97/10/09
بسم الله الرحمن الرحیم
دلیل دوم و سوم بر ابطال تباین وجودات/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /دلیل دوم و سوم بر ابطال تباین وجودات
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و پنج، سطر چهارم:
«و أيضا لو انتزع مفهوم واحد من المتخالفات بما هي متخالفات فإما أن يعتبر هذه الخصوصية في صدقه لم يصدق على الذي له خصوصية أخرى مما تحته و إما أن يعتبر الأخرى لم يصدق على ما له هذه و إن اعتبر المجموع فلا وجود له سوى كل واحدة واحدة و على تقدير وجود على حدة له يكون الواحد عين الكثير. ثم كيف يكون لحقيقتين مختلفتين ماهية واحدة و لا تفاوت بين الماهية و الحقيقة إلا باعتبار وعاء الذهن و الخارج بل مجرد هذا كاف في إبطال مذهب المشائية لأن مفهوم الوجود كالماهية لحقيقته و إن كانت الخصوصيات ملغاة فالقدر المشترك هو المحكي عنه و هو واحد. و أما صدر المتألهين- قدس سره- فقد جعل في الأسفار و المبدإ و المعاد و غيرهما هذا الحكم أعني عدم جواز انتزاع مفهوم واحد من حقائق متخالفة من حيث التخالف من الفطريات»[1] .
دلیل دوم بر ابطال تباین وجودات (استحاله انتزاع مفهوم واحد از متخالفات)
اعتقاد مشاء این بود که وجودات متباین هستند و در میان آنها الفتی نیست و جهت وحدتی برای آنها وجود ندارد. ما میخواستیم این مبنا را رد کنیم و این اعتقاد را باطل کنیم. دلیلی آوردیم و آن را رد کردیم، حالا میخواهیم دلیل دوم را اقامه کنیم تا این قول مشاء رد شود.
بررسی احتمالات پنجگانه در انتزاع مفهوم واحد از متخالفات
شما وقتی که مفهوم واحدی را از این متخالفات انتزاع میکنید، پنج احتمال در مورد کارتان وجود دارد؛ چهار مورد از آنها باطل است و یکی از آنها نیز مطلوب ما را اثبات میکند. مطلوب شما به هیچ وجه ثابت نمیشود. وقتی که مثلاً مفهوم وجود را که مشترک معنوی است از وجود ممکن انتزاع میکنید، خب این عیبی ندارد، میتوانید بگویید وجود ممکن با وجود واجب مباین است؛ ولی شما این کار را نمیکنید. شما مفهوم وجود را از همهٔ وجودها انتزاع میکنید، یعنی هم از وجود واجب و هم از وجود ممکن. به شما میگوییم که به پنج صورت میتوانید انتزاع کنید؛ یک: این مفهوم وجود را از هر دو انتزاع میکنید — حال آن را دیگر تکرار نمیکنم که از هر دو انتزاع میکنید — این مفهوم وجودی را که شما الان انتزاع میکنید، آن را با خصوصیت ممکن همراه میسازید؛ این یک فرض است که این وجودِ مُنتَزَع را با خصوصیت ممکن همراه کنید، این یک راه است. راه دوم: آن را با خصوصیت واجب همراه کنید. راه سوم: آن را با خصوصیت کلّ واحد همراه کنید. چهارم: آن را با خصوصیت مجموع همراه کنید؛ کلّ واحد با مجموع تفاوت دارد، کلّ واحد این است که تکتک را ملاحظه کنید، مجموع این است که یک حالت اجتماع نیز به آنها بدهید؛ این چهار مورد شد. پنجم: اینکه این مفهوم وجود را بدون توجه به خصوصیات انتزاع کنید. این شد پنج حالت.
پس وقتی که شما مفهوم وجود را انتزاع کردید، یا در این مفهوم وجود انتزاعشده، یا خصوصیت ممکن را دخیل میکنید، یا خصوصیت واجب را دخیل میسازید، یا خصوصیت کلّ واحد را دخیل میکنید، یا خصوصیت مجموع را دخیل میکنید، یا اصلاً خصوصیتی را دخیل نمیکنید. دیگر غیر از این نمیشود و از این پنج صورت بیرون نیست.
بطلان فرضهای اول تا چهارم و اثبات جهت وحدت در فرض پنجم
اگر خصوصیت ممکن را دخیل سازید و اعتبار کنید، دیگر مفهوم وجودتان نمیتواند بر واجب حمل شود و نمیتوانید بگویید «الواجب موجودٌ». اگر خصوصیت واجب را دخیل کنید و اعتبار کنید، مفهوم بر ممکن حمل نمیشود و نمیتوانید بگویید «الممکن موجودٌ». اگر خصوصیتِ کلّ واحدٍ واحدٍ را اعتبار کنید، لازم میآید مفهوم واحد دارای دو خصوصیت مختلف باشد، یعنی واحد عین کثیر باشد؛ همان اشکالی که پیشتر میگفتیم، لازم میآید واحد عین کثیر باشد. اگر خصوصیت مجموع را دخیل کنید، مجموع وجود خارجی ندارد.
اگر بگویید هیچ خصوصیتی را دخالت نمیدهم، پس معنای آن این است که این مفهوم را از مابهالاشتراک این وجودها انتزاع کردهاید، و این همان حرف ماست که میتوان مفهوم واحد را از جهت واحد انتزاع کرد. اگر از جهت واحد انتزاع کردید، پس معلوم میشود در میان وجودات جهت وحدت وجود دارد و تباین کلی ندارند. اینکه شما به تباین میان وجودات قائل شدید، باطل گردید. پس روشن شد که اگر شما مفهوم وجود را انتزاع کردید و خصوصیت این یا آن را اخذ نمودید، لازم میآید بر همان موردی که خصوصیتش اعتبار شده است حمل شود و بر آن دیگری حمل نگردد. اگر خصوصیت کلّ واحد را اخذ کردید، واحد را کثیر کردهاید. اگر خصوصیت مجموع را اخذ نمودید، مجموع در خارج موجود نیست. اگر هیچ خصوصیتی را اعتبار نکردید، حرف ما اثبات میشود.
چون آن چهار صورت باطل است، پس خصوصیت را نمیتوانید اعتبار کنید. باید بگویید که ما از واحد، واحد را انتزاع کردهایم؛ اگر پذیرفتید که از واحد، واحد را انتزاع کردهاید، پس قبول خواهید کرد که در میان وجودها در خارج، جهت وحدت وجود دارد، و همان جهت وحدت مُنتَزَعمنه، است؛ اگر جهت وحدت هست، پس تباینی نیست. این دلیلِ آسانی است و مسئلهٔ چندانی ندارد.
اینکه اگر خصوصیت واجب لحاظ شود بر ممکن قابل حمل نیست، بسیار واضح است؛ خصوصیت ممکن اعتبار شود بر واجب قابل حمل نیست، این نیز روشن است. خصوصیت کلّ واحد اگر اخذ شود، این هم تقریباً روشن است که در واحد، دو خصوصیت لحاظ میشود؛ دو خصوصیتِ مغایر با یکدیگر و مباین با هم. پس این واحد را شما مشتمل بر دو خصوصیت ساختهاید، و نه فقط مشتمل کردهاید، بلکه آن را عین دو خصوصیت قرار دادهاید. لازم میآید که واحد، کثیر شود، به همان بیانی که عرض کردیم.
تبیین اقسام سهگانهٔ مجموع و تفاوت هیئت اجتماعیه و مزاج با اجزاء
اما نکتهٔ مهم آن است که مجموع، وجود خارجی ندارد؛ این را هم باید توضیح دهیم. چگونه مجموع وجود خارجی ندارد؟ ما سه گونه مجموع را میتوانیم لحاظ کنیم.
یکی اینکه بگوییم مجموع عبارت است از اجزاء بهعلاوهٔ هیئت اجتماعیه، که هیئت اجتماعیه بر آن عارض شود، مثل بیت. بیت عبارت از چهار دیوار و یک کف و یک سقف به تنهایی نیست؛ این شش جزء را دارد، یک هیئت هم دارد. این شش جزء را مثلاً اگر چهار دیوار را جداجدا بگذارید و یک کف و سقف هم بسازید، بیت ساخته نمیشود. بیت در صورتی تحقق مییابد که آن هیئت هم بیاید. در چنین مواردی مجموع در خارج موجود است؛ در چنین قسمی مجموع در خارج موجود است.
قسم دوم: اجزایی را جمع میکنید، اینها با یکدیگر فعل و انفعال میکنند و چیزی به نام مزاج پدید میآید. مانند اینکه خداوند آب، خاک، آتش و هوا را که چهار عنصر هستند با هم ترکیب میکند، و مرکبی پدید میآید که دارای مزاج، یعنی کیفیت متوسط است؛ که این مرکب با اجزاء تفاوت دارد و این مرکب در خارج موجود است، این مجموع در خارج تحقق دارد. در بیت نیز همینگونه است، توجه کردید که مجموع با افراد فرق کرد؛ افراد چه بودند؟ دیوارِ تنها، سقفِ تنها، کفِ تنها؛ اینها اجزاء بودند. وقتی که آنها را جمع کردیم، بیت ساخته شد و بیت با این اجزاء تفاوت داشت. در مثال دوم نیز همینگونه است؛ مجموعی پدید آمد به نام تنهٔ درخت، بدن حیوان یا بدن انسان، که این با آن اجزاء تفاوت کرد. در این دو مورد، مجموع در خارج موجود است، همانگونه که اجزاء موجودند، مجموع نیز موجود است.
اجزاء بالاسر و انطباق بر واجب و ممکن
یک مورد سوم داریم مثل لشکر. اجزاء در کنار یکدیگر جمع میشوند، ولی هیئتی بر آنها عارض نمیشود؛ مگر اینکه ذهنتان هیئتی را عارض کند، وگرنه در خارج هیئتی نیست و مزاجی نیز تشکیل نمیشود. در اینجا مجموع عبارت از اجزاء بتمامها است و مازاد بر اجزاء بتمامها، ما چیزی نداریم. این مجموع در خارج موجود نیست. آنچه در خارج موجود است، اجزاء است. لشکر در خارج موجود نیست؛ انسانهایی که در کنار هم قرار گرفتهاند در خارج موجود هستند؛ لشکر را ذهن شما ساخته است، وگرنه در خارج چیزی به نام لشکر نداریم، بلکه در خارج هر چه هست این انسانها هستند. هیئتی یا مزاجی بر این مجموع عارض نگردیده است. این مجموعه عبارت است از «اجزاء بالاسر»، اجزاء بالاسر یعنی اجزاء بتمامها؛ هنگامی که اجزاء بتمامها باشند، ذهن شما عنوانی و هیئتی به این مجموعه میدهد به نام لشکر، وگرنه در خارج چیزی به نام لشکر نداریم، بلکه افراد لشکر را داریم. تا اینجا معلوم شد که سه گونه مجموع داشتیم؛ دو مورد از آنها در خارج محقق هستند و یک مورد تحقق ندارد. ما نحن فیه از کدام قسم است؟
واجب و ممکن؛ میخواهید از این دو، مجموع بسازید. آیا هیئت اجتماعیه عارض میشود؟ نه. آیا مزاجی پدید میآید؟ نه. فقط دو موجود را در کنار هم تصور میکنید؛ آن یکی جدا و این یکی نیز جداست، ولی شما آنها را در کنار هم تصور میکنید. این دقیقاً مانند لشکر است. در اینجا مجموع عبارت است از اجزاء بتمامها، و چنین مجموعی در خارج موجود نیست.
حالا کلام مرحوم سبزواری روشن شد؛ در حاشیه آمده است: «إذ المجموعُ ههنا الآحادُ بالأسْرِ و کثرتُه ظاهرةٌ». این عبارت، علت آورده است برای اینکه لازم میآید واحد، عین کثیر باشد؛ برای آن علت آورده است، ولی میتوانیم علت بگیریم برای اینکه مجموع در خارج موجود نیست؛ یعنی علت برای هر دو باشد. چون در اینجا مجموع به معنای اجزاء بتمامها است؛ مجموع در اینجا به معنای آن مجموعی که در بیت و بدن انسان میگوییم نیست. چون مجموع به معنای اجزاء بتمامها است، از این روی باید گفت مجموع در خارج موجود نیست، و اگر مجموع را ندیدید و تکتک را دیدید، لازمهاش این است که واحد عین کثیر باشد. دیگر تقریباً مطلب تمام شد.
به عبارت توجه بفرمایید؛ صفحهٔ بیست و پنج هستیم، سطر چهارم. ابتدا آمده است: «و أيضا لو انتزع مفهوم واحد من المتخالفات بما هي متخالفات»، تا اینجا مقدم را گفت. تالی را به پنج قسم تقسیم میکند: یک، «فإما أن يعتبر هذه الخصوصية»، مثلاً خصوصیت واجب؛ سپس «و إما أن يعتبر الأخرى»، یعنی خصوصیت ممکن؛ ملاحظه بفرمایید تکهتکه میخوانم، این دو مورد شد. «و إن اعتُبر المجموع»، این شد سه مورد. «و علی تقدیر وجودٍ علی حِدجةٍ له»، شد چهار مورد. چهار خط پایینتر بیایید: «و إن کانت الخصوصیات مُلغاةً»[2] ، شد پنج مورد. پنج حالت ذکر فرمودهاند.
میان حالت چهارم و پنجم، این عبارت را دارند: «ثمّ کیف یکون لحقیقتین مختلفتین ماهیةٌ واحدةٌ»؛ این دلیل سوم است. دلیل سوم را در لای دلیل دوم آوردهاند؛ یعنی قبل از آنکه دلیل دوم علیه مشاء تمام شود، به سراغ دلیل سوم رفتهاند و سپس دلیل دوم را تکمیل فرمودهاند. البته این عبارتِ «و إن کانت الخصوصیات مُلغاةً» هم میتواند متمم دلیل دوم باشد و هم میتواند متمم دلیل سوم باشد؛ به همین جهت آن را مؤخر کردهاند و عمداً این کار را کردهاند؛ زیرا میتواند به دلیل سوم نیز مرتبط باشد، چنانکه بیان خواهم کرد؛ حالا دلیل سوم را هنوز نگفتهام. پس توجه فرمایید که در دلیل دوم یک گسیختگی به وجود آمده است و عمداً نیز این کار انجام شده است. حالا عبارت را از روی متن میخوانم تا روشن شود.
من وقتی که به «ثمّ کیف یکون» رسیدم، چهار خط را جا میاندازم و میآیم آن فرض پنجم را نیز میخوانم و تمام میکنم تا دلیل کامل شود؛ سپس مجدداً هنگامی که دلیل سوم را شروع کردم، بار دوم «و إن کانت الخصوصیات مُلغاةً» را دوباره میخوانم تا این مکمل دلیل سوم نیز بشود.
«و ایضاً لو انتُزع مفهومٌ واحدٌ»[3] که در بحث ما مفهوم وجود است، که گفتیم مشترک معنوی است و یک مفهوم است، اما بین مصادیق مشترک است. اگر این مفهوم واحد از متخالفاتی بما هی متخالفات انتزاع شود، و نه از متخالفاتی که دارای جهت وحدت هستند، اگر متخالفات جهت وحدت داشتند و این مفهوم واحد از آن حیثِ وحدتِ آنها انتزاع شد، اشکالی نداشت؛ اما اگر بخواهد این مفهوم واحد از متخالفاتی بما هی متخالفات انتزاع گردد، پنج حالت دارد که چهار حالت آن باطل است؛ چهار حالتی که میتواند قول شما را در بر داشته باشد باطل است، پس قول شما باطل خواهد شد.
«فإما أن یُعتبر هذه الخصوصیة فی صدقه»؛ عبارت «فی صدقه» متعلق به «یُعتبر» است و ضمیر «صدقه» نیز به «مفهوم واحد» بازمیگردد. یا در صدق این مفهوم واحد، این خصوصیت — مثلاً خصوصیت ممکن — اعتبار میشود، که اگر چنین باشد «لم یصدق»، این «لم یصدق» اشکال است؛ اشکال بر این فرض اول است. غالباً آن را با «فاء» میآورند، اما ایشان بدون «فاء» آوردهاند: «فإما أن یعتبر هذه الخصوصیة فی صدقه»، آن وقت این چنین میشود: «إن اعتُبرت هذه الخصوصیة فی صدقه فلم یصدق»؛ این «فلم یصدق» جواب «إن» مقدر میشود؛ ولی ایشان دیگر «فاء» نیاوردهاند و جواب «إن» مقدر را نگرفتهاند، هرچند ظاهراً جواب «إن» مقدر هست، چه «فاء» بیاورند و چه نیاورند. اگر این را اعتبار کنید، اشکالش این است که «لم یصدق» آن مفهوم «علی الذی» یعنی بر وجودی که «له خصوصیةٌ اخری»، وجود دیگری که برای آن خصوصیت دیگری است. شما الان در این مفهوم، خصوصیت واجب را اعتبار کردهاید، دیگر این مفهوم صدق نمیکند «علی الذی» یعنی بر وجود ممکنی که برای آن وجود، خصوصیت دیگر یعنی خصوصیت امکانی است.
«مما تحته»؛ این عبارت «مما تحته» در عین اینکه مطلب را بیان میکند، اشکال را نیز مطرح میکند؛ میگوید این وجود داخل در تحت این مفهوم است، در عین اینکه داخل تحت مفهوم است، مفهوم نمیتواند بر آن صدق کند؛ یعنی خود همین «مما تحته» تعریض به اشکال است.
شاگرد: بطلان تالی است دیگر، مثل بطلان...
استاد: بله، مانند وصف مشعر به علیت است؛ البته وصف نیست، ولی مانند وصفِ مشعر به علیت است. نمیتوانید این حرف را بگویید، چرا؟ زیرا این شیء هم تحت این مفهوم است، آن وقت چگونه مفهوم بر آنچه تحت آن قرار دارد نتواند صدق نماید؟! ضمیر «تحته»، ضمیر «لم یصدق» و ضمیر «صدقه»، همگی به «مفهوم واحد» بازمیگردند؛ اما ضمیر «له» به آن یکی دیگر از مصداق بازمیگردد. ضمیر «له» مرجعِ ذکرشده ندارد، مرجع آن را از خودِ مفهوم عبارت و از سیاق عبارت درمیآوریم. این خصوصیت اعتبار میشود، پس این مفهوم صدق نمیکند بر آن مصداق دیگر — تعبیر مصداق نمیخواهم به کار ببرم — بر آن مصداق دیگر که «له خصوصیةٌ اخری»؛ ضمیر «له» به «مفهوم» بازنمیگردد، بلکه به آن وجود — مثلاً در مثال من به وجود ممکن — بر میگردد. این فرض اول بود که باطل شد.
فرض دوم: «و إما أن یُعتبر الاخری»؛ یا در این مفهومی که دارید انتزاع میکنید، در این مفهوم واحدی که انتزاع نمودهاید، «اُخری» یعنی خصوصیت دیگر را که خصوصیت ممکن است اعتبار کردهاید. اول، خصوصیت واجب را اعتبار کردید، لازمهاش این شد که مفهوم بر ممکن صدق نکند؛ حالا میخواهید خصوصیت امکان یعنی خصوصیت ممکن را اخذ کنید، لازمهاش این است که این مفهوم بر واجب صدق نکند. «لم یصدق علی ما له هذه»؛ یعنی باز این «لم یصدق» جواب «إن» مقدر است؛ یعنی اگر این فرض دوم را قائل شوید، لازم میآید که آن مفهوم صدق نکند «علی ما» یعنی بر موجودی که «له هذه» بر موجودی که برای آن، این خصوصیت است؛ «این خصوصیت» اشاره دارد به خصوصیتی که در خط قبل گفت، یعنی خصوصیت وجوب. آن ضمیر «له» نیز که در خط قبل آمد به «الذی» بازمیگردد؛ من گفتم مرجع ظاهر ندارد، اشتباه کردم، به «الذی» بازمیگردد، همانگونه که این ضمیر دوم به «ما» در «ما له» بازمیگردد.
شاگرد: چون «الذی» ابهام دارد...
استاد: بله، «الذی» ابهام دارد و آن را تفسیر کرده است. ضمیر «له» به «الذی» برمیگردد و «الذی» نیز به آن مصداق اشاره دارد. در اینجا نیز ضمیر «له» در این سطری که حالا میخوانیم، به «ما» بازمیگردد و «ما» نیز کنایه از آن مصداق است. این دو فرض را بیان کردیم.
بررسی فرض سوم و چهارم در اعتبار مجموع
«و إن اعتُبر المجموع»؛ اگر بگویید من هر دو خصوصیت را در این مفهوم واحد اعتبار میکنم، اما دو خصوصیت را با هم جمع میکنم و نمیگذارم پراکنده باشند، آنها را جمع میکنم؛ آنوقت مفهوم واحد را مقید میکنم به این مجموع، بهگونهای که هر دو خصوصیت در این مفهوم باشد؛ نتیجهاش این میشود که این مفهوم هم میتواند بر وجودی که آن خصوصیت را دارد حمل شود و هم میتواند بر وجودی که این خصوصیت را دارد حمل گردد، بر هر دو میتواند حمل شود؛ منتها اشکالش این است: «فلا وجودَ له سوی کلِّ واحدة واحدة»؛ ضمیر «له» به مجموع بازمیگردد؛ یعنی هیچ وجودی برای مجموع نیست مگر «کلّ واحدة واحدة».
شاگرد: اگر ما مجموع را لحاظ کنیم، بر هیچکدام نمیتواند حمل شود؛ چیزی وجود ندارد که هر دو خصوصیت را با هم داشته باشد.
استاد: بله، این هم فرمایش خوبی است؛ اگر مجموع را فرض کنیم، بر هیچکدام نمیتواند حمل شود؛ اما چون مجموع، همان کلّ واحدٍ واحد است، من عرض کردم که بر هر یک میتواند حمل شود؛ زیرا مجموع در واقع همان کلّ واحدٍ واحد است؛ درست است که در ظاهر شما میگویید مجموع و ما به شما جواب میدهیم مجموعی وجود ندارد جز کلّ واحدٍ واحد. اگر مجموع باشد، این لفظی که در آن مجموع اخذ شده است، نمیتواند بر واجب حمل شود چون واجب مجموع نیست، و نمیتواند بر ممکن حمل گردد چون ممکن مجموع نیست، بر هیچکدام نمیتواند حمل شود؛ ولی اگر مجموع به همین معنای واقعی که واقعیت خارجیاش این است که کلّ واحدٍ واحد است؛ آنوقت اگر شما خصوصیت کلّ واحدٍ واحد را اخذ کنید، این میتواند بر هر یک صدق کند، منتها مجموع در خارج نداریم. یا بگویید که اگر کلّ واحدٍ واحد را اخذ کنیم، وارد فرض بعدی میشویم، که در آن، واحد، عین دو خصوصیت میشود و لازم میآید که واحد عین کثیر گردد.
حالا همان فرمایش شما فرمایش خوبی است که اگر مجموعِ دو خصوصیت را در این مفهوم اعتبار کنید، آن وقت مفهوم با مجموع سازگار است؛ در حالی که واجب مجموع نیست و ممکن نیز مجموع نیست؛ پس این مفهومی که همراه با مجموع است، نه میتواند بر واجب صدق کند و نه میتواند بر ممکن صدق نماید. ولی اصلاً مشکل اصلی ما قبل از اینکه به صدق برسد این است که مجموعی در خارج وجود ندارد تا بعد از تحقق این مجموع بگویید مفهوم وجود نه میتواند بر این صدق کند و نه میتواند بر آن صدق کند؛ قبل از اینکه نوبت به صدق برسد اصلاً مجموع وجود ندارد. لذا اشکال را بدین صورت مطرح میکنیم که مجموعی در کار نیست، پس این فرض باطل است. نمیگوییم محذور این فرض این است که مفهوم موجود نه بر این صدق میکند و نه بر آن. این نیز محذور است، اما این را محذور قرار ندادیم، چون قبل از این محذور، یک محذور دیگری داشتیم و آن را محذور قرار دادیم.
شاگرد: ما دنبال این هستیم آن مفهومی را که در ذهن به صورت اشتراک داریم ببینیم چگونه صدق میکند، آن را از چه چیزی اخذ کردهایم؟ اصلاً کاری به خارج نداریم که ببینیم این چیزی که در ذهن ساختهایم در خارج هم تحقق دارد یا ندارد. این چیزی که صدق کردیم خصوصیت یکی گرفته، بر آن دیگری صدق نمیکند؛ اگر خصوصیات آن دیگری را گرفته باشد، بر این یکی صدق نمیکند؛ اگر مجموع را گرفته باشد، بر هیچکدام صدق نمیکند. این بیان تعیّن دارد. فرمایش شما که ایشان هم اشاره کردهاند وجودی در خارج ندارد، اصلاً در دنبال آن نبودیم که ببینیم وجود دارد یا ندارد؛ اینکه انتزاع کردیم، از چه چیز انتزاعش کردهایم؟
استاد: یعنی ما مجموع دو خصوصیت نداریم، آنچه داریم این خصوصیت و آن خصوصیت است.
شاگرد: از طرفی نیز میبینیم این چیزی که در ذهن ساختهایم صدق میکند، پس بهگونهای آن را اخذ کردهایم که صدق حاصل است.
استاد: خب، همان فرض پنجم میشود.
شاگرد: خب، آن فرض پنجم میشود، پس این چیزی که در ذهن ساختهایم، در خارج کجاست؟
استاد: نگفتیم آنچه در ذهن ساختهایم در خارج نیست؛ ما اینگونه گفتیم: گفتیم الان شما در این مفهوم میخواهید یک مجموع بسازید و آن مجموع را قید مفهوم قرار دهید، در حالی که ما مجموعی نداریم تا بخواهد قید قرار گیرد؛ یعنی قید شما، قیدی که میخواهید بیاورید چیست؟ میخواهید بگویید: مفهوم موجود مقیداً به مجموع الخصوصیتین؛ اینگونه میشود دیگر. فرض اول این بود: مفهوم موجود مقیداً به خصوصیت واجب؛ فرض دوم این بود: مفهوم موجود مقیداً به خصوصیت ممکن؛ فرض سوم این میشود: مفهوم موجود مقیداً به مجموع الخصوصیتین. آنوقت ما میگوییم مجموع الخصوصیتین ندارید که قید قرار دهید؛ چیزی را که نداریم چگونه میتوانید قید قرار دهید؟! مطلب روشن است. به خارجی بودنش کاری نداشته باشید؛ ما مجموع نداریم، وقتی مجموع نداشتیم، این قیدی که عبارت از مجموع است باطل میشود، قیدی به نام مجموع نداریم که آن را قید قرار دهیم، حالا چه در خارج و چه در ذهن؛ اصلاً بحث خارج و ذهن را مطرح نمیکنیم؛ من عرض کردم در خارج مجموع را نداریم، حالا شما کلمه خارج را نادیده بگیرید.
چهارم: «و علی تقدیر وجودٍ علی حِدة له»؛ اگر وجود علیحدهای برای مجموع داشته باشیم، یعنی یک وجود برای کلّ واحدٍ واحد داریم و یک وجود علیحده هم برای مجموع داشته باشیم، آنوقت لازم میآید که این مفهوم واحد وقتی مجموع در آن اخذ شد، مشتمل بر مجموع بلکه عین مجموع شود؛ آنوقت لازم میآید واحد، عین کثیر گردد.
شاگرد: این ادامه اشکال در صورت سوم نیست؟ میگوید: «و إن اعتُبر المجموع»...
استاد: ادامهاش باشد، شما ادامه قرار دهید؛ من آن را چهارم قرار دادم و جدایش کردم. مجموع وجود ندارد، و بر فرض که وجود داشته باشد این محذور پیش میآید. من جداکردم تا چهار فرض جداگانه مطرح شود، حال ادامه است دیگر، بله، ظاهرش این است که ادامه است.
«و علی تقدیر وجودٍ علی حِدة له» یعنی برای مجموع اگر وجود علیحدهای باشد، لازم میآید که واحد، یعنی آن مفهومی که انتزاع کردهاید، عین کثیر یعنی عین این مجموع شود؛ زیرا شما مجموع را در این واحد آوردید، آنوقت واحد، مجموع میشود؛ واحد با این قیدی که زدید مجموع میشود، یعنی واحد، کثیر میشود.
تبیین فرض پنجم (الغای خصوصیات و انتزاع از قدر مشترک) و متمم دلیل دوم
بعد، چهار خط پایینتر بیایید: «و إن کانت الخصوصیاتُ مُلغاةً»؛ اگر در وقتی که مفهوم واحد وجود را انتزاع میکردید، خصوصیات را الغاء کردید و نه خصوصیت واجب را در نگاه کردید و نه خصوصیت ممکن را نگاه کردید، «فالقدرُ المشترَکُ هو المحکیُّ عنه»؛ محکیعنه یعنی همان منترَع. آنچه دارید انتزاع میکنید حاکی است و آن منشأ انتزاع، محکیعنه است؛ یعنی این وجود واحد از قدر مشترک حکایت میکند، و شما از قدر مشترک این مفهوم واحد را انتزاع کرده بودید. حالا هم میتوانید آن را بر قدر مشترک حمل نمایید؛ چون قدر مشترک در این فرد موجود است، پس میتوانید بر این فرد حمل کنید، و چون قدر مشترک در آن فرد دیگر نیز موجود است، پس میتوانید بر آن فرد دیگر نیز حمل نمایید؛ بدین ترتیب همهٔ مشکلات حل میشود. «و هو واحدٌ»؛ قدر مشترک واحد است، پس شما توانستید از واحد، واحد را انتزاع کنید؛ بنابراین در میان وجودات یک حیث وحدت وجود دارد و تباین کامل در میان نیست.
دلیل دوم تمام شد؛ با این مکمل تمام شد. البته میتوانید این مکمل را مکمل قرار ندهید؛ از اول در عبارتِ «ثمّ کیف یکون» بگویید دلیل دوم تمام شد و وارد «و إن کانت الخصوصیات» نشوید؛ بدینگونه بگویید: اگر بخواهید مفهوم واحد را از متخالفات اخذ کنید، چهار فرض دارد و هر چهار فرض باطل است، پس اخذ مفهوم واحد از متخالفات باطل است؛ همینجا میتوانید دلیل را تمام کنید و به سراغ آن شق پنجم نروید؛ ولی خب، به سراغ شق پنجم هم بروید خوب است؛ عرض میکنم که هر دو صورت آن ممکن است. حالا ما شق پنجم را متمم دلیل سوم قرار میدهیم، اما همانطور که عرض کردم در عین اینکه متمم دلیل سوم است، میتواند متمم دلیل دوم نیز قرار گیرد؛ نخواستید قرار دهید، قرار ندهید، اشکالی ندارد؛ بگویید دلیل دوم قبل از «ثمّ کیف یکون» تمام شد؛ این را نیز میتوانید بگویید.
دلیل سوم بر ابطال تباین وجودات (استحالهٔ تحقق دو حقیقت برای یک ماهیت)
حالا به دلیل سوم توجه کنید. تفاوت میان ماهیت و حقیقت را پیشتر نیز بنده اشاره کردم. وقتی که ماهیت را با وجود خارجی موجود میکنید، حقیقت میشود. وقتی که ماهیت در ذهن میآید که میتواند از ماهیت موجود در خارج یا از ماهیت معدوم در خارج حکایت کند، به آن ماهیت میگویید. در حقیقت، وجود خارجی اشراب شده است؛ در ماهیت، وجود اشراب نشده است و حتی با عدم هم جمع میشود؛ ماهیت، لابشرط از وجود و عدم است، ولی حقیقت، مشروط به وجود خارجی است. ماهیتِ همراه با وجود خارجی حقیقت میشود؛ و ماهیت بهطور مطلق، بدون اینکه با وجود و عدم آن کاری داشته باشید، که حتی با عدم هم جمع میشود، ماهیت میشود. پس ماهیت که لابشرط است جایگاهش ذهن است، و حقیقت جایگاهش خارج است.
روشن شد که چون حقیقت، ماهیتِ موجودِ فیالخارج است، پس جایگاهش خارج میشود؛ اما ماهیت، نه، جایگاهش ذهن است. ماهیت لابشرط است؛ لابشرطی که هیچ شرطی در آن نباشد، نه شرط وجود و نه شرط عدم، در خارج نیست؛ آنچه در خارج هست ماهیت موجوده است؛ ماهیتِ خالی در خارج نیست و جایگاهش ذهن است. ماهیت موجود هم حقیقت است. پس حقیقت که ماهیت موجوده است، جایگاهش خارج است، و ماهیت که میتواند موجود باشد و میتواند معدوم باشد، جایگاهش در ذهن است. پس تفاوت میان حقیقت و ماهیت، ذهنیت و خارجیت است وگرنه تفاوت دیگری ندارند.
حالا آیا ممکن است شیئی دارای یک ماهیت و دو حقیقت باشد؟ (شیئی یک ماهیت داشته باشد و دو حقیقت). معنای این حرف این است که شیئی دارای یک ماهیت و دو ماهیت باشد؛ زیرا ماهیت با حقیقت تفاوتی نکرد. شما اگر بگویید یک ماهیت دارای دو حقیقت است، مانند آن است که گفته باشید یک ماهیت دارای دو ماهیت است؛ خب، حرف دوم که باطل است، پس حرف اول هم که به حرف دوم بازمیگردد باطل خواهد بود.
مشاء میگویند مگر ما این را گفتیم؟! میگوییم بله. شما مفهوم وجود را ماهیت گرفتید و برای آن دو حقیقت قائل شدید: یکی وجود واجب و دیگری وجود ممکن؛ چون آن را از هر دو انتزاع کردهاید، آن را با هر دو حقیقت الفت دادهاید؛ لازم میآید که این ماهیتِ واحده که عبارت از مفهوم وجود است، دارای دو حقیقت باشد: هم حقیقت واجب و هم حقیقت ممکن. و این لازمهاش همان است که عرض کردم؛ یک ماهیت دارای دو حقیقت باشد، یعنی یک ماهیت، دو ماهیت باشد، که واضحالبطلان است.
شاگرد: آیا این تعبیر درست است؟ مفهوم وجود، ماهیت است؟ ایشان فرمود «کیف یکون لحقیقتین مختلفتین ماهیةٌ واحدةٌ». میگویم مفهوم وجود ماهیت نیست، معقول ماهوی هم نیست، معقول اولی نیست؛ آیا این تعبیر تسامحی است؟
استاد: مفهوم وجود که شما از ذات این موجود خارجی انتزاع میکنید، اینطور است دیگر! موجود خارجی یعنی وجود واجب، از ذات آن مفهوم وجود را انتزاع میکنید. از ذاتِ ممکن، مفهوم وجود را انتزاع نمیکنید، بلکه از وجودِ ممکن، مفهوم وجود را انتزاع میکنید. در واجب از وجود، مفهوم وجود را انتزاع میکنید، در ممکن نیز از وجود؛ هر دو را هم از ذاتشان انتزاع میکنید. در ماهیت، از ذات آن انتزاع نمیکنید بلکه از مجاورش انتزاع میکنید، اما در وجود ممکن از ذات انتزاع میشود. پس مفهوم وجود، مُنتَزَع از ذات وجود میشود. شما زید و عمرو را ملاحظه کنید، از چه چیز زید، انسان را انتزاع میکنید؟ از شخصیتش یا از ذاتش؟
شاگرد: از ذاتش.
استاد: از ذاتش! شخصیت او که کمّ و کیف است، یا شخصیت او که به قول صدرا وجود است[4] و به قول مشاء کمّ و کیف و عوارض دیگر است[5] . پس شما انسان را از کجا انتزاع میکنید؟ از ذات زید؛ انسان را از ذات عمرو انتزاع میکنید. پس انسان که ماهیت است، از ذات این دو فرد انتزاع میشود. انسان که ماهیت است، از ذات این دو فرد انتزاع میشود؛ مفهوم وجود هم از ذات این دو وجود انتزاع میشود. پس حکم مفهوم وجود برای دو فرد وجود، حکم انسان است برای دو فرد انسان. همانطور که انسان، ماهیت است برای آن دو فرد خود، مفهوم وجود نیز ماهیت است برای این دو فرد خود.
توجه کردید؟ شما پرسیدید که مفهوم وجود چگونه ماهیت است؟ با این بیان معلوم شد که مفهوم وجود ماهیت است؛ زیرا انتزاع از ذات دو فرد خود میشود، و چیزی که از ذات دو فرد انتزاع شود، ذات آن دو فرد و ماهیت آن دو فرد است، پس مفهوم وجود ماهیت است. شما نگاه نکنید که کلمه «مفهوم» یا کلمه «وجود» گفتیم؛ شأنِ ماهیت را این مفهوم وجود داراست. شما نگاه میکنید که کلمهٔ مفهوم دارد و کلمهٔ وجود دارد، میگویید مفهوم وجود یا مفهوم موجود چگونه میتواند ماهیت باشد؟ الان ما روشن ساختیم که شأن ماهیت را دارد؛ همانگونه که ماهیت از ذات افرادش انتزاع میشود، مفهوم وجود هم از ذات مصادیقش انتزاع میگردد، پس حکم ماهیت را دارد.
شاگرد: ذات اینها به معنایی است که شما فرمودید. ذات وقتی میگوییم انسان از ذات زید، یعنی...
استاد: ذات یعنی ذات زید، و ذات وجود هم یعنی ذات وجود. هر دو ذات هستند. ذاتها با هم فرق میکنند، قبول؛ ذات زید انسانیت است و ذات وجود، وجود است؛ اینها با هم تفاوت دارند ولی هر دو ذات هستند؛ یعنی وجود، خودیتش به چیست؟ به وجود است؛ این زید خودیتش به چیست؟ به انسان است؛ ذات یعنی «خود». هر یک از این موجوداتی که میبینید «خود» دارند؛ آنوقت ما از خودِ این زید و از خودِ این عمرو انسانیت را در آوردیم، و از خودِ وجود واجب و از خودِ وجود ممکن، مفهوم وجود را به دست آوردیم. هر دو را از خود گرفتیم، از ذات گرفتیم.
شاگرد: مفهوم وجود هم مثل اشیاء دیگر یک وجودی دارد و یک ماهیتی دارد. ایشان هم تشبیه به ماهیت کرده است. تشبیه به ماهیت اشکالی ندارد.
شاگرد دیگر: من میخواهم اینگونه عرض کنم؛ نمیخواهم بگویم این دلیل تام نیست، میخواهم بگویم مفهوم وجود مغایر با مفاهیم ماهیات است؛ مفاهیم ماهیات چون مفاهیم اولی و مفاهیم ماهوی هستند میتوانیم به آنها ماهیت بگوییم، اما مفهوم وجود، درست است که حکم این مفاهیم را دارد، اما خود این مفهوم ماهیت نیست. مفهوم وجود و علت و حدوث و قِدم و همهٔ اینها، ماهیت نیستند؛ یک حکم دارد، درست است؛ منتزع از این دو ذات است، درست است...
استاد: تا اینجای مطلب، هرچه عرض کردم روشن شد. حالا شما میفرمایید مفهوم وجود حکم ماهیت را دارد ولی خودش ماهیت نیست. شما دارید نگاه میکنید که مفهوم وجود با ماهیت تفاوتی دارد، اما به این نکته توجه کنید که آیا مفهوم وجود، موجود است یا خیر؟
شاگرد: موجود است.
استاد: در ذهن موجود است. مفهوم وجود در ذهن موجود است، پس با وجود ذهنی متحد است؛ چیزی که با وجود متحد است چیست؟ ماهیت است، حالا چه آن ماهیت انسانی باشد و چه ماهیتی به عنوان مفهوم الوجود باشد. مفهوم الوجود با وجود ذهنی متحد است، و هر چیزی که با وجود متحد باشد، عدم که نیست، خودِ وجود هم که نیست، لا یبیقی جز اینکه ماهیت باشد؛ پس مفهوم وجود ماهیت است. شما ظاهراً به مفهوم وجود و ماهیت، به الفاظ و حروف آن نگاه میکنید و میگویید تفاوت دارد، و الا حکمشان یکی است دیگر!
پاسخ به اشکال لحاظ حکایت، تبیین اتحاد با وجود ذهنی و علت تقدیم دلیل سوم
شاگرد: درست است، خود مفهوم وجود دو لحاظ دارد: در یک مورد، به لحاظ حکایت، آن را مفهوم میگوییم؛ به لحاظ خودِ تحققش و اتحادش با وجود ذهنی، آن را ماهیت مینامیم. در این لحاظ شما فرمودید؛ ولی محل دلیل ما آن لحاظ دیگر است، یعنی لحاظ حکایت؛ به این لحاظ...
استاد: باشد، حالا یک ماهیتی است که شأن آن حکایت است؛ ماهیتی داریم که وقتی در ذهن میآید شأنش حکایت است، اینکه مزاحمت ندارد؛ مفهوم وجود، ماهیتی است که با وجود ذهنی متحد میشود، منتها سنخ این مفهوم، حکایت کردن است؛ برخلاف ماهیتهای دیگر. مگر ماهیتهای دیگر چیزی غیر از این حکایت میکنند؟ بنابراین ایرادی ندارد که ما مفهوم وجود را ماهیت در نظر بگیریم و بگوییم ماهیت است؛ آنوقت آن دو وجود، حقیقت میشوند. آن وقت شما میخواهید بگویید آن دو حقیقت، یک ماهیت دارند؛ مانند آن است که بگوییم دو ماهیت یک ماهیت دارند. آن حرف دوم غلط است و حرف اول نیز به حرف دوم بازمیگردد، چون حقیقت با ماهیت تفاوتی ندارد. اگر نمیتوانیم بگوییم یک ماهیت دارای دو ماهیت است، به همین ترتیب نمیتوانیم بگوییم یک ماهیت دارای دو حقیقت است، چرا که حقیقت با ماهیت تفاوتی نکرده است. روشن شد بنده چگونه وارد بحث شدم؟ اول گفتم که فرق ماهیت با حقیقت در وعاء آنهاست؛ یکی وعائش خارج است و دیگری وعائش ذهن، تفاوت دیگری ندارد؛ پس ماهیت همان حقیقت گردید و حقیقت نیز همان ماهیت شد.
وقتی که این دو را یکی کردیم، به سراغ این مطلب آمدیم؛ گفتیم مفهوم وجود ماهیت است. شما میگویید این مفهوم وجود از دو ذات انتزاع میشود: یکی وجود واجب و دیگری وجود ممکن، و قبول کردید که این ماهیت دارای دو حقیقت است؛ آنوقت میگوییم چون حقیقت با ماهیت یکی است، وقتی که میگویید یک ماهیت دو حقیقت دارد، مانند آن است که گفته باشید یک ماهیت دو ماهیت دارد — استدلال این است — و این حرف باطل است؛ پس معلوم میشود که این ماهیت دو حقیقت ندارد، بلکه این ماهیت یک حقیقت دارد و آن حقیقت، مابهالاشتراکِ بین این دو وجود است. پس خصوصیات را ملغی کردیم و قدر مشترک را گرفتیم؛ دقت کردید که عبارت «فإن کانت الخصوصیات مُلغاةً»[6] را در این دلیل سوم هم من به کار گرفتم. در دلیل سوم هم این عبارت دخالت کرد. پس اگر دلتان خواست آن را به دلیل دوم ضمیمه نسازید، ضمیمه نکنید و جزء دلیل سوم در نظر بگیرید؛ اما این قابلیت را دارد که به دلیل دوم نیز بچسبد. خب، دلیل سوم هم روشن شد.
شاگرد: دلیل سوم در واقع ادامهٔ بیان سوم میشود؛ اگر بخواهد پافشاری کند و بگوید نه، حتماً باید همهٔ این خصوصیات بیاید، در اینجا میگوییم چگونه میشود...؟
استاد: بله، این سؤال مطرح است که چرا مصنف، این عبارت «ثمّ کیف» را که دلیل سوم است در وسط دلیل دوم آورد؟ دو جواب میتوانیم بدهیم: یک جواب همان است که عرض کردم؛ آن تتمه میتواند هم تتمه برای دلیل سوم باشد و هم میتواند تتمه برای دلیل دوم باشد؛ لذا ایشان گفتند من میخواهم این تتمه را یک بار ذکر کنم، پس بگذار در آخر همه بگویم. یک جهت دیگر هم برای اینکه این دلیل را در وسط آوردند وجود دارد: این دلیل سوم با فرض چهارمی که در دلیل دوم آمده تناسب دارد؛ چون فرض چهارم که در دلیل دوم آمد با این دلیل سوم مناسبت دارد، به دنبال فرض چهارم، دلیل سوم را گفت. فرض چهارم چه بود؟ این بود که واحد، عین کثیر شود؛ در اینجا نیز چنین میشود: ماهیتِ واحده عین دو حقیقت میشود، یعنی ماهیت واحده عین دو ماهیت میگردد و واحد، عین کثیر میشود. یعنی این دلیل سوم هم اشکالش همین است که واحد عین کثیر میشود، و آن فرض چهارم دلیل دوم نیز همین بود؛ از این جهت، این دلیل سوم با فرض چهارم دلیل دوم مناسبت پیدا میکند، و چون مناسبت پیدا میکند، جا دارد که ما آن را پس از فرض چهارم دلیل دوم ذکر نماییم. پس به دو جهت مرحوم سبزواری این کار را کردند، و بنده نیز عرض کردم عمداً چنین کردهاند: یکی به جهت اینکه آن تتمه را دیگر تکرار نکنند و در پایان هر دو دلیل بیاورند، و دیگری به این سبب که این دلیل سوم با فرض چهارم دلیل دوم تناسب دارد و لذا جا دارد که بعد از آن بیاید.
شاگرد: ما این را دلیل جداگانه نگیریم، بلکه متمم بگیریم.
استاد: حالا چه ایرادی دارد دلیل جداگانه بگیریم؟! اگر متمم بگیرید عیبی ندارد، اما اگر دلیل جداگانه بگیرید که بهتر است! چند دلیل علیه مشاء داریم میآوریم.
«ثمّ کیف یکون»، من این عبارت را بخوانم و تمام کنم؛ خارج از متن را که گفتم، دیگر برای جلسهٔ بعد نگذارم. «ثمّ کیف یکون لحقیقتین مختلفتین» که یکی وجود واجب است و دیگری وجود ممکن، «کیف یکون ماهیةٌ واحدةٌ» که همان مفهوم وجود است؛ چگونه برای دو حقیقت که یکی وجود واجب است و دیگری وجود ممکن است، یک ماهیت واحد که همان مفهوم وجود است پدید آوردهاید؟ در حالی که — واو در اینجا واو حالیه است — در حالی که «لا تفاوتَ بین الماهیةِ و الحقیقةِ إلا باعتبارِ وعاءِ الذهنِ و الخارج»؛ که ذهن متعلق به ماهیت و خارج متعلق به حقیقت است. لفّ و نشر مرتب است، ماهیت را اول گفت و حقیقت را دوم گفت؛ حالا وقتی که میخواهد وعاء را ذکر کند، میگوید وعاء ذهن که متعلق به ماهیت است و وعاء خارج که متعلق به حقیقت است.
«بل مجرّدُ هذا کافٍ»؛ این عبارت نشان میدهد که مرحوم سبزواری این دلیل سوم را به عنوان تتمهٔ دلیل دوم آوردهاند، و بعد میفرمایند «بل هذا کافٍ»، اصلاً میتوانید همین تتمه را یک دلیل مستقل علیه مشاء بگیرید، یعنی دلیل سوم علیه مشاء در نظر بگیرید. این «بل مجرد هذا کافٍ» نشان میدهد که ایشان این دلیل سوم را به عنوان متمم دلیل دوم آوردهاند؛ یعنی بر فرض چهارم ،گویا دو اشکال کردهاند؛ بر فرض چهارمی که در دلیل دوم ذکر کردیم، گویا دو اشکال کردهاند: یک اشکال همان بود که «یکون الواحدُ کثیراً»، و اشکال دوم این بود که «ثمّ کیف یکون لحقیقتین»؛ بعد حالا که این اشکال دوم تمام میشود، نگاه میکند و میبیند که این اشکال دوم را اصلاً میتوان یک اشکال مستقل بر مشاء قرار داد و اشکال سوم بر مشاء به حساب آورد؛ لذا میگوید: «بل مجرد هذا کافٍ فی ابطال مذهب المشائیة»، زیرا مفهوم وجود به منزلهٔ ماهیت است برای حقیقت وجود.
همین مطلبی که عرض کردیم و با هم دعوا هم داشتیم، که مفهوم وجود به منزلهٔ ماهیت برای حقیقت وجود است؛ حالا برای اینکه حرف شما خراب نشود، «کاف» را هم آوردهاند که: مفهوم وجود «کَالماهیة لحقیقته» است. «و إن کانت الخصوصیات مُلغاةً»؛ اگر خصوصیات را ملغی کنید، قدر مشترک محکیعنه است «و هو واحدٌ»، که این را توضیح دادم. این را تتمهٔ دلیل سوم قرار دهید یا تتمهٔ دلیل دوم بدهید. البته مرحوم سبزواری کاری کردند که دلیل سوم نیازی به متمم نداشته باشد؛ «مجرد هذا» یعنی همین دو خط را میتوانید دلیل سوم قرار دهید؛ عبارتِ «و إن کانت» را خودش به دلیل دوم چسبانده است؛ چون وقتی که «ثمّ کیف» را گفت، تا قبل از «بل مجرد»، این یک خط و نیم را گفت که میتواند دلیل مستقلی علیه مشاء باشد و دیگر با تتمه کاری نداشت؛ بعد از تتمه نگفت این را میتوانید دلیل مستقل قرار دهید، بلکه قبل از تتمه گفت؛ بنابراین معلوم میشود که ایشان تتمه را به دلیل دوم چسبانده است، نه به دلیل سوم.
پس مطلب روشن گردید؛ کار ایشان این بوده است که چون فرض چهارم را در دلیل دوم گفت، دو اشکال بر آن وارد کرد؛ بعد اشکال دومی که بر فرض چهارم کرد، گفت میتوانید آن را دلیلی مستقل علیه مشاء قرار دهید؛ بعد از آن نیز فرض پنجم را که باید در دلیل دوم میآوردند، آوردند. کاری که ایشان انجام دادند این بوده است؛ ولی من عرض کردم میتوان این متمم را متمم دلیل سوم هم قرار داد و متمم دلیل دوم هم قراد داد، ولی در عمل مرحوم سبزواری آن را متمم دلیل دوم قرار دادهاند و متمم دلیل سوم نگرفتهاند؛ روشن است مطلب.
شاگرد: دلیل دوم کدام است؟ همان چهارم...
استاد: نه، کل دلیل دوم. این «إن کانت الخصوصیات» فرض پنجم دلیل دوم است. دلیل دوم از اول درس امروز شروع شد: «و ایضاً لو انتُزع مفهومٌ واحدٌ» دلیل دوم بود، چهار فرض کرد، بعد فرض چهارم را با دو دلیل رد کرد و بعد وارد فرض پنجم شد؛ بعد دربارهٔ آن دلیل دومی که برای رد فرض چهارم آوردند فرمودند این را نیز میتوانید مستقلاً یک اشکال بر مشاء قرار دهید.
دیدگاه صدرالمتألهین در فطری بودن امتناع انتزاع واحد از کثیر
این یک یا دو خط چیزی نیست و میتوانم از روی متن بخوانم. «و أمّا صدرُ المتألهین»؛ چرا کلمهٔ «أمّا» میآورند؟ خود ایشان سه دلیل علیه مشاء آوردند، اما صدرالمتألهین گفته است که مطلب واضح است و دلیلی نمیخواهد؛ ببینید با «أمّا» آوردهاند. خود ایشان سه دلیل میآورند و میگویند من سه دلیل در رد مشاء آوردم، صدرا میگوید رد مشاء واضح است و نیازی به دلیل ندارد؛ فرمودهاند این مطلب از فطریات است که نمیتوان مفهوم واحد را از متعدّد بما هو متعدّد انتزاع کرد؛ این امری فطری است و دلیل نمیخواهد؛ شما سه دلیل آوردید و زحمت کشیدید، و الا احتیاجی به دلیل هم نبود. پس روشن شد که چرا میگوید «أمّا». معنایش این است که اما من سه دلیل علیه مشاء میآورم، و اما صدرالمتألهین دلیل نیاورده و فرمودهاند مطلب واضح است.
«و أمّا صدرُ المتألهین قدّس سرّه فقد جعلَ فی الأسفارِ و فی المبدأ و المعادِ و غیرِهما هذا الحکمَ أعني عدم جواز انتزاع مفهوم واحد من حقائق متخالفة من حيث التخالف من الفطريات»؛ «من الفطریات» مفعول دوم «جعل» است، «هذا الحکم» مفعول اول است. بعد «هذا الحکم» را معنا میکند. جایز نیست مفهوم واحد را از حقایق متخالفه به حیث تخالفشان انتزاع کنیم. اگر وحدت داشتند میتوانیم مفهوم واحد را از آن حیث وحدتشان انتزاع نماییم، اما اگر تخالف داشتند، به حیث تخالف نمیتوان مفهوم واحد را از آنها انتزاع کرد. صدرالمتألهین فرمودهاند این مطلب جزء فطریات است؛ یعنی جزء بدیهیات است و احتیاجی به بیان ندارد.
فطریات را بعضی جزء بدیهیات دانستهاند و بعضی دیگر گفتهاند نه، فطریات هم دلیل دارند؛ قیاس خفی دارند، و چون دارای قیاس خفی هستند جزء بدیهیات نیستند؛ بدیهیات منحصراً اولیات هستند و از میان آن شش مورد، تنها اولیات بدیهیاند که به هیچ چیز احتیاج ندارند، ولی آن پنج قسم دیگر جزء بدیهیات نیستند. این کار را خواجه در «اساس الاقتباس» کرده است؛ خواجه در اساس، بدیهیات را به اولیات اختصاص دادهاند؛ یادم نیست، شاید در «اشارات» هم این کار را کرده باشد. بعضی چنین نظری دارند. یا در «برهان»، هم به یاد دارم که ابنسینا به سراغ این مطلب رفته است که بگوید تنها اولیات بدیهی هستند و سایر آنها بدیهی نیستند؛ الان دقیقاً یادم نیست.
شاگرد: اختلافشان در معنای اولیات بوده است دیگر؟...
استاد: اولیات که بدیهیات هستند، ولی بقیه بدیهیات هستند یا قیاس میخواهند...
شاگرد: یعنی همه میدانند که در فطریات قیاس خفی وجود دارد یا نه؟
استاد: همه قبول دارند.
شاگرد: پس اگر همه قبول دارند، پس ما جزء بدیهیات میشماریم.
استاد: چون قیاس لب ذهن است، به آن میگویند جزء بدیهیات است؛ چون قیاسی است که در لب ذهن است و لازم نیست آن را بچینید و ترتیب دهید، برخلاف قیاسهای دیگر که باید زحمت بکشید و بچینید و آن را تشکیل بدهید. بعضی گفتهاند چون دارای قیاس است پس جزء بدیهیات نیست، و بعضی دیگر گفتهاند چون قیاسش لب ذهن است و آماده است، پس جزء بدیهیات هست. در هر صورت «من الفطریات» است، و اگر فطری هم باشد مقبول است؛ حالا چه فطریْ بدیهی باشد و چه با کمک دلیل اثبات شود، در هر صورت مقبول است. ایشان میگوید این مقدمه جزء فطریات و مقبول است و احتیاجی ندارد که ما استدلال کنیم.
خب، این بحث تمام شد. بحث ما با مشاء تمام شد. تشکیک را گفتمی، قول مشاء را هم گفتیم و رد کردیم؛ حالا قول دَوانی مانده است که آن قول را نیز ذکر کنیم. قول دوانی در مقابل تشکیک است؛ در مقابل تشکیک دو قول وجود دارد: یکی قول مشاء و دیگری قول دوانی؛ قول مشاء را رد کردیم و خیالمان راحت شد، حالا قول دوانی را هم باید رد کنیم تا تشکیک اثبات شود؛ انشاءالله از فردا.