97/10/08
بسم الله الرحمن الرحیم
ابطال تباین وجودات و پاسخ به شبهه حمل نوع بر افراد/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /ابطال تباین وجودات و پاسخ به شبهه حمل نوع بر افراد
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و چهار سطر هفدهم:
«إن قلت أ ليس يحمل النوع على الأفراد مثلا و الحمل هو الاتحاد في الوجود قلت بلى و لكن الموضوع في الحقيقة جهة الوحدة في الأفراد فإن جهات الكثرة في أفراد الإنسان مثلا هي العوارض كالكم و الكيف و الوضع و غيرها و معلوم أن كل شيء في نفسه ليس إلا نفسه».[1]
مشاء معتقد بودند که وجودهای خارجی یعنی افراد وجود، تماماً با یکدیگر مباین هستند و جهت و حیث وحدتی برایشان نیست. ما گفتیم که از این وجودات متعدد، ما مفهوم واحد را انتزاع میکنیم و مفهوم واحد را اخذ میکنیم. این را شما هم قبول دارید و ما هم قبول داریم که از وجودات متعدد ما مفهوم واحد را اخذ میکنیم. ما معتقدیم که این وجودات متعدد یک حیث وحدتی برایشان وجود دارد و ما این مفهوم واحد را از همان حیث وحدتشان میگیریم. اما مشاء معتقدند که این وجودات متعدد حیث وحدت ندارند، چون متبایناند. به مشاء میگوییم شما چگونه مفهوم واحد را از این متباینات اخذ میکنید در حالی که هیچ جهت وحدتی برای آنها وجود ندارد؟ انتزاع مفهوم واحد از متباینات جایز نیست. چرا جایز نیست؟ چون موجب میشود که واحد، کثیر باشد.
دقت کنید عبارت را چگونه من عرض میکنم؛ اگر وجودات متباین باشند، لازم میآید که ما مفهوم واحد را از متباینات اخذ کنیم؛ مفهوم واحد را از کثیر اخذ و انتزاع کنیم. تالی این است. دوباره عرض کنم: اگر وجودها متباین باشند، با توجه به اینکه مفهوم وجود مشترک و واحد است، لازم میآید که ما امری واحد را از کثیر انتزاع کنیم. این میشود تالی.
بطلان بالبداهه تالی و تکمیل قیاس استثنائی سبزواری
ولی ما به این تالی اکتفا نمیکنیم؛ زیرا ممکن است کسی بگوید چه اشکالی دارد که واحد از کثیر انتزاع شود؟ ادامه میدهیم: و اگر واحد از کثیر انتزاع شد، لازم میآید که واحد کثیر باشد. این را لازم قرار میدهیم. به اینجا که رسیدیم میگوییم: «و التالی باطل» بالبداهه. دیگر کسی نمیتواند ایراد بگیرد؛ یعنی وقتی واحد کثیر شد، بالبداهه باطل است. این بطلان از کجا ناشی شده است؟ از تباین وجودات. پس توجه فرمودید که ما وقتی استدلال را آغاز میکنیم به یک تالی میرسیم، ولی آن تالی، تالی نهایی ما نیست. دوباره ادامه میدهیم، وقتی تالی دوم آشکار شد آن وقت ایراد را وارد میسازیم. یعنی اینگونه میگوییم: اگر وجودها متباین باشند، لازم میآید که واحد از کثیر انتزاع شود. خب با این نمیتوان گفت تالی باطل است، چون ممکن است فردی بگوید چه اشکالی دارد که واحد از کثیر انتزاع شود؟ لذا ما اینجا توقف نمیکنیم و ادامه میدهیم و میگوییم اگر مفهوم واحد از کثیر و متعدد انتزاع شد، لازم میآید که واحد کثیر باشد. به این تالی که رسیدیم میگوییم: لکن «التالی باطل» بالبداهة «فالمقدم مثله».
گفته شد که در برخی نوشتهها تالی را اینگونه قرار دادهاند که لازم میآید واحد از کثیر انتزاع شود. با این تبیینی که بنده داشتم معلوم میشود که آنها سخن نادرستی نگفتهاند؛ سخنشان درست است اما بحث را تکمیل نکردهاند و تا نیمه راه آمده و سخن را قطع کردهاند. باید قیاس استثنائی را تا پایان ادامه دهند و به سرانجام برسانند؛ آنان به پایان نرساندند. ایرادی که ما بر آنان داریم این نیست که سخنشان باطل است، بلکه ایراد این است که سخنشان ناقص است و باید تا پایان ادامه یابد. مرحوم سبزواری بحث را تا پایان ادامه داد و کلام را ناقص رها نفرمود؛ ایشان فرمود لازم میآید که واحد کثیر باشد و این تالی بالبداهه باطل است.
سپس اشاره فرمودند که لازم میآید واحد عین کثیر باشد، نه اینکه لازم آید واحد مشتمل بر کثیر باشد. اگر واحد مشتمل بر کثیر باشد اشکالی پدید نمیآید، ولی در ما نحن فیه آنچه بیاشکال است محقق نمیشود، بلکه آنچه اشکال دارد رخ میدهد؛ یعنی لازم میآید واحد کثیر باشد. این مطالب، مباحثی بود که در جلسه گذشته خواندیم. حالا «إن قلت» را که در ابتدای درس امروزمان قرار دارد مطرح میکنیم.
طرح اشکال پیرامون حمل نوع بر افراد کثیر
معترض موردی را نشان میدهد که در آن واحد عین کثیر است، نه مشتمل بر کثیر، بلکه عین کثیر است. میگوید اگر عین بودنِ واحد برای کثیر اشکال دارد، پس چرا این مورد در خارج واقع شده است؟ آن مورد «نوع» است. نوع امری واحد است که بر کثرات و افراد کثیره حمل میشود. مانند: زیدٌ انسانٌ، بَکرٌ انسانٌ، عَمروٌ انسانٌ تا آخر. نوع واحد است و بر افراد کثیر حمل میشود. حمل به چه معناست؟ حمل یعنی اتحاد در وجود. یعنی زید با انسان به یک وجود موجود است. وقتی میگوییم زیدٌ انسانٌ، مقصود این است که زید با انسان به یک وجود موجود است. هنگامی که میگوییم عمروٌ انسانٌ، آن نیز به همین صورت است؛ یعنی عمرو با انسان به یک وجود موجود است. همه افراد را در یک طرف ملاحظه میکنیم و انسان را نیز در طرف دیگر ملاحظه مینماییم و میگوییم همه اینها با یک وجود موجودند، زیرا وجود نوعی است.
پس نوعِ واحد موجود میشود و همان افرادش نیز با همان وجود موجود میگردند. وجود افراد و نوع یکی است. پس لازم میآید نوع که واحد است به وجودی موجود گردد و افراد نیز که کثیرند به همان وجود موجود شوند. مقتضای حمل انسان بر افراد همین است که وجود انسان با وجود افراد متحد باشد. بنابراین همه افراد به همان وجودی موجود میشوند که نوع به آن وجود موجود شده است.
اگر در این مطلب به واقع دقت کنید، ملاحظه میفرمایید که واحد که همان نوع است، عین کثیر شد که همان افرادند، نه اینکه مشتمل بر کثیر باشد. بله، مفهوم نوع مشتمل بر کثیر است، اما هنگامی که وارد وادی وجود میشویم و مفهوم را کنار میگذاریم، میبینیم واحد موجود شد و با همان وجود هم کثیر موجود گردید، یا برعکس، کثیر موجود شد و با همان وجود نیز واحد موجود شد؛ تفاوتی ندارد که این عبارت را بگوییم یا عکس آن را. معنایش این است که واحد، کثیر شد. واحد کثیر شد، نه صرفاً اینکه مشتمل بر کثیر باشد. اگر مفهوم نوع را با افراد ملاحظه میکردیم میگفتیم واحد مشتمل بر کثیر است؛ اما ما مفهوم را لحاظ نکردهایم، بلکه وجود را لحاظ مینماییم. یعنی نوع به همان وجودی موجود است که کثرات با آن وجود موجودند. واحد به همان وجودی موجود است که کثرات با آن وجود موجودند. در نتیجه، واحد کثیر شده است. بنابراین اشکالی ندارد که واحد عین کثیر شود، زیرا ما نمونه آن را داریم. اگر این امر محذور و اشکالی داشت هرگز واقع نمیشد و چون میبینیم واقع شده است، پس محذوری ندارد. این تقریر اشکال «إن قلت» است.
صفحه بیست و چهار هستیم، سطر هفدهم: «إن قلت أ لیس یحمل النوع علی الافراد؟» استفهام در اینجا استفهام انکاری است؛ خود این استفهام متضمن معنای نفی است و بر سر «لیس» وارد شده است؛ نفی در نفی میشود اثبات. در نتیجه معنا چنین است که نوع بر افراد حمل میشود؛ این مقدمه نخست. کلمه «مثلاً» به این معناست که ما نوع را به عنوان واحد و افراد را به عنوان کثرات انتخاب نمودهایم؛ این گزینش صرفاً به عنوان نمونه است؛ وگرنه ممکن است شما جنس را به عنوان واحد برگزینید و انواع را به عنوان کثرت انتخاب کنید، آن نیز ممکن است؛ لکن ما یک نمونه آوردیم. کلمه «مثلاً» مثالی است برای عبارت «النوع علی الافراد» که هم نوع و هم افراد به عنوان مثال ذکر شدهاند. این یک مقدمه بود که نوع بر افراد حمل میشود.
معنای اتحاد در وجود و پاسخ به اشکال معترض
مقدمه دوم: «و الحمل هو الاتحاد فی الوجود». حمل نیز عبارت است از اتحاد در وجود؛ یعنی وقتی حمل کردیم افاده میکنیم که محمول و موضوع به یک وجود موجودند. اتحاد در وجود به همین معناست؛ یعنی محمول و موضوع به یک وجود موجود هستند. بنابراین فرد با نوع به یک وجود موجود است. وقتی گفتیم زیدٌ انسانٌ، میگوییم فرد با نوع به یک وجود موجود است؛ اما هنگامی که گفتیم زیدٌ انسانٌ، عمروٌ انسانٌ، بکرٌ انسانٌ، میگوییم افراد و نوع به یک وجود موجودند. پس لازم میآید نوع به همان وجودی موجود باشد که افراد موجودند، یا افراد به همان وجودی موجود باشند که نوع موجود است. یعنی اینها در وجود داشتن عین یکدیگرند؛ واحد عین کثیر، و کثیر عین واحد است. ایرادی که شما گرفتید در اینجا نیز وجود دارد، در حالی که هیچکس اشکال نمیکند. پس معلوم میشود اساساً اشکالی در کار نبوده و محذوری که ذکر کردید محذور نبوده است؛ چرا که اگر محذور بود واقع نمیشد.
حمل بر انسانیت و جهت وحدت، نه بر عوارض شخصیه
پاسخی که ایشان میدهند این است که انسان را بر کمّ و کیف زید حمل میکنید یا بر انسانیت زید؟ وقتی میگویید زیدٌ انسانٌ، انسان بر چه چیز حمل میشود؟ آیا بر کمّ و کیف زید که شخص زید را شکل میدهند حمل میشود یا بر انسانیت او؟ مسلماً بر انسانیت او حمل میگردد. کمّ و کیف زید که انسان نیست؛ مثلاً قد او صد و هشتاد سانتیمتر است، مگر قد صد و هشتاد سانتیمتر انسان میشود؟! یا رنگ او سفید است، مگر هر سفیدی انسان است؟!
ما زید را موضوع و انسان را محمول قرار میدهیم؛ در حقیقت انسانیت زید موضوع واقع شده است نه کمّ و کیف او. به سراغ عمرو میآییم؛ در مورد عمرو نیز به همین ترتیب است. وقتی میگوییم عمروٌ انسانٌ، یعنی انسانیت عمرو انسان است. یعنی عمرو به لحاظ خودش، نه به لحاظ عوارضش، انسان است. زید نیز به لحاظ خودش انسان است. خود زید چیست؟ انسانیت اوست. آن کمّ و کیف که خودیت زید نیست؛ هویت زید انسانیت اوست.
پس ملاحظه فرمودید که ما انسان را بر انسانیت افراد حمل میکنیم، و انسانیت افراد امری مشترک و واحد است. در نتیجه امر واحد بر امر واحد حمل میشود. ما گفتیم که شما نمیتوانید امر واحد را بر متخالفات بما أنها متخالفات حمل کنید، و نمیتوانید امر واحد را از متخالفات بما أنها متخالفات انتزاع نمایید؛ اما اگر در متخالفات، جهت وحدتی وجود داشته باشد، میتوانید امر واحد را بر متخالفات به اعتبار جهت وحدتشان حمل کنید، و میتوانید امر واحد را از متخالفات به حیث وحدتشان انتزاع نمایید. موردی که شما مثال زدید موردی است که میان افراد تباین وجود ندارد؛ اما در مبحثی که مشاء مطرح ساختند، بنا بر ادعای خودشان، میان افراد وجود تباین حاکم است.
در بابی که مشاء وارد شدند، امر واحد عین کثیر میشود و راه حلی هم برای آن نیست. اما در مثالی که شما زدید، واحد عین کثیر نمیشود؛ بلکه واحد عین همان جهت وحدت موجود در کثرات میگردد، عین آن جهت وحدت میشود. بنابراین امر واحد عین امر واحد میشود، نه اینکه واحد عین کثیر گردد؛ فلذا هیچ اشکالی پدید نمیآید. مطلب روشن است.
شاگرد: این پاسخی که فرمودید آیا مربوط به مسئله وجود کلی طبیعی در خارج است؟ چون فرمودید انسانیت در زید محمول به خود اوست، یعنی به خود انسانیت زید است نه به کمّ و کیف. اگر ما گفتیم که در خارج یک کلی طبیعی داریم و نسبت آن به افراد، نسبة الأب إلی الأبناء است...
استاد: نه، ما اینها را نمیگوییم، توجه فرمایید...
شاگرد: بنده متوجه بیانات شما هستم؛ عرضم این است که آیا این پاسخ مبتنی بر آن مبنا است که کلی طبیعی را متعدد میداند؟
استاد: حالا جواب را توضیح میدهم تا مطلب بهتر روشن شود.
ما انسان را بر انسانیت زید و بر انسانیت عمرو حمل میکنیم؛ بنده همین دو فرد را مثال میزنم، شما سایر افراد را نیز بر همین قیاس بفرمایید. گفتیم که این انسان که نوع است، در خارج به وجود زید موجود است؛ باز همین انسان که نوع است در خارج به وجود عمرو موجود است؛ و وجود زید و وجود عمرو دو وجود متمایزند. بنابراین انسانیت دو وجود یافته است: یکی در زید و دیگری در عمرو. در نتیجه، محمول ما دو تاست و موضوع ما نیز دو تاست؛ اصلاً در اینجا امر واحدی وجود ندارد که ما آن را از امور متعدد انتزاع کرده باشیم، بلکه متعددی را از متعدد انتزاع نمودهایم؛ چرا که انسانیتِ موجود در زید، غیر از انسانیتِ موجود در عمرو است. ما میگوییم این انسان نوع در ضمن زید موجود است و در ضمن عمرو موجود است؛ یعنی وجود یافتن آن در ضمن زید، غیر از وجود یافتن آن در ضمن عمرو است. پس محمول ما نیز متعدد شد؛ وقتی موضوع متعدد شود، محمول نیز متعدد میشود.
در واقع دو انسان است، هم در موضوع و هم در محمول. پس اصلاً امر واحدی از متعدد انتزاع نشده و امر واحدی بر متعدد حمل نگردیده است. اگر کسی اینگونه بیان کند، باز هم مطلوب ما ثابت است و واحد تبدیل به کثیر نشده است و پاسخی که به معترض میدهیم باز هم درست است. معترض میگفت در اینجا امر واحد، کثیر شده و هیچ اشکالی هم ندارد؛ ما پاسخ دادیم که واحد در اینجا کثیر نشده، بلکه کثیر، کثیر شده است.
بررسی اعتبارات ماهیت: بشرط شیء، لا بشرط و بشرط لا
پاسخ اولی که بنده عرض کردم این بود که واحد، واحد است؛ یعنی امر واحد بر جهت وحدت میان افراد حمل میشود، پس محمول واحد است و موضوع نیز واحد است. بنابراین اساساً کثراتی نداریم تا بگوییم واحد عین کثیر شده است. این پاسخ نخست بود. الان با این توضیحات جدید معلوم شد که موضوع کثیر است و محمول نیز کثیر است؛ کثیر از کثیر انتزاع شده یا کثیر بر کثیر حمل شده است و باز هم اشکال اینکه واحد عین کثیر شده پیش نمیآید. در هر دو فرض پاسخ داده میشود؛ ولیکن این سخن دوم، سخن باطلی است.
ما میگوییم انسانیت زید با انسانیت عمرو تفاوت دارد؛ چه زمانی تفاوت دارد؟ هنگامی که شما انسانیت زید را همراه با کمّ و کیف زید لحاظ فرمایید و انسانیت عمرو را نیز با کمّ و کیف عمرو ملاحظه کنید؛ یعنی اگر این دو را «بشرط شیء» ملاحظه فرمایید. اگر انسانیت را در زید و عمرو بشرط شیء دیدید، دو انسان پدید میآید. اما ما که در پی اثبات جهت وحدت هستیم میگوییم انسانیت را در هر دو به نحو «لا بشرط» بنگرید. انسانیت در هر دو به نحو لا بشرط، یعنی عوارض را پاک کنید، آنچه باقی میماند انسانیت است؛ نه انسانیت کلی طبیعی که نتواند در خارج تحقق یابد، بلکه همان انسانیت همراه با شرط و کم و کیف، ولی شما کمّ و کیفش را لحاظ نمیکنید. شما هنگامی که انسان را حمل میکنید آن کمّ و کیف را لحاظ نمیکنید. کمّ و کیف وجود دارند، انسانیت در خارج که در ضمن افراد است متعدد است، این انسانیتی هم که ما داریم حمل میکنیم متعدد است، اما وقتی موضوع و محمول خود را لحاظ مینماییم، میبینیم که هم موضوعمان واحد است و هم محمولمان واحد است. زیرا آن کمّ و کیف اصلاً دخالتی در انسانیت ندارند. دخالت در «مَن هو» دارند، دخالت در «ما هو» ندارند. من میخواهم بگویم این زید خودش انسان است؛ خودش، نه اینکه زید همهاش انسان است؛ خودیت او انسان است. آن اوصاف دیگرش مشخصِ این خودیت هستند؛ خودِ این خودیت یا اجزای این خودیت به شمار نمیروند.
خب وقتی انسان را حمل میکنم بر آن خود حمل میکنم، نه بر آن عوارض. با اینکه ما کلی طبیعی را در خارج موجودِ نمیدانیم، و وجود کلی طبیعی را عین وجود افراد یا در ضمن وجود افراد قرار میدهیم، با وجود این انسانی که محمول است واحد است، و انسانیتهایی هم که در موضوع هستند همه واحدند. تعدد زمانی رخ میدهد که شما شرایط را دخالت دهید و آنها را «بشرط شیء» بنگرید. و ما داریم «لا بشرط» میبینیم، نه «بشرط لا»؛ ما لا بشرط میبینیم و به اعتبار لا بشرط واحدند. حالا اگر کسی بگوید بشرط لا میبینیم، اشکالی ندارد؛ بشرط لا انسان را میبینیم و انسان را بر همان انسانِ بشرط لا حمل میکنیم، منتها ما در خارج انسانِ بشرط لا نداریم. در خارج انسان بشرط شیء داریم و انسانِ لا بشرط هم داریم، زیرا لا بشرط با بشرط شیء جمع میشود. ولی انسان بشرط لا را ما در خارج نداریم. و الا اگر کسی بگوید انسان بشرط لا واحد است و انسانی هم که حمل میشود واحد است، این سخن هم درست است، منتها ما انسان بشرط لا در خارج نداریم. انسانهایی که در خارج داریم بشرط شیء هستند و میتوانیم بگوییم لا بشرط هم هستند، زیرا لا بشرط با بشرط شیء جمع میگردد؛ اما بشرط لا با بشرط شیء قابل جمع نیست.
شاگرد: اشیاء را که کمّ و کیف باشند برداریم فقط یک انسانیت هست در خارج.
استاد: بله، یک انسانیت؛ یک انسانیت واقعی میماند. مثل وجود است دیگر؛ مراتب وجود را بردارید یک اصل وجود باقی میماند. این عوارض را هم که بردارید یک اصل انسانیت باقی میماند، که اصل انسانیت واحد است؛ ما آن وقت محمول را که واحد است بر آن موضوعی که واحد است حمل میکنیم. اگرچه ظاهرش این است که بر متعدد حمل میکنیم، ولی در باطن امر بر واحد حمل مینماییم.
شاگرد: معنای کلی طبیعی همین است؟
استاد: کلی طبیعی وجودش در خارج اینچنین است.
و الا اگر بخواهید کلی طبیعی را لا بشرطدر نظر بگیرید، میدانید کلی طبیعیِ لا بشرطهم در ذهن هست و هم در خارج؛ در ذهن هم لا بشرطاست، در خارج هم لا بشرطاست، منتها لا به شرطی که همراه به شرط شیء است؛ تفاوتش فقط در همین است. در ذهن شما فقط کلی لا بشرطرا دارید، اما در خارج کلی لا به شرطی را دارید که به شرط شیء است؛ به شرط شیء است ولی لا بشرطهم میتواند اعتبار شود؛ تمایز در اینجاست. و گرنه در خارج هم شما انسانیتهای متعدد دارید. تعدد آن زمانی است که آن شروط را در کنارش قرار میدهید. شروط را بردارید دیگر تعددی ندارد، بلکه یک انسانیت خالص است؛ در وجود هم دقیقاً همین است.
حقیقت حمل شایع صناعی و ضرورت اتحاد وجودی موضوع و محمول
شاگرد: ما وحدت را در مفهوم میسازیم، اصلاً نیازی به این توجیهات نیست. وحدت در مفهوم است؛ یعنی مفهوم واحد تعلق گرفته است به کثیرین؛ کما اینکه ما نحن فیه هم همین بود دیگر، ما وحدت را در مفهوم گرفتیم و گفتیم مفهوم واحد است، دیگر نیاز نیست که لا بشرطو به شرط شیء درست کنیم.
استاد: اولاً شما... اصلاً اصل اشکال در همین است که مفهوم واحد را چگونه از متعدد انتزاع میفرمایید؟ اصل اشکال اینجاست. ثانیاً شما به حمل توجه نکردهاید؛ حمل یعنی چه؟ حمل یعنی اتحاد در وجود خارجی. این مفهوم که همین نوع است، در وجود خارجی با تمام افراد متحد است. یعنی اصلاً بحث به وجود خارجی منتقل میشود؛ وقتی بحث به وجود خارجی رفت معنایش این میشود: در وجود خارجی واحد عین کثیر است؛ اشکال بازمیگردد.
شاگرد: در وجود خارجی که یک زید بیشتر نداریم، اما ما انسانیتی را بر او حمل کردهایم که در مفهوم مشترک است با همان انسانیتی که بر عمرو حمل نمودهایم، و الا شما در خارج که...
استاد: در مفهوم درست است، در مفهوم مشترک است و این سخن صحیح است؛ ولی آیا در حمل اتحاد دارید یا ندارید؟ اتحاد یعنی چه؟ اتحاد در وجود.
شاگرد: اتحاد یعنی یک چیز در خارج هست، آن هم وجود زید است.
استاد: همه اینها را من توضیح دادم، آن توضیحات من را در ذهن خود حاضر کنید دیگر این اشکال را مطرح نمیفرمایید. من به زید تنها اکتفا نکردم؛ زید را گفتم، عمرو را هم گفتم، حالا بقیه افراد را هم شما اضافه فرمایید. ما الان در خارج فقط زید را که نداریم؛ زید را داریم و عمرو را هم داریم. این انسانی که در محمول قرار دادهاید، این انسان هم وجوداً با زید متحد است، هم وجوداً با عمرو متحد است. وجوداً، به مفهوم کار نداشته باشید، وجوداً با هر دو متحد است؛ خب امر واحدی است و در عین حال دارد کثیر میشود.
شاگرد: چه چیز آن واحد است؟ این انسانی که بر زید حمل کردیم و آن انسانی که بر عمرو حمل کردیم چه چیزش واحد است؟
استاد: وجودش.
شاگرد: وجودش که واحد نیست.
استاد: خب پس شما دارید از معنای حمل فاصله میگیرید. ببینید، در همان موضعی که ما داریم بحث میکنیم بحث کنید. ما میگوییم زید موضوع است و انسان محمول؛ این حمل یعنی چه؟ حمل یعنی اتحاد در وجود. اتحاد در وجود یعنی چه؟ یعنی وجود زید با وجود انسان در خارج متحد است. این معنای حمل است؛ شما چرا معنای حمل را کنار میگذارید؟! معنای حمل این است که زید با انسان در خارج متحد است؛ اصلاً کاری به مفهوم نداریم. به سراغ عمرو بیایید؛ عمرو هم همینطور است؛ عمرو با انسان در خارج به یک وجود موجود است. آن وقت در خارج شما انسان را دارید و زید و عمرو را هم دارید، وجود خارجی انسان با وجود خارجی زید و عمرو یکی است؛ پس وجود خارجیِ یکی با وجود خارجیِ چند تا یکی شد. اصلاً کار به مفهوم نداشته باشید؛ مفهوم که شما میگویید دارید...
شاگرد: آخر انسان خارجی که در زید است و آن انسان خارجی که در عمرو است دو چیزند؛ در این شکی نیست.
استاد: چرا، شک هست.
شاگرد: چطور یکی است؟! دو انساناند، منتها در یک چیز با هم واحدند و آن مفهومشان است که واحد است.
استاد: آن را بشرط شیء حساب کنید دو تا است؛ ما که داریم میگوییم لا بشرط در نظر بگیرید. شما بشرط شیء میگیرید؛ بشرط شیء نگیرید. آنچه من عرض میکنم که در ذهنتان نیاورید، شما میآورید، بعد یک نتیجه دیگر میگیرید. به آن چیزی که عرض میکنم توجه کنید؛ ما انسانها را در خارج لا بشرط در نظر میگیریم. اگر بشرط شیء بگیرید یعنی با آن شیء ملاحظهاش کنید، اصلاً انسان به آن حمل نمیشود. اینگونه بگویید که زید، انسانِ بهعلاوه فلان است؛ خصوصیت را اخذ کنید و انسان را حمل کنید بر این خصوصیت؛ اگر انسان بر این خصوصیت حمل بشود، انسان بر خصوصیت دیگر نمیتواند حمل بشود. یعنی شما اگر انسان را مقید کنید به زید، یعنی انسانیت زید بهعلاوه خصوصیتش، و این بشود معنای انسان، خب عمرو که این خصوصیت را ندارد، پس دیگر نباید انسان باشد و شما دیگر نتوانید انسان را بر عمرو حمل کنید.
خصوصیات باید پاک بشود؛ اگر خصوصیت را شما اعتبار کنید اینگونه خواهد شد: زید با این خصوصیت انسان است؛ یعنی خصوصیت را بردارید دیگر انسان نیست. خب شما انسان را مرادف کردهاید با خصوصیات، در جای دیگری که خصوصیات دیگری داریم دیگر انسان حمل نمیشود. اگر بخواهید اینگونه حساب کنید اصلاً تمام حملها خراب میشود. حتماً باید توجه داشته باشید که انسان دارد بر «زیدِ لا بشرط» حمل میشود نه بر «زیدِ بشرط شیء». اگر انسان بر زید بشرط شیء حمل شود دیگر بر عمرو نمیتواند حمل شود، چون عمرو آن شرط شیء را ندارد و یک شرط دیگر را دارد؛ این مطلب روشن است.
شاگرد: شما میفرمایید انسان بشرط لا در خارج داریم؟
استاد: بشرط لا را نمیگویم، لا بشرط را میگوییم.
شاگرد: لا بشرط در خارج داریم؟
استاد: بله، انسان لا بشرط ما در خارج داریم، در ضمنِ بشرط شیء. گفتهاند: «لا بشرط یجتمع مع الف شرط»[2] ؛ یعنی چه؟ یعنی لا بشرط با بشرط شیء جمع میشود. بنابراین ما در خارج لا بشرطی داریم که در ضمن بشرط شیء است؛ اینها با هم جمع میشوند. ما در خارج لا بشرط را داریم منتها همراه با بشرط شیء. بشرط لا را در خارج نداریم؛ بشرط لا این است که انسان خالی باشد و بدون عوارض؛ آن را در خارج نداریم، بلکه آن را در ذهن داریم. بشرط لا در ذهن است نه در خارج؛ در خارج لا بشرطی است که در ضمن بشرط شیء است و جمع شدن این دو با هم محذوری ندارد.
تنزیه حقیقت ماهیت از قید ضمنیت و اثبات عینیت حقیقت انسانی در خارج
پس توجه کنید که اگر شما زید را مقید کنید به عوارضش، میشود بشرط شیء؛ انسان را بر چنین زیدی حمل کنید دیگر حق ندارید انسان را بر عمرو حمل کنید، چون عمرو آن شرایط را ندارد. پس حتماً حمل اینگونه است که انسان بر زیدِ لا بشرط حمل میشود و بر عمروِ لا بشرط حمل میگردد؛ یعنی انسان بر انسانیتها حمل میشود.
شاگرد: یعنی شما میفرمایید انسانی که در ضمن زید است همان انسانی است که در ضمن عمرو است؟
استاد: نه، من این را نگفتم.
شاگرد: چرا، شما دارید میگویید وجود انسانِ لا بشرط یک چیز بیشتر نیست.
استاد: بله.
شاگرد: خب این همان است؛ یعنی انسانی که در ضمن زید است همان انسانی است که در ضمن عمرو است...
استاد: «ضمن» را بردارید من حرفتان را قبول دارم.
شاگرد: خب ضمنش را که نمیتوانیم برداریم؛ شما میفرمایید این انسان در ضمن به وجود میآید، شما ضمنش را نمیتوانید بردارید.
استاد: شما میفرمایید انسانی که در ضمن زید است یعنی همراه با شرایط زید؛ به آن ضمنیتش کار نداشته باشید...
شاگرد: ما توجه نمیکنیم به ضمنیت، ما به آن توجه نمیکنیم، میگوییم همین انسانی که در ضمن زید است...
استاد: خب اگر به ضمنیت توجه نکنید و به شرایط توجه نکنید، سخنتان درست است. انسانی که در ضمن عمرو است عین است نه مثل؛ عین انسانی است که در ضمن زید است، اگر آن قید ضمنیت را نیاورید. اگر قید ضمنیت را نیاورید و قید شرط را اضافه نکنید...
شاگرد: ایشان در خارج منظورشان است...
استاد: بله، در خارج. در خارج، انسانی که در ضمن زید است عین انسانی است که در ضمن عمرو است. عرض میکنم ضمنیتش را نیاورید؛ شما آن ضمنیت را میآورید یعنی شرایط را لحاظ میکنید و سپس میفرمایید این دو انسان با هم فرق دارند؛ من عرض میکنم شرایط را کلاً پاک کنید.
شاگرد: در بحث کلی طبیعی منطق به همین نتیجه رسیده بودیم.
استاد: بله، یعنی انسانی که در خارج است و در ضمن زید است با انسانی که در خارج است و در ضمن عمرو است یکی است، منتها به شرطی که ضمن را نیاورید.
استشهاد به نمط چهارم اشارات ابنسینا در باب تجرید انسانیت کلی از افراد مادی
ابنسینا در نمط چهارم اشارات چه کار میکند؟ در نمط چهارم اشارات میفرماید: من از این افراد مادی یک وجود مجرد را بیرون کشیدم و «بهذا اعجب»[3] ؛ این عبارات را داریم: «بهذا اعجب»؛ یعنی مجرد را از مجرد به دست آوردن عجیب است، اما مجرد را از موجود مادی بیرون کشیدن عجب است. و من از موجود مادی، مجرد را بیرون کشیدم؛ یعنی زید و عمرو و بکر را مشاهده کردم و انسانیت کلی را از اینها بیرون آوردم؛ انسانیت کلی مجرد، که در خارج هم موجود است.
اصلاً تمام اصرار ابنسینا بر این است که ما مجرد را در خارج داریم. معترض میگوید مجرد فقط در ذهن است، اما ایشان میفرماید در خارج است و به همین شیوه پاسخ میدهد؛ یعنی میگوید انسانیت زید و عمرو و بکر در خارج است، پس انسانیت کلی هم که امری مجرد است در خارج است. بعد میفرماید بسیار عجیب است که من توانستم از میان افراد مادی یک امر مجرد را که انسانیت کلی است استخراج کنم؛ و انسانیت کلی در خارج موجود است، نه آنگونه که رجل همدانی میگوید، بلکه بدان شیوه که من تبیین میکنم. به آنجا مراجعه فرمایید که ابنسینا چگونه این مطلب را استخراج میکند!
تازه میخواهد پاسخ تمام مادیون را بدهد که آنها میگویند ما امر مجرد نداریم، پس خدا نداریم و همه چیز را باید با حواس مشاهده کرد. ایشان ابتدا این مطلب را اثبات میکند و سپس میفرماید اگر مجرد نداری و همه چیز مادی است، عقلت را به من نشان بده؛ پس بگو عقل هم ندارم، چون عقل امری مجرد است. تو که میگویی هر چه مجرد است وجود ندارد، خب عقل تو هم که مجرد است پس بگو نداری؛ خودت را راحت کن، دیگران را هم آسوده ساز و دیگر اشکال هم نکن.
آن پاسخ دومش پاسخ جالبی است، ولی پاسخ اولش همین است که ما انسانیت کلی را از انسان استخراج کردهایم و اصرار داریم که در خارج موجود است؛ خواجه هم شرح میدهد و میفرماید خارج منظور است نه ذهن؛ زیرا همه پذیرفتهاند که انسانیت کلی در ذهن هست. چگونه استخراج میکند؟ بدین صورت که عرض کردم.
شما میآیید انسان در خارج را همراه با شرایط میبینید و به تعبیر خودتان آن قید ضمنیت را رها نمیکنید، آن وقت میگویید انسانی که در ضمن زید است با انسانی که در ضمن عمرو است تفاوت دارد. بله، اگر قید ضمنیت را بیاورید یعنی شرایط را لحاظ کنید، بله، انسان در ضمن عمرو با انسان در ضمن زید فرق میکند. ولی اگر ضمنیت و شرایط را بردارید، انسانی که در ضمن عمرو است عین انسانی است که در ضمن زید است. اصلاً حرف ما همین است.
تفاوت حیثیت ذهن و خارج در حمل شایع و عینیت در متن وجود
شاگرد: این حمل، حمل اولی نمیشود؟ تفاوتش با حمل شایع چه میشود؟ در «زیدٌ انسانٌ» هم داریم انسان را بر انسان حمل میکنیم.
استاد: در مرحله حمل بله؛ در مرحله حمل شما کلی را بر جزئیاتش حمل میکنید، و موضوع مصداق میشود برای محمول؛ هر جا موضوع مصداق شد برای محمول، حمل شایع است و در اینجا نیز اینچنین است؛ در مرحله حمل همین است. ولی به خارج بیایید که اتحاد در وجود است، آنجا چه میشود؟ این اعتراضی که شما میفرمایید مربوط به ذهن است؛ در هر ذهنی که بنگرید میبینید این افرادی که موضوع قرار گرفتهاند، مصداق هستند برای محمول، پس میگویید حمل شایع است. اما وقتی به خارج میآید، حمل شایع اتحاد در وجود است نه اتحاد در مفهوم؛ در خارج که میآید، این انسانی که محمول قرار گرفته با زید و عمرو و بکری که موضوع هستند وجوداً متحدند؛ یعنی به یک وجود موجودند.
کدامیک از آنها به یک وجود موجودند؟ آیا انسان با این خصوصیات به یک وجود موجود است، یا انسان با آن «لا بشرط»ها به یک وجود موجود است؟ با خصوصیات که نمیتواند به یک وجود موجود باشد؛ پس با آن لا بشرط موجود است. لا بشرطها هم عین یکدیگرند؛ پس واحدی به وجود واحد موجود شده است؛ یک واحد با واحدی به وجود واحد موجود است نه واحد با کثیر؛ فکر میکنم مطلب روشن است.
«قلتُ بلیٰ»[4] ، یعنی اینچنین است؛ ما انسان را بر افراد حمل میکنیم (مقدمه اول)، و حمل هم اتحاد در وجود است (مقدمه دوم). نتیجه این دو مقدمه این است که ما واحدی را بر کثیر حمل کردهایم، یعنی واحدی را با کثیر متحد دانستهایم. تا اینجای بحث را قبول داریم که واحد را با کثیر متحد دانستهایم؛ ولی در آن کثیر چه چیزی را لحاظ کردهایم؟ در آن کثیر حیثیت وحدتش را لحاظ کردهایم نه کثراتش را، و این امر واحد را بر آن وحدت و واحد حمل نمودهایم نه بر کثرات.
«لکن الموضوع فی الحقیقة»، موضوع در ظاهر زید و عمرو و بکر هستند؛ اما در حقیقت و واقع، موضوعْ زید و عمرو و بکر نیستند، بلکه انسانیتِ زید و عمرو و بکر است. «لکن الموضوع فی الحقیقة جهة وحدة فی الافراد»، جهت وحدتی است که در افراد موجود است؛ زیرا جهات کثرت در افرادِ انسان مثلاً عوارض هستند؛ خودِ انسانیت که جهت کثرت نیست، بلکه عوارض جهت کثرتاند و وقتی ما انسان را حمل میکنیم به آن عوارض توجه نداریم. «کالکم و الکیف و الوضع و غیرها». ما انسان را بر این عوارض حمل نمیکنیم؛ اینها غریبهاند! در حاشیه تصریح شده است که اینها اجانب و غریبهاند و از حقیقت بیرون هستند، و ما انسان را بر حقیقت زید و عمرو حمل میکنیم نه بر اجانب و غرائب.[5]
«و معلومٌ أن کل شیء فی نفسه لیس الا نفسه»؛ به این مقدمه توجه فرمایید، در مثال توضیح میدهم: انسان همان انسانی است که در فردش هست. «کل شیء فی نفسه»، انسان فی نفسه که میخواهد محمول قرار گیرد، «لیس الا نفسه» یعنی نیست مگر انسان؛ یعنی نیست مگر همان انسانِ موجود در زید، و نیست مگر همان انسانِ موجود در عمرو. این انسان آن عوارض نیست؛ هر شیئی فی نفسه خودش است؛ انسان هم انسانیتهای این انسانها است نه عوارض آنان. انسان در همه جا خودش است؛ پس در زید و عمرو و بکر هم وقتی انسان میگویید، خودِ زید و عمرو و بکر را اراده میکنید، یعنی حقیقتشان را، نه عوارضشان را. مطلب روشن است.
«و کل شیء فی نفسه»، هر شیء را که خودش را ملاحظه فرمایید و به عوارضش کار نداشته باشید جز خودش چیزی نیست؛ و ما در این حمل هم همین معنا را بیان میکنیم؛ میگوییم این انسان همان انسانیت زید است، همان انسانیت عمرو است، و همان انسانیت بکر است؛ یعنی انسان خودش خودش است، و خودش بر خودش حمل میشود نه بر عوارضش؛ انسان که آن عوارض نیست، بلکه انسان همان حقایق انسانیت موجود در زید و عمرو و بکر است.
پاسخ به شبهه انتزاع مفاهیم متکثر از امر واحد و تبیین توحید صفاتی
شاگرد: ما اگر وجود را مشخِّص بگیریم و بگوییم از یک وجود که وجود زید است، هم زیدیت را انتزاع میکنیم، هم انسانیت را، و هم مثلاً جسم را؛ چند مفهوم را از یک وجود انتزاع مینماییم...
استاد: خب، آیا این انتزاع مفهوم واحد از امور متعدد میشود؟
شاگرد: مفاهیم متعدد از امر واحد...
استاد: انتزاع مفاهیم متعدد از امر واحد به حیثیات مختلف هیچ اشکالی ندارد. الان بحث ما در انتزاع مفهوم واحد از کثرات است. شما مفاهیم متعدد را از امر واحدی انتزاع میکنید که آن واحد خودش ذوحیثیات است. وجودی که متعلق به انسان است حیثیات گوناگون دارد: از آن حیث که وجودِ نازل است از آن «جسم» را انتزاع میکنید؛ از وجودهای راقی مانند عقل که نمیتوانید جسم را انتزاع کنید؛ این وجود چون وجود نازل است و آخرین معلول است، از آن جسم انتزاع میکنید. به اعتبار اینکه همراه با تغییر و حرکت است از آن «متغیرٌ» انتزاع میکنید؛ به اعتبار اینکه دارای ماهیت انسان است از آن «انسانٌ» انتزاع میفرمایید. با حیثیات مختلف از این امر واحد، مفاهیم متعدد انتزاع میکنید و این هیچ ایرادی ندارد.
اگر امری واحدِ واحد بود و هیچ حیثیتی در آن راه نداشت، از آن نمیتوانستید مفاهیم متعدد انتزاع کنید؛ و این همان مسئلهای است که در مورد خداوند مشکل درست کرده است. این همه مفاهیم و اوصاف کمالی را از ذات واحدی که هیچ حیث کثرتی در آن نیست چگونه انتزاع میکنید؟ آنجا مسئله مقداری مشکل است. علم و قدرت و حیات و سمع و بصر و جمیع اوصاف را از ذاتی انتزاع مینمایید که هیچ حیث کثرتی در آن نیست. البته از بحث اصلی خارج شدیم و شما ما را بیرون بردید، ولی به هر روی باید پاسخ داده شود.
پاسخ در آنجا این است که ما این ذات واحد را با امری مقایسه میکنیم، و پس از مقایسه، فلان مفهوم انتزاع میشود. دوباره با امر دیگری مقایسه میکنیم و مفهوم دیگری انتزاع میگردد؛ یعنی خودِ این ذات واحد حیثیات کثیره ندارد، بلکه ما با اضافه برایش حیثیت کثیره درست میکنیم. مثلاً این ذات واحد را ملاحظه میکنیم میبینیم تمام اشیاء نزد او مکشوفاند؛ ما حیث کشف را با مقایسه به دست میآوریم و میگوییم: پس عالم است. همه موجودات از او صادر شدهاند پس قادر است. با مقایسه به اشیاء، نسبتهای مختلف میگیریم و در آنجا تعدد پدید میآید؛ اما در ذات خدا تعدد نیست. در مقام ذات باریتعالی هیچ عنوان عالم و قادر و نظایر آن را نمیتوانید وارد سازید؛ او فقط یک ذاتِ صِرف است. وقتی مقایسه میکنید در یک مقایسه عالم را به دست میآورید، در مقایسه دیگر وصفی دیگر حاصل میشود. اینها حرفهای فلسفی است. حرفهای عرفانی نیز قریب به همین مضمون است؛ میگوید با یک جلوه میشود «عالم»، با جلوه دیگر میشود «قادر». که در نتیجه جلوهها متعدد میشوند؛ آن وقت اسما را آنها را همان جلوها، افعال الهی و مخلوقات پروردگار میدانند.
تعدد در مخلوق بلامانع است؛ حال اینکه چگونه متعدد هستند و آیا با قاعده الواحد سازگار است یا خیر، اینها مباحث مفصلی است که باید حل شود و به جای خود حل نیز میشود؛ ولی همانگونه که عرض کردم خارج از بحث ما است و اینجا جا ندارد که مطرح شود. حالا اگر یک مناسبتی پیش بیاید مفصلتر بحثش را میکنیم. انشاءالله.
شاگرد: این جوابی که فرمودید آیا سازگار است با این سخن که «الصفات منها ذاتیة و منها ذات اضافة»[6] ؟ چون شما فرمودید همه را بعد از نسبت انتزاع میکنیم، در حالی که برخی صفات را ذاتی و بینیاز از مقایسه دانستهاند.
استاد: همان صفات ذات را نیز با مقایسه انتزاع میکنیم. در صفات فعل که تردیدی نیست و اصلاً اشکال در صفات فعل جریان ندارد، بلکه اشکال در صفات ذات است که آن را نیز بدین شیوه حل مینمایند؛ البته عرض کردم این بحث خارجی است و در موضع خویش تبیین خواهد شد.
شاگرد: واحد نوعی دارد و واحد بالنوع...
استاد: واحد نوعی و واحد بالنوع مربوط به حاشیه قبلی است. مربوط به «تحته الکثیر» است؛ «تحته الکثیر» با «عین الکثیر» تفاوت دارد، برای آنجاست و من نیز آن را مطرح نساختم. این به مبحث گذشته تعلق دارد و حاشیه مرحوم حاجی نیز مربوط به اینجا نیست؛ واحد نوعی و واحد بالنوع هم که فرقش روشن است.
شاگرد: محل اجتماعشان هم اینطور نمیتوان گفت اشتراک انسانها در خارج با هم واحد بالنوع...
استاد: بله، واحد بالنوع هستیم ولی واحد نوعی نیستیم؛ این مطلب به حاشیه گذشته بازمیگردد، مربوط به اینجا نیست.
خب، عبارت «و معلومٌ أن کل شیء فی نفسه لیس الا نفسه» نیز تبیین گردید. این متمم و مکمل پاسخ است و پاسخ بدون آن تمام نمیشود. ما انسان را بر انسانها حمل میکنیم و انسان همان انسانها است، پس واحد را بر واحد حمل مینماییم. ما انسان را بر عوارض حمل نمیکنیم؛ انسان را بر انسانها حمل میکنیم و حکم مینماییم که این انسان خودش است نه عوارض. هیچگاه گفته نمیشود شیء عبارت است از اجانب، بلکه شیء عبارت است از خودش. پس انسان باید بر انسانِ موجود در افراد حمل شود نه بر اجانب. وقتی هم بر انسانِ موجود حمل شد، انسان بر انسان، واحد بر واحد حمل شده است؛ یا به تعبیر ایشان ما انسان را از حیث وحدت افراد انتزاع کردهایم نه از حیث تخالف آنان.
در وجود نیز اگر قائل شوید به اینکه ما یک اصلی داریم که همراه است با مراتب، هیچ مانعی ندارد که از آن اصلِ واحد، مفهوم واحدِ وجود را انتزاع نمایید، مشروط بر اینکه مراتب را دخالت ندهید. اما شما تباین گرفتهاید و اصلاً اصل وجود را واحد نگرفتهاید، بلکه وجودها را به لحاظ اصلشان و مرتبهشان متفاوت گرفتهاید؛ آن وقت نمیتوانید مفهوم واحد را از اینها انتزاع کنید.
تا اینجا دلیل اول بر اینکه مفهوم واحد را نمیتوانیم از متخالفات بما هی متخالفات انتزاع کنیم تمام شد. دلیل اول این بود که انتزاع واحد از متباینات مستلزم آن است که واحد، کثیر گردد؛ و از آنجا که کثیر بودنِ شیءِ واحد باطل است، پس تباین وجودات باطل است و بالتبع انتزاع مفهوم واحد از کثرات باطل است.
دو دلیل دیگر نیز ذکر شده است: یکی عبارت «ایضاً لو انتزع» است، و دیگری چهار سطر بعد با عبارت «ثم کیف یکون لحقیقتین مختلفتین»[7] میآید. با بررسی این دو دلیل، مبحث ما با مکتب مشاء تمام خواهد شد که انشاءالله در جلسه آینده این دو دلیل را مطرح خواهیم ساخت.