکه نسبت دارید مکان میشود، نه اینکه نسبت مکانی دارم. نسبت دارید به اینجا، با آن نسبت، مکان درست میشود. شما نسبت مکانی ندارید که! نسبت دارید. آیا نسبت شمای انسان، این مکان را انسان میکند؟! نسبت وجود، ماهیت را وجود میکند یا موجود میکند؟! نمیکند؛ نسبت که این اثر را ندارد که ماهیت را موجود کند. فقط نسبت اینطور میشود که ماهیت را به اعتبار نسبتش میتوانیم بگوییم «موجود»، ولی وجودی برای ماهیت نیست. کار نسبت همین است. کار نسبت این است که چیزی را به چیزی نسبت میدهد، از آن چیز چیزی را به این یکی سرایت نمیدهد، از این هم چیزی را به آن سرایت نمیدهد. نسبت که سرایت دادن نیست که بگوییم وجودی که منسوبٌالیه است سرایت میکند به اینها. وجود امکانی هم که در کار نیست، اصلاً ایشان به وجود امکانی قائل نیست. خب پس برای ماهیت چه میماند؟ ماهیت هست با نسبت؛ با نسبتِ به وجود، نه خود وجود. پس وجود برای ماهیت میشود اعتباری. خیلی حرف قشنگی هم است! چرا میگویید معلوم نیست که چه میگوید؟! خیلی هم راحت معلوم میشود که چه میگوید. حرفی است که میرداماد را پیرو خودش کرده است! صدرا را در ابتدا پیرو کرده است، حالا صدرا بعداً رأیش عوض شده است. گروه زیادی از متکلمان حرف دوانی را پذیرفتند.
شاگرد: ضرب را الان به ضارب نسبت میدهیم، شخص ضارب میشود یا نمیشود؟ ضرب صدوری، یعنی شما ضرب را نسبت صدوری میدهید به ضارب، خب به ضارب واقعاً و حقیقتاً میگویید ضارب، شخص واقعاً ضارب است.
استاد: بله، به قول خودتان نسبت صدوری است.
شاگرد: شما مثال به مکان میزنید، بعد اینجا را تشبیه به مکان میکنید...
استاد: حالا آیا به خدا هم نسبت اینطوری میدهیم که خدا با ماهیت منسوب است، یعنی صادر شده است وجود از خدا به ماهیت؟ این را که نمیگوید دیگر، تصریح میکند این نیست. چرا شما اصرار میکنید حرف او را یک جور دیگر معنا کنید؟! خودش دارد میگوید خداوند وقتی که ماهیت به او نسبت داده میشود اشراق بر ماهیت نمیکند، وجود را به ماهیت نمیدهد، و ماهیت صاحب وجود نمیشود. شما دارید تشبیه میکنید به ضارب؛ ضارب دارد ضرب را صادر میکند. واجبتعالی وجود را صادر نمیکند. اصرار میکنید حرف ایشان را تحریف کنید؛ چرا این کار را میکنید؟! حرفش را همانطور که هست بگویید. یک وقت میخواهید توجیه کنید حرفش را که اشکال به آن وارد نشود، آن یک حرف دیگر است؛ اما یک وقت میخواهید توجیه کنید حرفش را که اشکال به آن وارد کنید! شما دارید این کار را میکنید! او میگوید من چیز دیگر گفتم، اشکال به من وارد نمیشود، اشکال به توجیه شما وارد میشود.
خود مطلب صاف و روشن است؛ حالا اگر باطل است، باید بعداً باطلش کنیم؛ ولی مطلب روشن است ایشان چه دارد میگوید. میگوید ماهیت را نسبت میدهیم به وجود و وجود به ماهیت داده نمیشود؛ نه خود وجود واجب میآید برای ماهیت، نه خدا یک وجودی در دست دارد که آن وجود را میریزد روی ماهیت. نه وجود واجب به این ماهیت داده میشود، نه وجود امکانی هست که خدا به این بدهد؛ این حرف ایشان است. پس وجودِ ماهیت میشود اعتباری، وجود خدا میشود اصیل؛ ولی از آن وجود اصیل هیچ چیزی به این ماهیت نداده است. ماهیت هم که یک طرف نسبت بود، آن هم میشود اصیل. این وجودی که میخواهد با انتساب کسب بشود میشود اعتباری؛ چون این انتساب که وجود را از واجب نمیگیرد. اگر وجود از واجب میگرفت، وجود ممکنات هم میشد اصیل؛ اما چون وجود را از واجب نگرفته است، فقط ارتباط پیدا کرده است، پس وجود برایش اصیل نیست، خودش اصیل است. عرض میکنم مطلب خیلی صافی است.
پاسخ دوانی به شبهه صدق مشتق و قاعده مبدأ اشتقاق با مثال حدّاد
خب حالا این را میگوییم: «موجودٌ» بر ماهیت صدق میکند و صدق یک مشتق اقتضا میکند که مبدأ اشتقاق در آن مصداق، موجود باشد. مثلاً ضارب مشتق است، صدق میکند بر زید؛ باید مبدأ اشتقاق که ضرب است برای زید موجود باشد و موجود هم هست. پس در صدق هر مشتقی لازم است که مبدأ اشتقاق در مصداق موجود باشد.
شاگرد: مشتق باید موجود باشد...
استاد: نه، مبدأ اشتقاق که در مشتق موجود است. مبدأ اشتقاق در مصداق هم باید موجود باشد، که مصداق مصداقِ مشتق است. یعنی زید مصداق است برای ضارب، مبدأ اشتقاق ضارب که ضرب است باید در مصداق که زید است موجود باشد.
حالا آیا «موجودٌ» بر این انسانِ ممکن صدق میکند؟ بر این ماهیت که انسان است صدق میکند یا نه؟ بله، «الانسان موجودٌ». پس مبدأ اشتقاق باید در انسان موجود باشد؛ یعنی وقتی که موجود بر انسان حمل شد و صدق کرد، مبدأ اشتقاق که وجود است باید در انسان باشد، در حالی که شما گفتید در انسان آنچه هست نسبت به این مبدأ است نه خود مبدأ؛ خود مبدأ را قبول نکردید که در انسان باشد. بنابراین نمیتوانید به انسان بگویید «موجودٌ»؛ زیرا قانونی که در مشتق لازم است در اینجا رعایت نمیشود، با توجیه شما رعایت نمیشود.
آن کسانی که میگویند ماهیت دارای وجود است یعنی مبدأ اشتقاق را دارد، بر این ماهیت «موجودٌ» را اطلاق میکنند، آنها مشکلی ندارند؛ اما شما که مبدأ اشتقاق را در این ماهیت موجود نمیدانید، چطور «موجودٌ» را حمل میکنید؟ ایشان جواب میدهد که وجود مبدأ اشتقاق در مصداق لازم نیست؛ مثال میزند به حدّاد. زید آهنگر است؛ مبدأ اشتقاق حدّاد چیست؟ حدید است. مگر حدید در زید وجود دارد؟ زید با حدید ارتباط دارد، همین ارتباط باعث میشود که شما بر او صدق بدهید مشتق یعنی حدّاد را؛ و این ماهیت هم با وجود ارتباط دارد، همین ارتباط باعث میشود که شما صدق بدهید مشتق یعنی «موجودٌ» را. هر چه در حدّاد بگویید، ما در موجود میگوییم. این جواب را مرحوم دوانی میدهد. پس دیگر مشکلی باقی نگذاشت، حرفش را گفت و اشکالی هم که بر او وارد میشد جواب داد.
شاگرد: در ضرب هم همین است، یعنی مضروب هم مشتق است اما ضرب در آن وجود ندارد؛ یعنی زدن نیست، خوردن است. در مضروب هم همین است دیگر، مضروب هم مشتق است اما مبدأ اشتقاق در آن...
استاد: ضرب در مضروب موجود است دیگر.
شاگرد: زدن نیست، خوردن است.
استاد: باشد، شما اسمش را بگذارید خوردن. زدن در آن موجود است! حاصلش میشود خوردن.
شاگرد: ضرب، مبدأ اشتقاق در ضارب وجود دارد، در مضروب وجود ندارد.
استاد: چرا در مضروب هم وجود دارد.
شاگرد: خوردن است در مضروب، زدن نیست.
استاد: اتفاقاً مضروب آن ضرب را قبول کرده است، وجودش در مضروب بیشتر است! وجود ضرب در مضروب بیشتر از ضارب است؛ ضارب آن را صادر کرده است، از خودش دفع کرده است، او پذیرفته است؛ پس ضرب در مضروب قویتر از ضارب است.
شاگرد: مصدر اعم از این است که معلوبم باشد و مجهول باشد...
استاد: بله، نه اصلاً حالا این توضیحی که من عرض میکنم شما اگر ملاحظه کنید، این ضرب را این مضروب قبول کرده است. ضارب از خودش صادر کرده و رها شده بیرون، او قبول کرده و حالا در خودش دارد؛ پس وجود ضرب در مضروب قویتر از وجود ضرب در ضارب است.
شاگرد: زدن نیست، خوردن است...
استاد: حالا شما اسمش را بگذارید خوردن؛ در عربی که نمیگویند خوردن.
شاگرد: خوردن را که نمیگویند ضرب!
شاگرد دیگر: چون شما در فارسی میگویید زدن و خوردن...
استاد: عرض میکنم، در فارسی میگوییم. اما در عربی ضرب در مضروب هم هست، در ضارب هم هست. بله، شما ترجمه میکنید مضروب را به خوردن، این ترجمهتان ترجمه صافی نیست. اینگونه بگویید: زننده، زدهشده. ملاحظه کنید، اینگونه تفسیر کنید، خوردن نگویید؛ زننده و زدهشده، میبینید در هر دو «زده» وجود دارد.
حالا من از رو بخوانم عبارت را. صفحهی بیست و ششم هستیم، سطر ششم: «و قد أشرنا فی هذا البیت»[4] یعنی همین بیتی که الان در صدد بیان آن هستیم. اینکه من عرض میکنم «هذا البیت»، به خاطر این است که آن را به آن «کما فی النظم» بر نگردانید. «کما فی النظم» یعنی مراتب انوار را ما در نظمِ گذشته گفتیم، در ابتدای همین فصل. «هذا البیت» منظور آن نظم نیست، «هذا البیت» یعنی همین بیتی که الان در صدد بیان آن هستیم.
«قد أشرنا» در این بیت به دو قول: «أحدهما»؛ یک صفحه بعد به کتاب من میگوید «ثانیهما»[5] ، پس «احدهما»[6] یک مقدار طولانی بحث میشود. یکی از آن دو قول مذهبی است که منسوب است به ذوق متألهین است که این متألهین اینچنین میگویند: «القائلین بوحدة الوجود و کثرة الموجود» که اینها توضیح داده شد؛ موجود به چه معنا؟ «بمعنی المنسوب إلی الوجود». «فإنهم قالوا حقیقة الوجود قائمة بذاتها و هی واحدة». اینها همه روشن است، حقیقت وجود قائم به خودش است، حقیقت وجود قائم به هیچ ماهیتی نیست، قائم به خودش است، و یکی بیشتر هم نیست. «و هی واحدة لا تکثر فیها بوجه من الوجوه»، هیچگونه تکثری ندارد؛ نه ذاتش متکثر است، نه حیثیاتش متکثر است، نه در خارج متکثر است، نه در ذهن متکثر است؛ در ذهن اصلاً نمیآید که بخواهد متکثر باشد. «بوجه من الوجوه»، به هیچ وجهی تکثر در آن راه ندارد.
«و إنما التکثر فی الماهیات»، ماهیاتی که منسوب به همین وجود هستند، «المنسوبة إلی الوجود»؛ «الوجود»، الف و لامش عهد ذکری است، یعنی همین وجودی که گفتم. بعد، نسبت ماهیات به وجود را الان ایشان ادعا کرد، آن دو قول دیگر را رد میکند: «و لیس للوجود قیام بالماهیات» چنانچه بعضی گفتهاند، «و لا عروض» للماهیات، چنانچه بعضی دیگر گفتهاند. هیچکدام از این دو قول را هم قبول ندارد.
بعد حرف سرِ اطلاق «موجود» است؛ «موجود» مشتق است، تو آن را اطلاق میکنی بر ماهیت، در حالی که برای این ماهیت وجود حاصل نیست؛ مبدأ اشتقاق که وجود است در این ماهیت نیست بنابر قول شما، در عین حال «موجود» را اطلاق میکنید. ایشان میفرمایند مثل اطلاق «حدّاد» میماند. «و إطلاق الموجود علی تلک الحقیقة»، اطلاق موجود بر خود وجود که اشکال ندارد، یعنی ذاتاً موجود است. اطلاق موجود بر ماهیت به این است که وجود در ماهیت است، بلکه به این است که انتساب به وجود دارد. اطلاق موجود بر این حقیقت (یعنی بر وجود) به معنای این است که این حقیقت خودش وجود است، و اطلاق موجود بر ماهیات به معنای این است که این ماهیات منسوب الی الوجود هستند.
میگوییم مگر «منسوب الی الوجود» مجوز صدق مشتق میشود؟ میفرمایند: بله. به آبی که خورشید گرم کرده است میگوییم «مُشَمَّس»؛ مگر شمس در این آب است؟! شمس قائم به این آب است؟! عارض بر این آب است؟! هیچکدام نیست، این آب منسوب به شمس است؛ همین اندازه شما به آن میگویید مشمّس. پس در صدق مشتق یعنی مشمّس، وجود مبدأ اشتقاق و قیام مبدأ اشتقاق یعنی «شمس» لازم نیست. «و اللابن، و التامر» و الحدّاد «و نحوها»؛ بر لابن و تامر، مشتق دارد صدق میکند؛ حالا مبدأ اشتقاق «لابن» که «لبن» است در این انسان وجود دارد؟ یا «تمر» که مبدأ اشتقاق «تامر» است در این انسان وجود ندارد. این سر و کارش با «لبن» و «تمر» است، لذا به او میگوییم «لابن» و «تامر»؛ مثل آن «حدّاد»، سر و کارش با آهن است به او میگوییم «حدّاد». یک ارتباطی داشته باشد با مبدأ اشتقاق، مشتق را بر او حمل میکنیم. در ما نحن فیه هم این ماهیت ارتباط دارد با وجود، لذا مشتق از وجود را که «موجود» است بر آن حمل میکنیم.
شاگرد: مشمِّس هم اگر بخوانیم به معنی آفتابپرست است.
استاد: به آفتابپرست مشمِّس گفته میشود؟ من یادم است که آفتابپرست یک اسم دیگر داشت در عربی. «حَرباء»! حالا اگر من درست تلفظ نکنم، ولی «حرباء» آفتابپرست است. مشمِّس را من نمیدانم آفتابپرست میگویند یا نه. نوشته در کتاب؟
شاگرد: از مهذب الاسماء نقل میکند از ... از دو جا نقل میکند.
استاد: مشمِّس یعنی آفتابپرست. خب آن هم نسبت دارد به شمس، به این معنا که این حیوان مثل مارمولک است، روی دو پا میایستد، دستهایش را هم بلند میکند رو به خورشید؛ مدتها رو به خورشید میایستد. چون علاقه به خورشید دارد به آن میگویند آفتابپرست؛ در فارسی به آن میگویند آفتابپرست.
شاگرد: آفتابپرَست را نمیگوید، آفتابپرست را میگوید! کسی که آفتاب میپرستد، خورشیدپرست است. نه آفتابپرست..
استاد: حالا آن هم باشد، آفتابپرست به آن انسانی که آفتاب را میپرستد میگویند، آفتابپرست به آن حیوان هم میگویند. منتها در عربی به آن حیوان مشمِّس میگویند یا به آن کسی که آفتاب را میپرستد مشمِّس میگویند من نمیدانم. من اصلاً نشنیدهام که به آن حیوان مشمّس بگویند.
شاگرد: مثال به آب گرم که میزنید خلاصه چیزی از خورشید رفته اینجا باعث گرما شده...
استاد: نه، شمس نیست؛ بله، شعاع خورشید رفته است در آب. آن هم شعاع در آب نرفته است، حالا به فرض رفته باشد، خود شمس که نرفته است. شما هم که از شعاع مشتق نگرفتهاید، شما از شمس مشتق گرفتهاید؛ مشمّس مشتق از شمس است. خود شمس هم نرفته است در آب؛ قیام به آب ندارد، عارض بر آب هم نشده است.
ابطال مذهب دوانی و اثبات اصالت وجود و وحدت سنخ تحقق بر مبنای ذوق متألهین
«و هذا المذهب و إن ارتضاه جم غفیر»، گروه زیادی این را قبول کردهاند، «لکنّه عندنا غیر صحیح». چند اشکال میکند، یا شاید هم بگوییم یک اشکال. اشکالش این است که شما قائل به اصالت ماهیت هستید، چون ماهیت را منسوب میدانید. اگر قائل به اصالت وجود بودید، میگفتیم وجود امکانی از خداوند افاضه میشود و ماهیت در پناه این وجود موجود میشود و شما لازم بود که بگویید یک وجود داریم که خدا است، و وجودهای امکانی داریم که آنها ظلّ خدایند، آنها هم آیت خدایند. دیگر وجودهای امکانی را ثانی حساب نمیکردید، میگفتید آیتِ خدایند. اما ماهیات به نظر شما آیت خدا که نیستند؛ منسوب به خدایند ولی آیت نیستند. بنابر اضافه اشراقی، اینها آیت میشوند، چون مثل خود وجود میشوند؛ همانطور که وجود از خدا صادر میشود، این ماهیات هم با اضافه اشراقی از خدا صادر میشوند، میشوند آیت. ولی الان شما که اینها را آیت نگرفتهاید، اینها را اصیل گرفتهاید و بعد منسوب کردهاید به وجود. پس شما علاوه بر وجودِ اله، ماهیاتی قائل شدید، بعد این ماهیات را منسوب کردید به وجود، گفتید حالا شدند موجود؛ نه اینکه وجود گرفتند و شدند موجود، بلکه با همان انتساب شدند موجود. پس شما در جهان وجود، دو چیز قائل شدید؛ یکی وجود که وجود واجب است، یکی هم ماهیات؛ و اینها را نسبت میدهید به ذوق تألّه.
تازه شما ذوق تألّه هم میگویید! ذوق تألّه اقتضا میکند که بیش از یک وجود قائل نشوید و بگویید جهان فقط یک نوع وجود دارد. الان شما قائل به ثانی شدید، یعنی علاوه بر وجود، ماهیت را هم اضافه کردید! و این قول به ثانی با تألّه نمیسازد. با الهیت هم نمیسازد تا چه برسد به تألّه. «لکنّه عندنا غیر صحیح لأنهم حیث قالوا» یعنی طرفداران مرحوم دوانی، «حیث قالوا بأصالة الماهیة یلزم علیهم القول بالثانی للوجود»؛ یعنی برای وجود ثانی قائل شدند، در حالی که ذوق تألّه اقتضا میکند که یک شیء در جهانِ وجود باشد، بقیه همه ربط به او باشند، بقیه همه ظهور و آیت او باشند، ثانی نباشند که در عرض او به حساب بیایند.
شاگرد: اینکه آنها اعتباری دانستهاند کفایت نمیکند برای اینکه منظورشان از این ثانی در عرض نیست...
استاد: چه چیزی را اعتباری دانستهاند؟
شاگرد: ماهیات را.
استاد: ماهیت را اعتباری ندانستند!
شاگرد: نه، وجودشان را. وجود ماهیت را اعتباری دانستند دیگر.
استاد: وجود ماهیت را اعتباری دانستند، خود ماهیت را نه.
شاگرد: خب بحث میرود سرِ وجود، ثانی به وجود دیگر...
استاد: نه، اگر وجود را اصیل میدانستند، ما میگفتیم وجود آیت است، افاضه شده از خدا و آیت است. اینها ماهیت را اصیل میدانند. مستفیض از خدا نمیدانند، اصیل میدانند؛ فقط با نسبت وجودش را درست میکند. این ثانی قائل است. اگر وجود از خدا صادر میشد، خب وجود، فعل خدا بود؛ اگر اضافه اشراقی داشتید که با اشراق این ماهیت از خدا صادر میشد، باز میگفتیم اینها ثانی نیستند، اینها آیتاند. ولی شما ماهیت را از خدا صادر نمیکنید، وجودی هم که از خدا به ماهیت داده نمیشود، فقط ماهیت را با این وجود مرتبط میکنید. آن ماهیت میشود امر ثانیای که مرتبط میشود با آن امر اول؛ شما قائل به دو چیز میشوید.
«لأنهم حیث قالوا بأصالة الماهیة یلزم علیهم القول بالثانی للوجود»، یعنی ثانی برای وجود قائلاند؛ یا به تعبیر دیگر: «أن فی دار التحقق سنخين و أصلین»، لازم میآید بنابر قول شما که در دار تحقق دو چیز باشد، دو اصل باشد. حرف شما این را میرساند. در حالی که «أما نحن فنعتقد ان ذوق التألّه»، ذوق تألّه اقتضا میکند که در وجود سنخ واحد و اصل فارد باشد. فارد از ماده فرد است، با واحد فرقی ندارد، فقط ایشان تعبیر را مختلف کرده است. «یقتضی سنخاً واحداً و أصلاً فارداً لأصالة الوجود». چون ما قائل به اصالت وجودیم؛ آن وقت وجود واجب میشود ذوالآیة، وجود ممکنات میشوند آیت. دو چیز نداریم، یک چیز داریم که متعیّنش میشود آیت برای غیرمتعینش، متعینش میشود آیت برای مطلقش.
شاگرد: ایشان در واجب قائل به اصالت وجود است، در ماهیت میشود دو چیز...
استاد: بله؛ اگر قائل به اصالت وجود بشویم، آن وجود بیمرتبهاش میشود واجب، وجود دارای مرتبه و متعیّنش میشود آیت. دو چیز نمیشود، آیت و ذوالآیة دو تا نمیشود؛ یعنی میشود آیتِ او، نه مقابل او. ولی وقتی شما ماهیت را اصیل بدانید، ماهیت که خود وجود نیست، اضافه هم که اضافه اشراقی نبوده است که بگویید ماهیت از اشراق او درست شده است؛ بنابراین ماهیت خودش جدا، وجود جدا، این دو تا جدا را به هم نسبت میدهید، خب دو چیز قائل هستید در عالم وجود.
«و أما نحن فنعتقد» که ذوق تألّه اقتضا میکند «سنخاً واحداً و أصلاً فارداً»، چرا اعتقاد ما اینطور است؟ «لأصالة الوجود و اعتباریة الماهیة»؛ ما وجود را اصیل میدانیم، ماهیت را اعتباری میدانیم. وقتی ماهیت را اعتباری دانستیم، دیگر آن را دومی نمیگیریم در مقابل وجود. آن وجودهایی هم که از خدا افاضه میشود آنها هم آیت او هستند، در مقابل او نیستند که ثانی بشوند.
«إذ الشیئیة منحصرة فیهما»، شیئیت منحصر است در این وجود است و ماهیت. ما دیگر شیء سومی نداریم؛ عدم که شیء نیست. وجود را داریم، ماهیت را داریم، عدم هم که اصلاً هیچچیز نیست. آن وقت شیئیت منحصر است در این دو تا، یعنی وجود و ماهیت. آن وقت ما کدامشان را ببینیم در این شیئیت اصیلاند؟ اگر ماهیت را اصالتش را باطل کردیم، اصالت وجود باقی میماند، و وجود هم که یکی بیشتر نیست. ماهیت را به عنوان ثانی باطل میکنیم، و آن را از جهان وجود و دار تحقق اخراج میکنیم، ماهیت را به صورتی که ثانی بشود. ماهیت به معنای اعتباری اشکال ندارد. اگر آن را اصیل کنید و ثانی قرار بدهید، باطل است.
«إذ الشیئیة منحصرة فیهما»، یعنی در وجود و ماهیت. ما دیگر غیر از این دو چیزی که «شیء» گفته بشود نداریم؛ بر عدم که شیء اطلاق نمیشود، فقط بر ماهیت شیء اطلاق میشود و بر وجود. «و الأمر فی الأصالة یدور علیهما»، اگر شیئیت منحصر است در این دو تا است، بحث اصالت دائر بین این دو است که آیا این اصیل است یا آن اصیل است؟ یکیشان باید اصیل باشد نه هر دوشان.
«فإذا بطل أصالة الثانی»، ثانی یعنی ماهیت، «تعین أصالة الأول» یعنی وجود. ایشان عبارت را خیلی زیبا آورده است؛ ثانی یعنی ثانی در ذکر، چون در خط قبل گفت: «لأصالة الوجود و اعتباریة الماهیة»، وجود را اول گفت، ماهیت را دوم گفت. ثانی یعنی ثانی در ذکر. در ضمن اینکه ثانی را ثانی در ذکر میگیرد اشاره میکند به آن ثانیای که بنابر مذهب دوانی لازم میآید؛ اشاره به آن هم دارد. لذا کلمه «بطل» را میآورد؛ «فإذا بطل أصالة الثانی تعین أصالة الأول». آن وقت اصالت با اول است یعنی یک اصیل بیشتر نداریم. وجود هم اگر از او افاضه شود، میشود آیت او، نه مغایر او؛ دومی برایش حساب نمیشود. برخلاف ماهیت که اگر آن را اصیل بدانید و صادر از ذات واجب قرار ندهید و آیت واجب نگیرید، میشود ثانی. خب «فالمضاف إلیه هو الوجود»، این را باید من توضیح بدهم، این دارد وارد اضافه اشراقی میشود بنابر نظر خودش. بنابر نظر مرحوم دوانی اضافه را اضافه مقولی گرفت، حالا میخواهد اضافه را اشراقی بگیرد بنابر نظر خودش که ظاهراً باید بگذاریم برای فردا چون اگرچه مطلبش گفته شده است ولی خب تطبیقش هم یک مقدار طول میکشد.