97/10/10
بسم الله الرحمن الرحیم
مذهب ذوق تألّه و ارجاع قول متکلمین به محقق دوانی/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مذهب ذوق تألّه و ارجاع قول متکلمین به محقق دوانی
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و پنج، سطر پانزدهم:
«(كأنّ من) مذهب منسوب على زعم المحقق الدواني إلى (ذوق التأله) أي التوغل في العلم الإلهي- فالتاء للمبالغة كما في التطبب إذ زيادة المباني تدل على زيادة المعاني- (اقتنص) و أخذ (من قال) من المتكلمين (ما)- نافية- (كان له) أي للوجود أفراد حقيقية متخالفة بالذات أو بالمراتب الكمالية و النقصية (سوى الحصص) التي هي مفهوم الوجود المطلق المتفاوت عندهم بمجرد عارض الإضافة إلى ماهية ماهية».[1]
درآمدی بر اقوال پیرامون حقیقت وجود و طرح مذهب ذوق تألّه
درباره وجود چهار مبنا وجود دارد: یکی مبنای تشکیک که منتخب مرحوم سبزواری است؛ دوم مبنای تباین وجودات که مشّاء گفتهاند؛ سوم مبنای مرحوم دوانی، که این مبنا را نسبت داده است به ذوق تألّه؛ چهارم مبنای متکلمین. این چهار مبنا درباره وجود هست. اگر مبنای عارف را هم اضافه کنیم، میشود پنج مبنا؛ ولی به مبنای عارف در این فصل اشاره نشده است؛ لذا ما مبنای عارف را به عنوان پنجمین قول یا پنجمین مذهب نقل نمیکنیم و طرح نمیکنیم، بلکه فقط به همین چهار مبنا میپردازیم.
دو مبنا را که تشکیک و تباین بود بیان کردیم؛ حال دو مبنای دیگر باقی مانده است: یکی مبنای دوانی که اسمش را گذاشته است ذوق تألّه، و دوم مبنای متکلمین. این دو مبنا به ظاهر با یکدیگر تفاوت دارند، اما مرحوم سبزواری سعی دارد که این دو مبنا را یکی کند؛ یعنی میخواهد مبنای متکلمین را بازگرداند به مبنای دوانی. ما باید مبنای دوانی را ابتدا بگوییم و مبنای متکلمین را هم بگوییم؛ بعد بیان کنیم که مبنای متکلم بازمیگردد به مبنای دوانی و چگونه بازمیگردد. مبنای هر دو روشن است، ولی ارجاع مبنای متکلمین به دوانی یک خرده سخت است؛ اما این کار را مرحوم سبزواری انجام داده است. باید در آنجا دقت بیشتری بکنیم؛ در آنجایی که میخواهیم بازگردانیم، باید دقت بیشتری بکنیم. هر دو مبنا باید در ذهن ما باشد تا وقتی خواستیم مبنای دوم را به مبنای اول ارجاع بدهیم، به راحتی بتوانیم ارجاع بدهیم. حالا من شروع میکنم به ذکر مبنای دوانی، و بعد از آن هم ذکر مبنای متکلمین.
نحوه ارجاع مبنای متکلمین به مبنای محقق دوانی
مرحوم سبزواری میفرماید که گویا مبنای متکلمین از مبنای دوانی گرفته شده است؛ «اقتناص شده»، یعنی گرفته شده است. عبارت شعر ایشان این است: گویا که از ذوق تألّه که مبنای دوانی است، قول کسی که قائل به حِصَص شده است - یعنی متکلمین - گرفته شده است. متکلم قائل به حصص است و دوانی اسمی از حصص نمیبرد. گویا از قول دوانی گرفته شده است آن قولی که حصص را مطرح میکند؛ یعنی گویا قول متکلمین از قول دوانی گرفته شده است.
بعد در شرح آن، هم قول دوانی را میآورد، هم قول متکلمین را میآورد، و هم قول متکلمین را از قول دوانی استخراج میکند. این، دو صفحه طول میکشد؛ این حرفهایی که من حالا خلاصهاش را گفتم دو صفحه طول میکشد. با این کار هم فصل تقریباً تمام میشود. در آخر فصل، حصّه را بیان میکند؛ چون متکلمین بحث حصّه را گفتهاند، بیان میکند که حصّه چیست.
تبیین نظریه وحدت وجود و کثرت موجود در مذهب محقق دوانی
حالا به قول دوانی توجه کنید. دوانی قائل به این است که ما در جهان یک وجود داریم و آن وجودِ واجبتعالی است. میگوییم وجود ممکنات چه میشود؟ اینها هم که وجود دارند؟ پاسخ میدهد: اینها وجود ندارند. ماهیتهای امکانی، چه انسان، چه شجر، چه فرس، چه فلک و چه ملک، هیچکدام موجود نیستند، بلکه منسوب به وجودند و از باب اینکه منسوب به وجودند، آنها را موجود میدانیم.
گروهی معتقدند ماهیات موجودند به دلیل اینکه وجود به آنها قائم است؛ وجود به آنها قیام دارد؛ مثل بسیاری از عوارض که قیام دارند به معروضاتشان و به خاطر همین قیام، معروض متصف است به این عارض. حالا وجود قیام دارد به ماهیت، و به خاطر همین قیام، ماهیت متصف است به وجود؛ میگوییم: «الانسان موجودٌ».
شاگرد: عارض وقتی به معروض عروض میکند، میگوییم معروض نسبت به عارض قیام دارد؟
استاد: بله، حالا قیامِ صفت به موصوف - عارض را بر میدارم - قیام صفت به موصوف. وقتی قیام صفت به موصوف شد، موصوف به صفت متصف میشود؛ از طریق آن قیام، موصوف به صفت متصف میشود. وقتی علم به این ذات قیام پیدا میکند، آن ذات به عالِم متصف میشود، به علم متصف میشود. در بحث ما هم چون وجود به ماهیت قیام کرده است، پس ماهیت به وجود متصف میشود؛ میگوییم «الانسان موجودٌ». این یک قول است؛ حالا به درستی و نادرستی آن کاری نداریم، ما داریم اقوال را نقل میکنیم. یک قول دیگر این است که وجود بر ماهیت عارض میشود، نه اینکه قیام پیدا کند؛ بلکه عارض میشود. و با عروض این وجود، معروض که ماهیت است، موجود میشود؛ این قول دوم است.
تحلیل انتساب ماهیت به وجود و توجیه صدق مشتق
دوانی هیچکدام را قبول ندارد و بر هر دو هم اشکال وارد میکند؛ نه قیام را قبول دارد و نه عروض را قبول دارد. ایشان انتساب را قبول دارد؛ میگوید ماهیت به وجود نسبت داده میشود و با این نسبت داده شدن، به ماهیت میتوانیم بگوییم «موجودٌ». وجود ندارد؛ نه وجود به آن قائم است، نه وجود بر آن عارض است و به هیچ صورتی وجود با آن نیست؛ اما آن ماهیت به وجود نسبت دارد و همین نسبت به وجود باعث میشود که ما به ماهیت بگوییم «موجودٌ»، همانطور که به زید میگوییم «حدّاد». حدّاد از ماده حدید گرفته میشود. حدید به زید قائم نیست و بر زید هم عارض نیست،ولی زید به حدید نسبت دارد، نسبت اشتغال؛ از این رو به او میگوییم حدّاد.
پس مشتق صدق میکند بر چیزی که منسوب به مبدأ اشتقاق است. ماهیت منسوب به وجود است که منشأ اشتقاق است، پس مشتق که «موجود» باشد بر ماهیت صدق میکند. زید منسوب به مبدأ اشتقاق یعنی حدید است، پس مشتق که حدّاد باشد بر زید صدق میکند؛ نسبت به مبدأ اشتقاق، مجوّز صدق مشتق میشود. و ماهیت به وجود منسوب است؛ پس همین انتساب، مجوّز میشود که مشتق از وجود - یعنی «موجودٌ» - بر ماهیت حمل بشود. این نظر مرحوم دوانی است. بنابراین یک وجود بیشتر نداریم، اما موجود بسیار داریم. اسم این را میگذارند «وحدت وجود و کثرت موجود». موجود زیاد است؛ همه منسوبین به وجود موجودند، ولی وجود یکی بیشتر نیست. پس وجود یکی است و موجود متعدد است.
آنوقت در میان این موجودات، یکی نفسالوجود است، یعنی خداوند، و بقیه منسوب الیالوجود هستند، یعنی ممکنات. این نظر دوانی است. کل نظریهشان را من گفتم، بدون استدلال؛ فقط نظرشان را بیان کردم و استدلال نکردم. فقط در انتساب استدلال کردم.
انتساب ماهیت به وجود یعنی چه؟ ایشان ادعای انتساب میکند و انتساب را هم مجوّز صدق «موجودٌ» میداند. انتساب به وجود مجوّز میشود که بر این منسوب، صدق «موجودٌ» بکند. منسوبٌالیه وجود است و منسوب این ماهیت است؛ ما بر این منسوب موجود را صدق میدهیم به خاطر نسبتی که دارد. نسبت یعنی چه؟
شاگرد: مشتق نسبت داده میشود به مبدأ اشتقاق. شما فرمودید مشتق را نسبت میدهیم به مبدأ...
استاد: نه؛ مشتق را میتوانید بر مبدأ اشتقاق صدق بدهید، ولی من این را نگفتم. ما مشتق را حمل میکنیم هم بر مبدأ اشتقاق و هم بر منسوب به مبدأ؛ هم میگوییم «الوجود موجودٌ» و هم ماهیتی که منسوب به وجود است «موجودٌ».
شاگرد: پس در اینجا مشتق را نسبت دادید به مبدأ اشتقاق، در ماهیت...
استاد: حمل کردم، نه اینکه نسبت داده باشم. من مشتق را حمل کردم بر مبدأ اشتقاق؛ گفتم «البیاض ابیضٌ»، گفتم «الوجود موجودٌ»؛ نسبت ندادم، بلکه ماهیت را نسبت دادم. ماهیت را نسبت دادم به وجود و به خاطر این نسبت، «موجودٌ» را بر ماهیت حمل کردم. ماهیت محمولِ «موجودٌ» را نمیتواند اخذ کند، ماهیت نمیتواند محمول «موجودٌ» را بگیرد مگر بعد از اینکه وجود به آن قائم شد، یا وجود بر آن عارض شد، یا آن به وجود نسبت داده شد. در غیر این صورت شما بر ماهیت نمیتوانید «موجودٌ» را صدق بدهید و حمل کنید. شما موجود را که مشتق است بر ماهیت حمل میکنید یا بعد از عروض وجود بر ماهیت، یا بعد از قیام وجود به ماهیت، یا بعد از انتساب ماهیت به وجود.
شاگرد: به مبدأ.
استاد: به مبدأ، بله.
شاگرد: من همین را عرض کردم دیگر؛ شما ماهیت را نسبت دادید به مبدأ اشتقاق...
استاد: بله. ماهیت را نسبت دادیم به مبدأ اشتقاق و همین وجود نسبت را مجوّز گرفتیم که مشتق بر ماهیت صدق کند.
شاگرد: خب این نسبت از چند حال خارج نیست...
استاد: نسبت را من هنوز توضیح ندادهام! درباره نسبت صحبتی نکنید، من هنوز درباره نسبت توضیح ندادهام که نسبت چیست. فقط بیان کردم که انتساب به وجود مجوّز میشود که بر آن منسوب، «موجودٌ» را حمل کنیم، همانطور که بر منسوبٌالیه حمل میکنیم. منسوبٌالیه وجود است و منسوب ماهیات هستند. ما بر وجود، «موجودٌ» را اطلاق میکنیم: «الوجود موجودٌ»؛ بر منسوبها هم که ماهیات هستند حمل میکنیم و میگوییم: «الانسان موجودٌ»، «الشجر موجودٌ».
تا اینجا معلوم شد. پس ایشان به یک وجود قائل است و بینهایت موجود. موجود هم دو قسم شدند: یکی همان وجود است که میگوییم «الوجود موجودٌ»، بقیه هرچه هست ماهیات هستند که آنها هم موجودند. اسم مذهب ایشان را میگذارند «وحدت وجود و کثرت موجود». روشن است دیگر؛ یک وجود است ولی موجود کثیر است.
بررسی معنای تألّه و تفاوت عالم الهی با متألّه
خود دوانی ادعا دارد که این مذهب من، طبق «ذوق تألّه» است. ذوق تألّه یعنی چه؟ «تألّه» با «الهیّت» فرق دارد. مشّاء را میگوییم «الهیّون»، و صدرا را میگوییم «صدرالمتألهین». به صدرا میگوییم «متألّه»، آن هم صدرالمتألهین؛ به مشّاء میگوییم «الهی». الهی یعنی کسی که مسائل فلسفی و علم الهی را میداند، در همین اندازه؛ کسی که فلسفه الهی را میداند به او میگوییم الهی؛ اما کسی که الهیات را در درون خود پیاده کرده و تحقق بخشیده است - مافوق دانستن است؛ نه تنها میداند، بلکه الهی شده است؛ اخلاق او اخلاق الهی است، کارهایش کارهای الهی است، مظهر اسمای الهی است – به این شخص میگوییم متألّه. آنوقت در بین متألهین، صدرا را میگوییم صدرالمتألهین، یعنی از همه متألهین بالاتر است.
حالا ایشان میگوید ذوق تألّه، یعنی متألّهی که به آن درجه از اوصاف رسیده و به آن درجه از کمال رسیده، چیزهایی را چشیده است؛ ذوق یعنی چشیدن، و چشیدن یعنی مشاهده کردن. این متألّه مشاهده کرده است که وجود واحد است و موجودات کثیرند. پس این مذهب، مذهبی است که مقتضای ذوق تألّه است؛ مقتضای ذوق تألّه است. یعنی متألّه اینچنین چشیده است؛ چشیده یعنی مشاهده نموده است. متألّه اینچنین مشاهده کرده است و حالا دارد برای شما بیان میکند. خیلی مذهب عالی و راقی است که بتوانیم آن را به متألهین نسبت بدهیم، آن هم به شهود متألهین. لذا مرحوم سبزواری خیلی اصرار نمیکند که این حتماً مربوط به ذوق تألّه است؛ چرا که خودِ مذهب را قبول ندارد. لذا میگوید: «على زعم المحقق الدواني»، این نسبت دارد به ذوق تألّه؛ نه اینکه واقعاً این مذهب، مذهبی حاصل ذوق تألّه باشد؛ بلکه به گمان دوانی اینچنین است. تا اینجا مطلب روشن است.
این عبارات را من تکهتکه توضیح میدهم تا حل بشود تا وقتی که خواستم از روی متن بخوانم، یکدفعه تکرار کنم، نه چند دفعه؛ چون از روی متن هم که بخوانم، دوباره همین حرفها را بیان خواهم کرد.
مفهوم ربط و مقایسه اضافه مقولیه با اضافه اشراقیه
اما اضافه یعنی چه؟ این مباحثی که من دارم بیان میکنم حاصل دو صفحه بحث است! اینها باید در ذهنتان بماند تا بعداً که من خواستم آن مطالب را بخوانم، دیگر توضیح زیادی ندهم. اگر اضافه را به دست صدرا بدهیم، تعبیر میکند به ربط، «وجودِ ربط»؛ اگر به دست شیخ اشراق و امثال ذلک بدهیم، میگوید «اضافه اشراقیه». نسبت را به دو گونه تعبیر میکنند: نسبت یعنی ربط، نسبت یعنی اضافه اشراقیه.
این ماهیت، ربط به وجود است، نه شیئی که ربط به وجود داشته باشد؛ آن شیئیتش هم ربط است. نه اینکه یک شیء مستقلی باشد که به وجود مرتبط شده باشد؛ خود شیئیتِ آن هم ربط است؛ یعنی جز ربط هیچ چیز دیگری ندارد. ممکنات همگی ربط به واجب هستند، نه مربوط به واجب. یعنی اینچنین نیستند که ذاتی باشند که به آنها ربط داده باشند؛ اصلاً اصل ذاتشان و صفاتشان و هرچه دارند ربط است. خب، این ربط همان نسبت است. همه نسبت دارند به واجب، آنطور که معلول نسبت دارد به علت، آن هم نسبت شدید. حالا معلول را فقط میتوانیم بگوییم وجودش را از علت گرفته است و بقیهاش مثلاً لوازم خودش است، ولی در اینجا همهچیزش ربط به علت است؛ چنانکه در عرفان گفتهاند همهچیزِ این انسان مرآت خداوند است، حتی مرآتیتِ او هم دارد خدا را نشان میدهد، حتی آیتبودن او هم آیت است. خب، این یک معنا برای نسبت است که من تعبیر را عوض کردم و به جای اینکه بگویم «نسبت»، گفتم «ربط».
معنای دوم، اضافه اشراقیه است. اضافه اشراقیه یعنی چه؟ باید اضافه مقولیه را بیان کنم و اضافه اشراقیه را هم بیان کنم؛ با مقایسه این دو، اضافه اشراقیه بهتر فهمیده میشود.
اضافه مقولیه این است: مضاف را دارید، مضافٌالیه را هم دارید، دو طرف نسبت را دارید، بعد بین اینها نسبت واقع میسازید؛ این میشود «اضافه مقولیه». اضافه مقولیه سازنده طرفین نیست، بلکه متکی بر طرفین است. دو طرف باید حاصل شوند تا نسبت متکیاً به این دو طرف حاصل بشود. اما اضافه اشراقی اینطور نیست. اضافه اشراقی فقط مضافٌالیه را میطلبد. مضافٌالیه افاضه میکند، یعنی نور خود را افاضه میکند و با این نور، آن مستنیر هم به وجود میآید؛ هم نور که اضافه است به وجود میآید و هم مستنیر که آن شیء است به وجود میآید.
فرض کنید - البته فرض درستی نیست - خورشید بتابد، نورش در یک جا به مانعی برخورد کند و ماه درست شود؛ خورشید با تابش خود ماه را بسازد. اضافه خورشید میشود اضافه اشراقی؛ هم نور را دارد ایجاد میکند و هم آن منوَّر را دارد ایجاد میکند؛ یعنی هم اضافه را دارد ایجاد میکند و هم مضاف را؛ فقط مضافٌالیه خودش موجود است. مضافٌالیه موجود است، اما هم اضافه را دارد ایجاد میکند و هم مضاف را ایجاد مینماید؛ این اضافه میشود اضافه اشراقیه. پس اضافه مقولیه متکی به طرفین است، ولی اضافه اشراقیه یک طرف را میسازد؛ یک طرف را دارد و طرف دیگر را میسازد. فرق بین این دو را هنگامی که توجه کنید، اضافه اشراقیه راحتتر معلوم میگردد.
چگونگی آفرینش موجودات با اضافه اشراقیه
خداوند تمام موجودات را با اضافه اشراقیه آفریده است. یعنی خداوند بوده است، اضافه را آفریده و با این اضافه، مضافها هم آفریده شدهاند؛ و در واقع همین اضافه است که این مضافها را موجود کرده است. دوانی همین را میگوید؛ میگوید این مضافها که ماهیات هستند، با اضافه به وجود، یا به تعبیر دیگر با اضافه اشراقیه وجود آفریده شدهاند، و اینها مضاف به وجودند و وجود، مضافٌالیه است.
پس نسبتی که در کلام دوانی آمده است را من به دو صورت تفسیر کردم؛ تفسیر کردم، نه اینکه اثبات کرده باشم، تنها تفسیر کردم. گفتم نسبت یعنی ربط؛ این یک تفسیر بود. تفسیر دوم: نسبت یعنی اضافه اشراقیه. این دو تفسیر را من ذکر کردم. این تفسیرِ اضافه اشراقیه به درد میخورد. مرحوم سبزواری ربط را هم میگوید، اضافه اشراقیه را هم میگوید. وقتی که میخواهد کلام متکلم را به کلام دوانی بازگرداند، از این اضافه اشراقیه استفاده میکند و این مطلب حتماً باید در ذهنتان بماند؛ در آنجایی که میخواهیم کلام متکلم را به کلام دوانی ارجاع بدهیم، این به درد خواهد خورد. عرض میکنم مسئله، مسئله سنگینی نیست؛ آن ارجاع دادنش مقداری حرف میخواهد و بیشتر این توضیحاتی که من عرض میکنم، آن ارجاع را راحت میکند.
تا اینجا قول دوانی گفته شد. دو اسم هم برای قولش گذاشتیم: «وحدت وجود و کثرت موجود» یک اسم بود، و «حاصل ذوق تألّه» اسمی دیگر. حالا آن دومی صفت بود، تمجید بود، شاید اسم نبود، ولی علی ای حال دو اسم برای آن قرار دادیم؛ توضیحش را هم دادیم و نسبتی را هم که ایشان ادعا میکرد بیان نمودیم.
شاگرد: در مورد اضافه اشراقیه، آیا ما سه چیز داریم: مضاف، اضافه و مضافٌالیه؟ یا اینکه خودِ این اضافه همان مضافٌالیه است؟ یعنی در واقع ما دو چیز داریم؟ یعنی هنگامی که خداوند مثلاً موجودات را آفریده است، یک چیز اسمش موجود و یک چیز اسمش اضافه اشراقیه است مثلاً؟
استاد: بله. حالا این مطالب مقداری در کلام خود ایشان بعداً خواهد آمد. «فالمضاف إليه هو الوجود»؛ کلام خود سبزواری است: «فالمضاف إليه هو الوجود و الإضافة إشراقية هي الوجود و المضاف أيضاً أنها الوجودات»[2] . سه مورد است، ولی همه وجود هستند. آن مضافٌالیه ذاتِ وجود است، خورشیدِ وجود است؛ اضافه، آن انوار است؛ مضاف هم بهرهمندهای از آن انوار هستند. حالا اینطور بگوییم: مضافٌالیه شمسالحقیقه است، اضافه اشعه است، و مضاف سایه است؛ همان چیزی که در عرفان میگفتیم، چون دوانی هم میخواهد به عرفان نزدیک بشود، یعنی دارد تلفیقی میکند از فلسفه و عرفان که این حرف را میزند. پس در اضافه اشراقیه ما سه چیز داریم.
شاگرد: چون بعضی هم میگویند «الإيجاد عين الوجود و الفارق اعتبار». بنابراین من میخواهم عرض کنم «الإضافة عين المضاف إليه والفرق اعتباري». ما هنگامی که این مضافٌالیه را با خودش میبینیم، این میشود مضافٌالیه؛ اما در لحاظِ ربطِ آنها و نسبتشان، میگوییم اضافه.
استاد: اشکالی ندارد، به همین صورت بگویید، ولی بالاخره سه چیز شد.
شاگرد: سه چیز در ذهن ما است، اما در خارج سه چیز نداریم؛ اضافهشان، خودِ اوست.
استاد: اشکالی ندارد؛ عرض میکنم بگویید در خارج ما دو چیز داریم: مضاف داریم و مضافٌالیه، بگویید اضافه را نداریم. ولی اینکه من دارم توضیح میدهم - هرچند وجود ذهنیشان را میگویم، به گفته شما در تحلیل ذهنی سه چیز داریم - برای توضیح بیشتر است. برای توضیح بیشتر، بدان صورت که من حالا توضیح میدهم، مطلب بهتر فهمیده میشود. خودِ ایشان هم سه چیز را مطرح کرده است دیگر.
شاگرد: پس اینکه فرمودید که با اضافه، مضاف ایجاد میشود، فرمودید که مضافٌالیه با اضافه، مضاف را ایجاد میکند. آیا تسامح داشت؟
استاد: نه، تسامح هم نداشت؛ با اضافه ایجاد میکند. بالاخره افاضه میکند دیگر. ما مفیضی داریم، افاضهای داریم و مستفیضی داریم. منتها حالا شما میخواهید بگویید افاضه را به حساب نیاوریم؛ همانند اینکه مربوط داریم، مربوطٌالیه داریم و ربط داریم، و گفتیم مربوطٌالیه خودش ربط است. شما بگویید مضاف، خودش اضافه است. شما اضافه را عین مضافٌالیه کردید و من دارم مضاف را عین اضافه میکنم. بالاخره نتیجه حرفمان یکی میشود، یعنی هر دو میگوییم دو چیز داریم. مطلب روشن است، حال به هر شکلی که میخواهید آن را تبیین کنید. پس قول دوانی تمام شد و تمام آنچه لازم بود دربارهاش گفته شود، بیان شد.
حقیقت حِصَص در نگاه متکلمین و مقایسه با مبنای دوانی
به قول متکلمین توجه فرمایید؛ آنچه امروز میگویم به خوبی مورد توجه قرار دهید که در روزهای بعدی میخواهم از این مطالب استفاده کنم. متکلم معتقد است در خارج، فردِ وجود نداریم یا به تعبیر دیگر در خارج افرادِ وجود نداریم؛ نه افراد متباینی که مشّاء میگفتند، و نه افرادی که تفاوت به کمال و نقص داشته باشند، چنانکه قائل به تشکیک میگفت؛ بلکه آنچه ما در خارج داریم، «حِصّه» است. حصّه یعنی چه؟ مفهوم وجود را اضافه کنید به ماهیت، میشود حصّه؛ نه وجود خارجی را! مفهوم وجود را به ماهیت اضافه کنید میشود حصّه. مفهوم وجود یک امر عام است و عمومیت بسیار زیادی هم دارد، آن را اضافه کنید به ماهیت، باز هم عام است، منتها آن عمومیت زیاد را دیگر ندارد. میگویید: «وجود الانسان»؛ این «وجود الانسان» میشود حصّه و این را متکلم میگوید در خارج داریم.
شاگرد: جایگاه آن در ذهن است؟
استاد: بله، جایگاه حصّه در ذهن است. تشبیه به امر خارجی میکند؛ من به اشتباه گفتم در خارج. جایگاه حصّه در ذهن است، همانند خودِ مفهوم وجود که جایگاهش در ذهن است.
تا اینجا روشن است. پس متکلم میگوید: ما مفهوم وجود را در ذهن داریم، حصّه را هم در ذهن داریم؛ و تفاوت میان مفهوم وجود و حصّه هم روشن است. افرادی برای وجود نداریم؛ نه افرادی که متباین باشند و اختلافشان به تباین باشد، و نه افرادی که اختلافشان به کمال و نقص باشد. پس نه قول مشّاء را قبول دارد و نه قول تشکیک را. اصلاً وجود را اصیل نمیداند، بلکه وجود را اعتباری میداند و حصّه و مفهوم آن را هر دو به ذهن میبرد.
پس یک مفهوم وجود داریم؛ اما چند حصّه داریم؟ به تعداد ماهیات، حصّه داریم؛ حصهها متعدد است. مفهوم وجود را که واحد است به ماهیت انسان اضافه کنید، یک حصّه ساخته میشود؛ به ماهیت شجر اضافه کنید، حصّه دوم ساخته میشود؛ به ماهیتها اضافه کنید، بینهایت حصّه درست میشود. بنابراین مفهومْ واحد است و حصصْ متعدد. دوانی چه میگفت؟ دوانی میگفت: وجود واحد است و موجودْ متعدد. اینها میگویند مفهوم وجود واحد است و حصصْ متعدد. از این جهت بسیار به هم نزدیک هستند؛ ولی او - یعنی دوانی - میگوید واقعِ وجود یکی است، و اینها میگویند مفهوم وجود یکی است. این تعبیر را دقت کنید: او میگوید منسوبین و مضافِ به وجود متعددند؛ این میگوید حصّه یعنی مضافٌالیهِ وجود متعدد است. او میگوید مضاف، یعنی مضافِ به وجود متعدد است، این میگوید مضافٌالیههای وجود که ماهیات هستند، متعددند. خیلی دارند به هم نزدیک میشوند.
راهکار مرحوم سبزواری برای بازگرداندن قول متکلمین به مذهب دوانی
مرحوم سبزواری میگوید که آن مفهوم وجودی را که متکلم گفته است بردارید و به جایش واقعِ وجود را بگذارید؛ حصّه را هم تفسیر کنید به تجلیات و مضافهای با اضافه اشراقی. تبدیلی بدین صورت بدهید. پس مفهوم وجود را که متکلم میگوید واحد است، تبدیل کنید به واقع وجود. بعد حصص را که میگوید مضافٌالیههای این وجود هستند - مضافٌالیه مفهوم وجودند - این حصص را عبارت بگیرید از تجلیات واجبتعالی یعنی اضافههای اشراقی؛ که با اضافههای اشراقی مضافها آفریده میشوند؛ و بگویید اضافههای اشراقی کثیر است، مضافهای اشراقی کثیر است، منسوب به آن وجود کثیر است.
دقت بکنید که با این کار، حرف متکلم به سخن دوانی بازمیگردد. متکلم گفت مفهوم وجود واحد است، دوانی گفت واقع وجود واحد است. شما بیایید آن مفهوم وجود را تبدیل کنید به واقع وجود، این یک مورد. دوانی گفت مضافهای با اضافه اشراقی متعددند، متکلم میگوید حصص متعددند؛ بیایید حصص را که اضافه مفهوم وجود به ماهیات است اینگونه معنا کنید و به اضافه اشراقی بازگردانید، به تجلی برگردانید، که خداوند تجلی کرده است و با یک تجلی او، یعنی با اضافه اشراقی او، انسان پدید آمده است، با تجلی دیگر او شجر درست شده است، با تجلی سوم او فلان پدید آمده است و همینطور. خب، مشاهده میکنید که کلام متکلم به کلام دوانی بازمیگردد. مطلب روشن شد. هم کلام متکلم را گفتم، هم دوانی را، و هم ارجاعش را بیان کردم. منتها آن مقدماتی که ذکر کردم، روشن ساخت که ارجاع چگونه است. ارجاع خودش دشوار بود، ولی حالا ارجاع بسیار آسان انجام شد زیرا مقدماتش را بیان کردم. حاصل دو صفحه را من گفتم، تقریباً حاصل دو صفحه را گفتم. حالا اگر بخواهم از روی متن بخوانم یا تکهتکه توضیح بدهم، دیگر ابهامی ندارد انشاءالله، چون همهچیزش روشن شد.
صفحه بیست و پنج هستیم، سطر پانزدهم.
شاگرد: آیا صرف احتمال است یا خیر، شواهدی وجود دارد؟
استاد: حالا دیگر میشود بازگرداند؛ لااقل امکان ارجاع هست. همین؛ امکان ارجاع وجود دارد. حالا اینکه آیا متکلم راضی به این ارجاع هست، یا دوانی حاضر به این ارجاع هست، رضایت هر دوی آنها را باید جلب کنیم! هم از متکلم بپرسیم راضی هستی، و هم از دوانی بپرسیم که اینها را به شما بازگرداندیم آیا راضی هستید یا نه؟ ما دیگر در آن فکرها نیستیم؛ امکان ارجاع هست و همین کافی است. ایشان هم «كأنّ»[3] میگوید؛ «كأنّ» اینگونه است، خود ایشان نمیگوید ارجاع میدهیم، بلکه میگوید گویا اینگونه است.
شاگرد: در قول محقق دوانی که اضافه را اضافه اشراقی گرفت، مضافٌالیه یک چیز است و اضافه هم یک چیز است؛ آن وقت منسوبین چگونه متعدد میشوند؟
استاد: نه؛ اضافه متعدد است، تجلی متعدد است؛ در قول دوانی میگوید مضافٌالیه یک چیز است و اضافه اشراقی متعدد است.
شاگرد: اضافه چه میشود؟ یعنی آن چیزی که از واجب صادر شده است متعدد است؟
استاد: خداوند متعدد تجلی کرده است؛ یک بار تجلی کرده، انسان شده است؛ یک بار تجلی کرده، شجر شده است؛ یک بار تجلی کرده، ملک شده است؛ تجلیها متعدد است، تنزّلها متعدد است. مثل اینکه شما یک مطلب عقلی را چند بار تنزل بدهید و چند بار برای مخاطب خود جلوه دهید؛ یک بار با این الفاظ میگویید، یک بار با آن الفاظ میگویید، و یک بار با الفاظ دیگر میگویید. جلوهها متعدد است، مجلاها متعدد است، اما متجلی یکی است. آن که دارد تجلی میکند یکی است، ولی با جلوههای متعدد که مجلاهای متعدد درست میشود.
شاگرد: قول دوانی همان قول عرفا شد دیگر؟
استاد: قول دوانی خیلی به قول عرفا نزدیک شد.
شاگرد: خیلی ظلم به دوانی است که قول متکلمین را بازگردانیم به قول دوانی.
استاد: عرض کردم رضایت میخواهد! طرفین باید رضایت بدهند! متکلم حاضر نیست این حرف را قبول کند؛ میگوید من اینهمه زحمت کشیدم تا وحدت وجود درست نکنم، تو آمدی کلام مرا خراب کردی و وحدت وجود درست کردی؟! دوانی هم میگوید اینها را پیرو من قرار ندهید، من شأنم بالاتر از اینهاست! هر دویشان، هر دو از دست همدیگر ناراحتاند؛ مرحوم سبزواری بین آنها صلح داده است و گفته حالا اجباراً قبول کنید!
شاگرد: ﴿وَالصُّلْحُ خَيْرٌ﴾[4] .
استاد: ﴿وَالصُّلْحُ خَيْرٌ﴾، بله!
ریشهشناسی لغوی «تألّه» و قاعده زیادت مبانی و معانی
در صفحه بیست و پنجم هستیم، سطر پانزدهم: «(كان من) مذهب منسوب على زعم المحقق الدواني إلى (ذوق التأله)»[5] ؛ مذهبی که به ذوق تألّه نسبت داده میشود؛ حالا واقعاً منسوب به ذوق تألّه است؟ ایشان میفرماید نمیدانم؛ «على زعم المحقق الدواني» اینطور است. محقق دوانی اینگونه گمان برده است که این مذهب حاصل ذوق تألّه است. گویا از این مذهب «اقتنص» یعنی اخذ کرده است «من قال من المتكلمين» این سخن را. آن کس از متکلمین که قائل شده است، گویا این سخن خود را از ذوق تألّه برگرفته است؛ از مذهبی که اسم آن را ذوق تألّه نهادهایم گرفته است.
تألّه را معنا میکند؛ «أي التوغل»، تفسیر ذوق تألّه نیست، بلکه تفسیرِ خودِ تألّه است: «أي التوغل في العلم الإلهي»؛ فرو رفتن در علم الهی، عمیق شدن در علم الهی، که عرض کردم ما اینگونه معنا میکنیم: یعنی تحقق به علم الهی؛ نه صرفاً تعلّم علم الهی، بلکه تحقق به علم الهی. «فالتاء للمبالغة»؛ تاء «التألّه» برای مبالغه است؛ تاء اول آن! آخر آن که تاء ندارد، «ها» دارد. تاء «التألّه»، یعنی «إله» را داریم، «تألّه» را هم داریم. این دو را مقایسه کنید، یکی از آنها «تا» اضافه دارد در اولش. «إله» و «تألّه» تنها تفاوتشان به «تاء» اول آنها است؛ اول یکی از آنها «تاء» دارد و آن دیگری «تاء» ندارد. این «تاء» برای مبالغه آمده است: «فالتاء للمبالغة كما في التطبب». «طبیب»، «تطبب»؛ در اول «طبیب» تا نیست، اما در «تطبب» اولش تا است. این تا دلیل بر مبالغه است.
شاگرد: باب تفعّل دلالت بر مبالغه دارد.
استاد: بله، یکی از ابواب تفعّل مبالغه است.
«إذ زيادة المباني تدل على زيادة المعاني»؛ یک قانون است که تقریباً رعایت میشود. میگویند اگر مبانی زیاد شد، معانی زیاد میشود. مبانی یا مبادی در اینجا عبارت است از الفاظ و حروف. اگر در یک لفظی، مبانی یعنی حرفی زیاد باشد، دلالت میکند بر اینکه معانی در آن لفظ بیشتر است. دو لفظ یک معنا را میرسانند، یک لفظ حرفی اضافه دارد؛ آن حرفِ اضافه نشان میدهد این لفظی که حرفش اضافه است معنایش هم بیشتر از معنای آن دیگری است. حتی گفته شده است اگر لفظی تعداد حروفش با لفظ دیگر برابر باشد ولی یکی غلیظتر تلفظ شود، معنا را بیشتر میفهماند.
به عنوان مثال «قسم» با سین و «قصم» با صاد. هر دو با قاف است، یکی با سین است و یکی با صاد. عرب، سین را خیلی ساده تلفظ میکند و صاد را غلیظ تلفظ مینماید. پس معنای «قصم» با صاد باید غلیظتر باشد از معنای «قسم» با سین؛ و همینطور هم هست. «قسم» با سین یعنی شکسته شدن استخوان به گونهای که ترک بردارد؛ «قصم» با صاد یعنی شکسته شدن به صورتی که جدا شود. وقتی استخوان ترک برمیدارد میگویند «قسم»، و هنگامی که میشکند و جدا میشود میگویند «قصم» با صاد. بنابراین لفظ فقط تلفظش عوض شد، تعدادش عوض نشد؛ یکی سین بود و یکی صاد، یکی غلیظتر تلفظ شد؛ مبانی عوض شد، معانی زیاد شد. یعنی مبانی که حتی تلفظ بود، زیاد شد، معانی زیاد شد. حالا در ما نحن فيه هم یک حرف در «تألّه» اضافه کردیم، معنای «تألّه» بیشتر از معنای «إله» میشود. الهی یعنی متعلّم به علوم الهی، و متألّه یعنی هم متعلّم و هم متحقق، که معنا اضافه شد. «إذ زيادة المباني تدل على زيادة المعاني».
كأن من هذا المذهب «اقتنص و أخذ من قال»؛ «أخذ» عطف تفسیر است بر «اقتنص». «اقتناص» به معنای اکتساب و اخذ میآید. «اقتنص و أخذ من قال من المتکلمین» کسانی از متلکمین گفتهاند: «ما كان له سوى الحصص». «ما» نافیه است، «کان» هم تامه است. دیگر مرحوم سبزواری «کان» را توضیح نداده است که تامه است، ولی به هر حال «کان» هم تامه است. «له» یعنی «للوجود».
شاگرد: «من مذهب» را متعلق به «اقتنص» گرفته است؟
استاد: بله، «من مذهب» متعلق به «اقتنص» است که بعداً دارد میآید.
قول متکلمین است: «ما كان له سوى الحصص»؛ یعنی برای وجود چیزی جز حصص نیست. «چیزی» را مرحوم سبزواری توضیح میدهد که یعنی افراد. نه افرادی که متفاوت باشند به تفاوت تباینی و نه افرادی که متفاوت باشند به تفاوت کمالی و نقصی. اصلاً افراد برای وجود نیست، نه آن نوع افراد و نه این نوع افراد؛ بلکه چیزی جز حصص برای وجود نداریم. یعنی مفهوم وجود را که همه قبول داریم، غیر از مفهوم وجود، چیزی جز حصص نداریم؛ پس یعنی دیگر افراد نداریم.
«ما كان له»؛ ما نافیه است. «ما كان للوجود أفراد حقيقية»، چه این افراد حقیقی متخالف بالذات باشند چنانکه مشّاء میگویند که ذات هر وجودی را با ذات دیگری متخالف میگیرند، یا متخالف باشند «بالمراتب الكمالية و النقصية»، متخالف باشند این افراد به اینکه یکی مرتبه کمال دارد و دیگری مرتبه نقص دارد. بنابراین افراد حقیقی که متخالف بالذات باشند یا متخالف بالمراتب باشند، وجود ندارد و حاصل نیست؛ برای وجود این افراد حاصل نیست.
«سوى الحصص»؛ چیزی نیست جز حصص. این «چیزی نیست» را عرض کردم مرحوم سبزواری توضیح داده است، یعنی افرادی نیست؛ نه آنگونه افراد و نه اینگونه افراد. «سوى الحصص التي»؛ حصص چیستند؟ «التي هي مفهوم الوجود المطلق»؛ مطلق یعنی خالی از اضافه. وجود مطلق در اینجا به معنای خدا نیست؛ گاهی وجود مطلق گفته میشود یعنی خدا، گاهی هم مطلقِ وجود گفته میشود یعنی اعم از اینکه ممکن باشد یا واجب؛ در اینجا وجود مطلق یعنی وجود خالی از اضافه. آن را اضافه نکردهایم به انسان، نگفتهایم «وجود الانسان»، نگفتهایم «وجود الشجر»، بلکه گفتهایم «وجود».
«التي» دارد حصّه را معنا میکند (حصّه در مورد بحث ما). بعداً در آخر همین فصل، حصّه را به طور کلی معنا میکند، ولی حصّه در مورد بحث ما که مربوط به وجود است اینگونه معنا میشود: «التي هي مفهوم الوجود المطلق»، که این مفهوم متفاوت میشود «عندهم» یعنی نزد متکلمین، «بمجرد عارض الإضافة»؛ عارض به «الاضافه»، اضافه شده است به اضافه بیانیه. «عارض» مضاف است، «الإضافة» مضافٌالیه است و اضافه هم اضافه بیانیه است. یعنی تفاوت این مفهوم در نزد متکلمین به صرف عارضی است که آن عارض عبارت است از اضافه به ماهیات: «إضافة إلى ماهية ماهية». یک بار آن را اضافه میکنیم به انسان، یک بار اضافه میکنیم به شجر؛ این اضافه میشود «إضافة إلى ماهية ماهية». همین اضافه که عارض میشود بر این مفهوم، این مفهوم را متعدد میکند؛ یک بار این اضافه عارض میشود و یک بار آن اضافه عارض میشود، در نتیجه مفهومْ متعدد میگردد. پس تفاوت این مفهوم وجود، به کمال و نقص نیست، به تباین نیست، بلکه به واسطه اضافه به مضافٌالیههای متعدد یا ماهیات متعدده است.
شاگرد: حالا آیا مرحوم سبزواری میخواهد بفرماید این «الإضافة» در اینجا اضافه اشراقیه است؟
استاد: نه، الان این را نمیگوید؛ بعداً که میخواهد برگرداند بله، اضافه اشراقیه را میگیرد. منتها در اینجا اضافه وجود است به ماهیات، و در آنجا اضافه وجود است به مستفیضها. در اینجا مفهوم وجود اضافه میشود، در آنجا خودِ وجود به ماهیات اضافه میشود، یعنی ماهیات را اشراق میکند؛ ماهیات را اشراق میکند و با اشراقِ آن، ماهیات تولید میشوند. نه اینکه ماهیات تولید میشوند، بلکه وجودِ ماهیات تولید میشوند و آنن وقت ماهیات از این وجود انتزاع میشود. دیگر میخواهیم اصالت وجودی حرف بزنیم.
تا اینجا کلام متکلم را توضیح دادیم. حالا میخواهیم حاصل کلامشان را بیان کنیم: «فالوجود عندهم اعتباري ... كبياض هذا الثلج»؛ یک خط پایینتر میآیند: «و الأفراد الخارجية ... كالأجناس العالية»؛ دوباره یک خط پایینتر میآییم: «و المراتب الخارجية ... كمراتب الأنوار». سه مطلب پشت سر هم داریم میگوییم: اولی مربوط به نظر متکلم است، دومی مربوط به نظر مشّاء است، و سومی مربوط به نظر قائل به تشکیک است. که این سه مطلب انشاءالله باید در جلسه آینده توضیح داده شود و تطبیق بشود.