97/09/28
بسم الله الرحمن الرحیم
قول مشاء در تباین وجودات و نقد و اشکالات آن/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /قول مشاء در تباین وجودات و نقد و اشکالات آن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه صفحه بیست و چهار، سطر پنجم:
«و الوجود (عند) طائفة (مشائية) من الحكماء (حقائق تباينت) صفة لحقائق».[1]
قول مشاء در باب تباین وجودات و اقسام سهگانه تباین
بعد از اینکه ما تشکیک وجود را بیان کردیم و برایش مثال زدیم و نتیجهاش را هم گفتیم، به قول مقابل که قول مشاء است میپردازیم. آنها معتقدند که وجودات متبایناند. وجود خدا با وجود ممکنات متباین است، وجود ممکنات هم متباین است؛ چه ممکنات را انواع مختلف بگیریم چه اشخاص مختلف. یعنی انسان با شجر دو وجود مختلف دارند؛ در افراد انسان هم زید با عمرو دو وجود مختلف دارند. هم بین واجب و ممکن، هم بین انواع ممکنه، هم بین اشخاص یک ماهیت ممکن، تباین وجودات هست. این نظر مشاء است.
تباین بین دو شیء گاهی به خود ذات دو شیء است، گاهی به جزء ذات است، گاهی هم به امر خارج از ذات است. مثلاً دو ماهیت را ملاحظه کنید که هر دو جنس عالی باشند، یکی جوهر و یکی کیف. اینها تباینشان به تمام ذات است. گاهی هم تباین به جزء ذات است. مثلاً انسان را با فرس ملاحظه کنید، ذات یکی حیوان ناطق است، ذات دیگری حیوان صاهل است. تباین به توسط جزء ذات که ناطق و صاهل باشد حاصل میشود؛ به توسط جزء دیگر که حیوان است اشتراک است، تباین نیست. سوم: انسان سفید با انسان سیاه را ملاحظه کنید، تباینشان به توسط امر خارجی است که سواد و بیاض است. امر خارجی وقتی وارد میشود دو صنف میسازد، انسان سفید و انسان سیاه میشود دو صنف. جزء وقتی وارد میشود دو نوع میسازد. آن وقت هم که تباین به تمام ذات است، نه نوعی ساخته میشود و نه صنفی.
براهین امتناع تباین وجودات به جزء ذات یا به امر خارج از ذات
حالا وجودها با هم تباین دارند. چون وجود بسیط است، نمیتوانیم تباینش را به جزء ذات قرار دهیم، و الا میشود مرکب؛ مرکب از ما به الاشتراک و ما به الامتیاز. به تعبیر دیگر، چون وجود جنس نیست، پس نمیتوانیم به وسیله جزء ذات آن را تقسیم کنیم. جنس را تقسیم میکنند به انواع به وسیله فصلی که جزء ذات این انواع است. چون وجود جنس نیست، به توسط فصل نمیتوانیم آن را تقسیم کنیم. وجود نوع هم نیست، به توسط عوارض نمیتوانیم آن را تقسیم کنیم، به توسط عوارض مصنفه. فصول منوعاند، یعنی نوع میسازند. عوارض مصنفاند، یعنی صنف میسازند. وجود اگر جنس بود آن را با فصول منوعه تقسیم میکردیم؛ اگر وجود نوع بود، آن را با عوارض مصنفه تقسیم میکردیم. اما وجود نه جنس است نه نوع، امری است بسیط. چون بسیط است باز نمیتوانیم آن را به وسیله فصل تقسیم کنیم. پس میگوییم وجودات بسیطاند و متباین به تمام ذات؛ نه متباین به جزء ذات، نه متباین به خارج از ذات، بلکه متباین به تمام ذات. پس وجودها میشوند متباین به تمام ذات. این بیان مشاء است.
شاگرد: چرا به خارج از ذات نمیتوانند متباین باشند؟
استاد: چون نوع نیست. چون وجود نوع نیست، با عوارض خارج از ذات به صنفهای مختلف تقسیم نمیشود.
خب وجود را نتوانستیم جنس بگیریم برای وجودهای خارجی، و نتوانستیم نوع بگیریم. پس چه میگیریم؟ خود وجود عام را نسبت به افراد چه میگیریم؟ میفرمایند عرض میگیریم، عارض میگیریم. عارض دو قسم است: عارضی که از ذات انتزاع میشود و عارضی که از امر ضمیمه شده به ذات انتزاع میشود.
تفکیک مفهومی میان محمول من صمیمه و محمول بالضمیمه
شما از بیاض ابیض را انتزاع میکنید، از جسمی هم که سفید است ابیض را انتزاع میکنید. از هر دو ابیض انتزاع میشود؛ از جسم هم انتزاع میشود، از خود بیاض هم انتزاع میشود. ولی وقتی میخواهیدآن را از بیاض انتزاع کنید احتیاج به هیچ ضمیمهای ندارید، بدون اینکه چیزی را به بیاض ضمیمه کنید، میتوانید ابیض را از آن انتزاع کنید. وقتی میخواهید از جسم ابیض را انتزاع کنید، احتیاج به ضمیمه دارید؛ باید به این جسم بیاض را ضمیمه کنید، بعد از ضمیمه شدن بیاض، ابیض را انتزاع کنید. ابیض نسبت به بیاض بدون ضمیمه، بلکه از حاق ذات انتزاع میشود. ابیض از جسم با ضمیمه انتزاع میشود.
این ابیضی که شما انتزاع کردید میشود حمل کنید بر بیاض، میشود حمل کنید بر جسم. اگر حمل کردید بر بیاض، میگویند «محمول من صمیمه»؛ اگر حمل کردید بر جسم، میگویند «محمول بالضمیمه». یعنی ابیض محمول بر جسم است به کمک ضمیمهای که به این جسم داریم، یعنی به کمک بیاض. اما ابیض محمول بر بیاض است من صمیمه، یعنی از صمیم و حاق ذات بیاض، این ابیض را انتزاع کردید. پس محمول عارضی دو قسم میشود - محمول یا ذاتی است یا عارضی است؛ ذاتی را کار نداریم، - اگر عارضی باشد یا از صمیم این شیء اخذ شده و بر این شیء حمل شده، میشود «محمول من صمیمه»؛ یا این محمول با کمک ضمیمه بر این شیء حمل شده، میشود «محمول بالضمیمه». ابیض اگر حمل شود بر جسم، میشود محمول بالضمیمه، اگر حمل شود بر بیاض، میشود محمول من صمیمه.
تمایز حمل مفهوم «موجود» بر ماهیت و بر حقیقت وجود
حالا قرار شد که وجود عارض باشد برای این وجودهای خارجی، نه جنس باشد نه نوع باشد، بلکه عارض باشد. کدام یک از این دو قسم است؟ عارض میتواند محمول باشد بر معروض. حالا آیا این عارض یا محمول، محمول من صمیمه است یا محمول بالضمیمه؟ اگر «موجود» بر ماهیت حمل بشود محمول بالضمیمه است، یعنی ماهیت نمیتواند «موجود» را قبول کند مگر اینکه وجود به این ماهیت ضمیمه بشود؛ آن وقت است که میتوانید «موجود» را بر ماهیت حمل کنید. ولی اگر بخواهید بر خود وجود «موجود» را حمل کنید، احتیاج نیست که ضمیمهای بیاورید. این «موجود» را از صمیم و ذات وجود انتزاع میکنید، بعد بر وجود حمل میکنید. پس «موجود» برای وجود، محمول من صمیمه است، در حالی که این «موجود» برای ماهیت محمول بالضمیمه بود.
پس نتیجه این شد که افراد وجود متبایناند و مفهوم وجود جنس برای این متباینات نیست، فصل برای این متباینات نیست، بلکه عرضی، یعنی عارض است؛ اما کدام عارض؟ عارض من صمیمه، یا به تعبیر دیگر محمول من صمیمه، نه محمول بالضمیمه.
این تمام نظر مشاء بود؛ که وجودات خارجی را متباین گرفتند به تمام ذات، نه به جزء ذات، نه به خارج ذات؛ بلکه به تمام ذات متباین گرفتند. این مربوط به وجودهای خارجی بود. بعد آمدند مفهوم وجود را ملاحظه کردند که صدق میکند بر این وجودات خارجی، گفتند مفهوم وجود جنس نیست برای این افراد، نوع هم نیست برای این افراد، بلکه عارضی است. نسبت به این افراد، عارضی است. عارض است یعنی محمول است. محمول هم محمول من صمیمه است نه محمول بالضمیمه. این تمام حرفشان بود. یک بار در خود افراد خارجی وجود حرف زدند و حکم به تباین کردند، به تمام ذات. یک بار در مفهومی که بر این افراد خارجی متباین صدق میکند حرف زدند و گفتند که نه جنس است نه نوع است، بلکه عارض است. عارض هم عارض بالضمیمه نیست، عارض من صمیمه است.
شاگرد: چرا عارض بالضمیمه نگفتند؟
استاد: چون چیزی لازم نیست شما به وجود ضمیمه کنید تا مفهوم موجود را انتزاع کنید. ضمیمه احتیاج ندارد. در ماهیت شما باید به ماهیت وجود را ضمیمه کنید تا بتوانید بر ماهیت مفهوم موجود را حمل کنید. اما اگر بخواهید این مفهوم موجود را بر وجود حمل کنید، ناچار نیستید چیزی را به وجود ضمیمه کنید، خود وجود قابلیت دارد که این مفهوم را بپذیرد، خود وجود یعنی ذاتش.
شاگرد: یعنی این مستلزم اصالت الوجود است یا مربوط به این مبحث نیست؟ یعنی اگر ما به اصالت الماهیه قائلیم، میتوانیم این حرفها را بزنیم؟
استاد: بله، این مربوط به اصالت وجود است. یعنی وقتی وجود اصیل باشد میتوانیم بگوییم «موجود». اگر ماهیت اصیل باشد، گفتهاند که ماهیت موجود است، ولی دیگر وجودش موجود نیست. اگر ماهیت اصیل باشد، وجود ماهیت موجود نیست در خارج. لذا حمل «موجود» را بر ماهیت اجازه میدهند، بر وجود اجازه نمیدهند. بر وجود نمیگویند «موجود»، و الا تسلسل لازم میآید. این را در بحث اصالت وجود و اصالت ماهیت عرض کردم. شیخ اشراق میگوید تسلسل لازم میآید.[2] اگر بگویی وجود موجود است، یعنی «الوجود له الوجود»، «موجود» یعنی «له الوجود». آن وقت وقتی میگوییم «الوجود موجودٌ» یعنی «الوجود له الوجود»، همان طور که میگوییم «الانسان موجودٌ» یعنی «الانسان له الوجود». که «موجود» را تفسیر کردهاند به «له الوجود». آن وقت وجود میشود «موجود» یعنی «له الوجود»، دوباره آن وجودش هم میشود «موجود» یعنی «له الوجود»، همین طور وجود ادامه پیدا میکند و تسلسل لازم میآید. پس بر وجود اطلاق «موجود» نمیکنند، ولی بر ماهیت اطلاق «موجودة» میکنند.
رابطه محمول من صمیمه و محمول بالضمیمه با حمل اولی و شایع
شاگرد: من صمیمه و بالضمیمه همان اولی و شایع میشود؟
استاد: نه، آن یک تقسیمی است، این یک تقسیم.
شاگرد: نه، یعنی منطبق بر آن میشود؟
استاد: منطبق هم نمیشود.
شاگرد: وقتی من صمیمه باشد باید حمل اولی باشد و وقتی بالضمیمه باشد میشود شایع؟
استاد: نه، ببینید، عارض مفهوماً با معروض یکی نیست. پس از عارض و معروض شما حمل اولی نمیتوانید درست کنید. اینطور است دیگر، عارض و معروض یکی نیستند. بنابراین مفهومشان یکی نیست. لذا شما نمیتوانید حمل اولی درست کنید.
شاگرد: در حمل من صمیمه، ما چیزی را به آن مفهومی که حمل میکنیم اضافه نمیکنیم و بر موضوع حملش میکنیم؟
استاد: ببینید، در اینجا که الان ما داریم حرف میزنیم، موضوعمان وجود خارجی است؛ محمولمان مفهوم است، مفهوم کلی وجود است، ولو آن موضوع خارجی وقتی در قضیه میآید میشود ذهنی و مشیر به خارج؛ چون خود وجود خارجی را نمیتوانید بیاورید موضوع قرار دهید. حمل کار ذهن است و امر خارجی را نمیشود در ذهن آورد؛ صورت علمیهاش را میآورید، مفهومش را میآورید. همان مفهوم وجود خارجی را میآورید در ذهن و آن را موضوع میکنید، مفهوم عام را هم محمول میکنید. ولی وقتی مفهوم وجود خارجی را موضوع قرار میدهید، آن مفهوم مشیر به خارج است، کانّه فرد خارجی موضوع شده است، کانّه، نه واقعاً. آن وقت مفهوم وجود میشود محمول. همیشه محمول عام است، مفهوم وجود میشود محمول و عام، آن واقع وجود میشود موضوع و خاص. آن وقت این دو تا مفهومشان یکی نیست.
البته ممکن است در «الوجود موجودٌ» حمل شایع را درست کنیم؛ چون حمل شایع علامتش این است که - هر وقت میخواهیم حمل شایع را بشناسیم، با این علامت خیلی راحت میشناسیم - موضوع فردی است برای محمول، مصداقی است برای محمول. هر جا دیدید موضوع، مصداقِ محمول شد، دیگر لازم نیست بیش از این فکر کنید؛ زود حکم کنید به اینکه این حمل، حمل شایع است. در «الوجود موجودٌ» این وضع هست. وجود، مصداقِ موجود است، پس حمل میتواند شایع باشد.
شاگرد: ضمن اینکه حمل ذاتی باید ذات یا ذاتیات باشد دیگر.
استاد: حمل اولی که اتحاد در مفهوم دارد، گفتهاند ذات و ذاتیات است. البته حمل ذات را مرحوم آقا علی زنوزی حمل شایع میگیرد. بقیه حمل اولی میگیرند، ایشان حمل شایع میگیرد، با بیانی که در رساله حمل دارد؛ حالا باید آنجا مراجعه کنیم.[3] «الانسان انسانٌ» را حمل شایع قرار میدهد، نه حمل اولی. حالا جزء بحث ما نیست.
شاگرد: «الوجود وجودٌ» را دیگر نمیتواند شایع بگیرد؟
استاد: الوجود وجودٌ؟
شاگرد: در ماهیات میتواند بگوید حمل ذات به ذات شایع است...
استاد: الان من بیان ایشان یادم نیست.
شاگرد: چون آنها حمل اولی را فقط در...
استاد: علیایحال مراجعه کنید که آقا علی چه میگوید. من عرض کردم که حمل ذات بر ذات را ایشان حمل شایع میگیرد، نه حمل اولی.
خب حالا من عبارتی را که نظر مشاء را توضیح میدهد بخوانم. صفحه بیست و چهار هستیم، سطر پنجم: «و الوجود عند طائفة مشائیة»[4] ؛ اضافه بخوانیم بهتر است: وجود در نزد طایفه مشائی از حکما؛ طایفهای از حکما که مشائیاند. با تنوین بخوانید، اینطور معنی میشود: طایفهای از حکما که مشائیاند؛ به اضافه بخوانید: طایفه مشائیِ حکما. «حقائق تباینت»، وجود در نزد این طایفه حقائقی است که این حقائق با هم متبایناند. «صفة لحقائق»، یعنی این کلمه «تباینت» در شعر صفت شده است برای «حقائق»؛ حقائقی که این صفت را دارند که متبایناند.
شاگرد: لازم به ذکر بود؟
استاد: دیگر حالا، شاید کسی در آن ابهامی داشت، ایشان گفت «صفة لحقائق».
«تباینت» صفت است برای «حقائق». «حقائق» میشود خبر برای «وجود»، «تباینت» هم صفت میشود برای «حقائق». «بتمام ذواتها» را متعلق نکنید به «حقائق»، نگویید «صفة للحقائق بتمام ذواتها»؛ بلکه متعلق کنید به «تباینت». وجود حقائقی است که این حقائق تباین دارند به تمام ذواتشان، به تمام ذوات بسیطه. یعنی تباینشان از ناحیه جزء ذاتشان نیست، تباینشان از ناحیه عوارض نیست، تباین به تمام ذاتشان است. ذاتشان هم بسیط است، یعنی تمام این وجودهایی که در خارجاند همه بسیطاند، هیچکدام مرکب از جنس و فصل نیستند.
«لا بالفصول»، عطف بر «بتمام» است. تباین به تمام ذات است، نه تباین بالفصول. خط بعد: «و لا بالمصنفات و المشخصات». تباین به توسط فصول نیست، تباین به توسط مصنفات و مشخصات هم نیست، تباینِ دو وجود به لحاظ ذاتشان است. «لا بالفصول»، تباین به فصول نیست تا لازم بیاید ترکیب وجود از جنس و فصل. بعد گویا سؤال میکنید: فصل همان عامل تباین است؛ اما جنس چیست؟ میفرماید: « و یکون الوجود المطلق جنساً». این «و یکون» عطف بر «لیلزم» است، که لام «لیلزم» بر سرش درمیآید. «لیلزم» ترکیب وجود و لیکون «الوجود المطلق جنساً». تباین به فصول نیست تا اولاً لازم بیاید که این وجودهای خارجی مرکب باشند، ثانیاً لازم بیاید که وجود مطلق که همان مفهوم عام وجود است، جنس شود.
تفاوت عوارض مصنفه و مشخصه و امارات تشخص
«و لا بالمصنفات و المشخصات»؛ یعنی تباین وجودها به مصنفات و مشخصات نیست. مصنفات و مشخصات هر دو عبارتاند از عوارض، منتها عارض اگر عام باشد صنف درست میکند، اگر خودش به تنهایی یا با اجتماع با دیگر عوارض خاص بشود، شخص درست میکند. مثلاً سفیدی و سیاهی که انسان را تقسیم میکند به انسان سفید و سیاه، این سفیدی و سیاهی عارضاند ولی صنف میسازند، چون خودشان عاماند. چون عاماند صنف میسازند؛ یعنی باعث میشود که انسان سفید بشود یک صنفی، انسان سیاه بشود صنف دیگر؛ شخص نمیسازند. اما اگر چند عرض کنار هم جمع بشوند، رنگ و قد و اضافه به این پدر و مادر و اضافه به این برادر و خواهر و اضافه به این خویشاوندان و مکان خاص، زمان خاص، زمان تولد این وقت، مکان زندگی این وقت، اینها همه با هم ضمیمه بشوند، مجموع این عوارض میشوند «مُشخِّص» و یک شخص خاص را میسازند. البته در صورتی که ما وجود را مشخص بگیریم - که میگیریم - این عوارض میشوند امارات تشخص، خودشان مشخص نیستند. ولی حالا تسامحاً میتوانیم به آنها بگوییم مشخص؛ به جای اینکه بگوییم امارات تشخص به آنها میگوییم مشخص. خب پس وقتی مشخصات باشند، شخص را میسازند؛ مصنفات صنف را میسازند. هر دو هم - یعنی چه صنف و چه شخص - از اقسام نوعاند. اگر وجود، نوع میبود، با عوارض مصنفه صنف درست میکرد و با عوارض مشخصه شخص درست میکرد و این صنفها و شخصها حالا ممکن بود بگویید که متبایناند؛ ولی وجود اصلاً نوع نیست که بخواهد با مشخصات یا مصنفات تباین پیدا کند.
من عرض کردم مجموعه عوارض میتوانند مشخص باشند و یک عارض اگر خاص نباشد میتواند مصنف باشد. عارض اگر یک ذره عمومیت داشته باشد مصنف است. عارضی که به تنهایی بتواند شخص بسازد مشخص است؛ بتواند مجموعی هم شخص بسازد باز هم مشخص است. ولی آیا مجموع این عوارضی که ما ذکر کردیم میتوانند شخص بسازند؟ یا در بین اینها یکیشان مشخص است؟ حکما گفتهاند که تمام این عوارض مشخص نیستند؛ یکی یا دو تای آنها مشخص است. زمان را و وضع را مشخص گرفتهاند، که این البته مربوط به جای خودش است، جای بحثش اینجا نیست. حالا شاید در آینده ما بحث را مطرح کنیم.
پس فرق بین مصنفات و مشخصات روشن شد. حالا مشخصات مجموعه عوارضاند یا در بین این مجموعه یکی دو تای آنها مشخصاند، این بحث بماند برای جای خودش.
«و لا بالمصنفات و المشخصات»، یعنی تباین وجودات، همان طور که به فصول نیست، به مصنفات و مشخصات هم نیست، «لیکون نوعاً»، تا وجود بشود نوع و آن وقت تقسیم بشود به صنف و شخص. چون نوع است که ما آن را با مصنفات تقسیم میکنیم به صنف و با مشخصات تقسیم میکنیم به شخص. میفرماید اصلاً وجود نوع نیست که بخواهد با مصنفات و مشخصات تقسیم بشود و دو صنف متباین یا دو شخص متباین بسازد. «بل المطلق»، یعنی بلکه وجود مطلق، همان وجود مفهومی و عام، «عرضیٌ لازمٌ لها»، عرضی لازم است بر این وجودات، یا برای این حقائق؛ چون کلمه وجودات را نداریم، ولی کلمه حقائق را داریم.
تفاوت عرض با عرضی
عرضی یعنی چه؟ «عرضی» با «عرض» فرق میکند. عرض قابل حمل نیست؛ اما عرضی به معنای عارض است، قابل حمل هست. اگر بگویید بیاض، میشود عرض؛ بگویید ابیض، میشود عرضی؛ مشتق کنید، میشود عرضی؛ قابل حمل کنید میشود عرضی یا عارض؛ قابل حمل نباشد میشود عرض. عرض در مقابل جوهر است، عرضی در مقابل ذاتی است. مقابلهایشان با هم فرق میکند. نمیتوانید عرضی را در مقابل جوهر بگیرید؛ عرضی در مقابل ذاتی است، عرض هم در مقابل جوهر.
خب چه نوع عرضی است؟ «بمعنی أنه خارجٌ محمولٌ لا أنه عرضیٌ بمعنی المحمول بالضمیمة». این مفهوم عام وجود یا موجود، خارج محمول است، یعنی خارج است از ذات وجود و محمول است بر ذات وجود. خارج محمول یعنی خارج از ذات و محمول بر ذات. منتها آن «عن الذات» که متعلق به «خارجٌ» است، و «علی الذات» که متعلق به «محمولٌ» است حذف میشود. «بمعنی أنه خارجٌ محمولٌ»، که به آن میگوییم محمول من صمیمه. «لا أنه عرضیٌ»، نه اینکه موجود یا این مفهوم عام، عرضی باشد به معنای محمول بالضمیمه، که در ماهیات اینچنین است و محمول بالضمیمه هست. تا اینجا نظر مشاء گفته شد.
شاگرد: این تقسیم به محمول من صمیمه و بالضمیمه قبل از مرحوم حاجی سابقه داشته است؟ یعنی در آثار ابن سینا هست؟
استاد: تاریخچهاش را نمیدانم. چه کسی این تقسیم را کرده است، آیا خود حاجی این تقسیم را کرده است یا قبل از ایشان هم رایج بوده است؟ نمیدانم. من بیشتر تاریخهای تحولات این مباحث را حفظ نیستم، حفظ ندارم. ابن سینا گاهی در بعضی از مباحث، تحولات اصطلاحات را هم بیان میکند. مثلاً قوه اول به چه معنا گفته میشد، همینطور مدام معنا عوض شد عوض شد، تا اینکه گفته میشود قوه در مقابل فعلیت. اینها همه را، تطورات کلمه قوه را، کلمه کل را، اینها همه را ابن سینا در الهیات شفا میگوید.
شاگرد: کاری که ارسطو میکند.
استاد: بله.
مبنای مشاء در لزوم تباین بین علت و معلول و نقد آن
خب قول مشاء، یعنی توضیح قولشان در این مسئله تمام شد. حالا میخواهیم اشکال کنیم. مرحوم حاجی در حاشیه چندین اشکال میکند. من اشکالی را که در شعر آمده است الان مطرح نمیکنم، میروم سراغ حاشیه، اشکالات حاشیه را بیان میکنم[5] ، شعر را بعداً میخوانم، انشاءالله.
مشاء در وجود دیدهاند که یک وجود میشود علت، یک وجود میشود معلول. بعد توجه کردهاند که وجود علت و وجود معلول متبایناند، چون علت و معلول با هم جمع نمیشوند. حتی اگر یک جا به نظرتان رسید که علت و معلول جمع شدهاند، میگویند با اختلاف حیثیت بینشان اختلاف بیندازید و بگویید علت از یک حیث، معلول از حیث دیگر. مثلاً یک طبیبی علاج میکند بدن خودش را؛ اینجا فرق بگذارید بین علت و معلول، نگویید خودش علت علاج است، خودش هم متعالج، یعنی قبولکننده علاج است. نگویید خودش علت و معلول است، بلکه بگویید نفسش علت است و معالج است، بدنش مریضی است که دارد علاج میشود. علت را نفس بگیرید، معلول را بدن بگیرید، تا فرق گذاشته شود بین علت و معلول.
بعد گفتهاند حالا اگر یک طبیبی نفسش مریض بود و خودش نفس خودش را علاج کرد، اینجا دیگر نمیتوانید بگویید نفسش فاعل است و علت، بدنش مفعول است و معلول. اینجا باید چه کار کنیم؟ علت و معلول ایجاب میکند که دو تا با هم فرق داشته باشند. گفتهاند «نفسه بحیثیت أنه عالمٌ بالطب» علت است، همین نفس «بحیث أنه مریضٌ» معلول است. با حیثیت تفاوت درست کردهاند بین علت و معلول. علت و معلول هر دو نفس است، منتها چون دو حیثیت است، تفاوت است بین علت و معلول. علت میشود نفس «بما أنه عالمٌ»، معلول میشود نفس «بما أنه مریضٌ». اینگونه فرق گذاشتهاند.
هیچ وقت علت و معلول با هم قابل اجتماع نیستند. حتی اگر یک جایی توهم اجتماع هم بشود، باید به گونهای افتراق درست کنیم. مشاء دیدند که وجودات بعضی علتاند و بعضی معلولاند، و باید علت و معلول تباین داشته باشند، لذا رفتند وجودها را متباین کردند. که مرحوم سبزواری میگوید لزومی نداشت شما از طریق تباین فرق بین علت و معلول بگذارید، از طریق شدت و ضعف فرق بگذارید؛ بگویید علت شدید است، معلول ضعیف است. این هم میتواند فرق بین علت و معلول بگذارد و باعث بشود که علت و معلول یک چیز نشوند. خب وقتی این کار را بکنید، همان تشکیکی است که ما گفتهایم. میگوییم علت، وجود شدید است، معلول، وجود ضعیف است، و تشکیک درست میشود. لزومی نداشت که تباین درست کنید تا دو تا بودن علت و معلول را توجیه کنید، میتوانید شدت و ضعف درست کنید و با همین شدت و ضعف هم دو تا بودن علت و معلول را درست کنید.
پس اول در این حاشیه مرحوم سبزواری آن برداشت مشاء را و آن استفادهای که مشاء بردهاند باطل کرد. بعد حالا اشکالاتی که بر قول به تباین وارد میشود ذکر میکند. اشکال اول را من فقط اشاره میکنم، وارد بحثش نمیشوم. چون اگر وارد بحث بشوم، اشکال بر توحید است و اگر من این اشکال بر توحید را بگویم باید جوابش را هم بگویم؛ آن وقت خیلی طول میکشد.
شبهه ابن کمونه بر توحید و ناتوانی مشاء در پاسخ (اشکال اول به مبنای تباین مشاء)
ابن کمونه یک اشکالی بر دلیل توحید وارد کرده است. حکما دلیل میآورند بر توحید خداوند و اثبات میکنند که خدا واحد است، شریک ندارد. ابن کمونه بر این دلیل اشکال میکند و ثابت میکند که اگر به دو خدا قائل بشویم، محذوری که در دلیل شما گفته میشد لازم نمیآید. بنابراین به دو خدا قائل میشویم، چون محذوری در کار نیست. دلیل توحید را به این صورت باطل میکند.
بعد افراد مشغول جواب دادن میشوند و در جواب خیلی به سختی میافتند. بعضی از آنها هم میگویند که ابن کمونه این شبهه را از ذهن خودش نیاورد، شیطان به ذهنش القا کرد، و الا خودش ذهنش به اینجا نمیرسید. چه شبهه محکمی است که جوابش سخت است.
شاگرد: خودش جواب این شبهه را داده است؟
استاد: البته خود ابن کمونه هم جواب شبهه را داده است.
شاگرد: خودش از علمای متشرعه بوده است دیگر؟
استاد: ابن کمونه یهودی بوده است.
شاگرد: یهودی بوده است؟!
استاد: ابن کمونه یهودی بوده است و حالا بعداً مسلمان شده است یا نه، اختلاف است. ولی در اصل یهودی بوده است.
شاگرد: یهودیها هم که به یک خدا قائلاند.
استاد: بله، آنها هم به یک خدا قائلاند، درست است. دلیل را دارد باطل میکند، و الا قائل به یک خدا است.
متفکران یهودی مؤثر در فلسفه اسلامی
سه تن از یهودیها در فلسفه و کلام اسلامی خیلی مؤثر بودند؛ یکی ابن کمونه است، یکی هم ابوالبرکات بغدادی است که ایشان استاد فخر رازی و استاد شیخ اشراق است. فخر رازی و شیخ اشراق با هم همشاگردی بودند، استادشان همین ابوالبرکات است. یکی هم ابن میمون است که در کلام خیلی مسلط بوده است. ابوالبرکات و ابن کمونه را احتمال میدهند مسلمان شده باشند، ولی ابن میمون تا آخر یهودی بوده است؛ اصرار هم بر یهودیتش داشته است، خیلی هم متعصب بوده است.
حالا این شبههای که عرض میکنم شبهه ابن کمونه است. مرحوم سبزواری به مشاء میگوید اگر قائل به تباین وجودات باشید، شبهه ابن کمونه را نمیتوانید جواب بدهید. شبهه ایشان وارد میشود و قابل جواب دادن از ناحیه شما نیست. اگر قائل به تشکیک بشوید، میتوانید جواب بدهید. حالا شبهه چیست؟ جواب چیست؟ چرا بنا بر مبنای تباین نمیشود جواب داد؟ اینها مباحثی است که من نمیخواهم واردش بشوم، چون طول میکشد. اگر هم بخواهم مختصر بیان کنم، شبهه ابن کمونه را گفتن و حل نکردن، این خودش دردسر فراوان دارد. گاهی بعضی دلایل ناقص را - دلایل توحید یا دلایل وجود خدا را که یک ذره ناقص است - مخاطب میشنود، اول آن دلیل در او تأثیر میکند و میپذیرد، بعد که یکخرده سنش بالا میآید یا سوادش بیشتر میشود، در آن دلیل فکر میکند و آن دلیل را باطل میبیند یا ناقص میبیند، بعد از اینجا شک شروع میشود. میرود تا جایی که خدا را نفی میکند یا تعدد خدا را اثبات میکند، به جاهای خطرناک میافتد. و نظیر این را من دیدهام که در نامهاش التماس میکرد به ما که جواب مرا بدهید. من یک روز نماز شب میخواندم! پیاده از فلان جا - نمیگویم کجا، چون اگر بگویم شاید یک وقتی [بشناسید] - تا محل نمازم صبحها میرفتم، قبل از اذان - و فاصله بین آنجا و محل نمازش خیلی زیاد بود، به طوری که احتمالاً یک ساعت پیادهروی داشت - میرفتم تازه نماز شبم را هم آنجا میخواندم، و الان خدا را قبول ندارم! اصلاً التماس میکرد که مشکل من را حل کنید.
وقتی دلیلی ناقص مطرح بشود، این بعداً تأثیر میگذارد. حالا اگر شبههای گفته بشود و جواب داده نشود، اگر الان تأثیر نگذارد در درازمدت تأثیر خودش را خواهد گذاشت. بنابراین من در شبهه وارد نمیشوم، مگر اینکه اگر وارد شدم جواب بدهم. در جای خودش ما این را مطرح خواهیم کرد، شبهه ابن کمونه میآید و مطرح میشود، جواب داده میشود، هم بنا بر اصالت ماهیت که جوابش بسیار سخت است جواب داده میشود، هم بنا بر اصالت وجود که جوابش مثل آب خوردن است. بر هر دو مبنا جواب داده میشود. ولی اینجا الان جایش نیست، لذا من اشکال اول ایشان را اصلاً مطرح نمیکنم، فقط همین را میگویم که اگر به تباین وجودات قائل بشوید، شبهه ابن کمونه را نمیتوانید جواب بدهید.
شاگرد: در واقع اینجا خیلی نباید به مشاء اعتراض کنیم، چون آنها این نوع تباین را به کمال و نقص اصلاً تصویر نکرده بودند، اصلاً چنین تباینی برایشان فرض نداشته است.
استاد: خب ما اشکالمان این است که چرا تصویر نکردید؟! آنها خب بله تصویر نکردهاند. نه اینکه تصویر نکردهاند، این فرمایش شما درست نیست، بلکه تصویر کردهاند و رد کردهاند. شما تعلیقات ابن سینا را نگاه کنید، تشکیک را تصویر کرده و بعد این طرف را رد کرده است، نه اینکه تصویر نکرده باشد. گفته است بیاض انواع مختلف دارد، نه مراتب مختلف.[6]
امتناع آیت بودن مباین برای مباین (اشکال دوم به مبنای تباین وجودات مشاء)
اشکال دوم که در حاشیه مرحوم سبزواری بر قول به تباین آمده است این است[7] که شما میگویید بین وجود خدا و وجود خلق تباین است. آیا مباین، آیت و مرآت مباین میشود؟! میشود از یک مباینی به مباین دیگر هدایت شد؟! مسلماً نمیشود. هیچ وقت مباینی آیت مباین نمیشود، هیچ وقت از یک مباین نمیشود به مباین دیگر رسید. شما میگویید وجود ممکنات مباین وجود خداست، پس چطور وجود ممکنات را آیت میگیرید برای وجود خدا و میگویید از توجه به ممکنات میتوان خدا را شناخت؟! چگونه شما از وجود مباین میخواهید وجود مباین را بشناسید؟! پس آیت بودن ممکنات را همهاش را شما دارید باطل میکنید با قول به تباین. این هم اشکال دوم.
اشکال سوم این است که گفتهاند که فاقد شیء، معطی شیء نیست.
پاسخ به شبهه تعریف به اضداد و تفاوت برهان انّی با تعریف
شاگرد: در اشکال قبل، اینکه میگویند «تُعْرَفُ الأشیاء بأضدادها»، چطور است پس؟ آن آخر مقابلش است...
استاد: خب، حالا شما اشکال میکنید که ما گفتیم از مباین نمیشود به مباین رسید، در حالی که گفتهاند «تعرف الاشیاء بأضدادها». اضداد مقابلاند، ما از مباین به مباین، یعنی از مقابل به مقابل میتوانیم برسیم. دیگر ظاهراً پس به اشکال سوم مرحوم سبزواری دیگر نمیرسیم، فعلاً همین اشکال شما را جواب بدهیم.
«تعرف الاشیاء بأضدادها»؛ همین قاعده در برهان شفا مطرح شده است.[8] آیا میشود با داشتن ضد، حدی برای شیء بیاورید؟ «تُعْرَفُ» یعنی میتوانید تعریف کنید. اگر تعریف ضد را در اختیار دارید، میتوانید از آن تعریف استفاده کنید، ضد دیگر را هم تعریف کنید. مثلاً تعریف سواد در اختیارتان هست: «لونٌ قابضٌ لنور البصر». آیا میتوانید اینجا شما ضد را هم از این طریق بشناسید؟ از طریق همین تعریف؟ میفرماید بله، میشود شناخت. تعریف را نگاه کنید، آن چیزی را که اساس است ضدش را بگذارید. «قابضٌ» را بردارید، «مفرّقٌ» را بگذارید. سواد «لونٌ قابضٌ لنور البصر» است؛ در بیاض که ضد است، ضد قابض را بگذارید، میشود «لونٌ مفرّقٌ لنور البصر». وقتی میبینید معرِّفهایتان ضد است، معرَّفهایتان هم باید ضد باشد، چون معرِّف با معرَّف یکی است. یعنی فقط فرقشان به اجمال و تفصیل است، و الا معرِّف و معرَّف یکی است. اگر معرًّفها ضد بودند، معرِّفها هم باید ضد باشند. از این طریق استفاده میکنیم و در تعریف یکی از این ضدها آن جزئی را که تعریف بر آن مبتنی است میآوریم و ضدش میکنیم. مثل «قابضٌ»، ضدش را میآوریم، «مفرّقٌ» میشود تعریف بیاض. پس میتوانیم اشیاء را با اضداد بشناسیم. پس تعریف به ضد ممکن است.
الان ببینیم بحث ما در تعریف بود؟ آیا ما میتوانیم به وسیله ممکنات و یا تعریف ممکنات، خدا را تعریف کنیم؟ اصلاً بحث ما در تعریف بود که «تعرف الاشیاء بأضدادها» بگوییم؟ بحث ما در پی بردن بود. از معلول میشود به علت پی برد؛ این مراد بحث ماست. شما در برهان انّی، از معلول به علت میرسید. اگر معلول هیچ آدرسی از علت نداشته باشد، چگونه شما میتوانید از معلول به علت برسید؟
شاگرد: آیه بودن مهم است.
استاد: آیه بودن لازم است، یعنی پی بردن مهم است. اولاً بحث، بحث تعریف بود، که در ما نحن فیه نمیآید، تعریف ممکن را هر کاری بکنید تعریف خدا نمیتوانید قرار بدهید، چون خدا نمیشود که تعریف بشود. یا اصلاً بحث خدا و خلق نکنیم، چرا؟ چون بحث علت و معلول بعداً میآید، یکی از اشکالات است. اینجا در اشکال دوم مرحوم سبزواری بحث را برده است روی خود خدا و ممکن، به علت و معلول کار نداشته است. پس ما معلول را آیت میخواهیم بگیریم برای علت. ایشان میگوید اگر این دو تا را مباین کردی، نمیتوانی. نمیتوانی این را معرِّف او بگیری، یا آیت او بگیری.
یک مطلب دیگر هم اینجا هست و آن این است که شما بیاض را در تعریفتان مقابل سواد قرار ندادید؛ آن «لون» بود این هم «لون» بود، آن «لنور البصر» داشت این هم «لنور البصر» دارد، فقط آن «قابض» داشت این «مفرّق» دارد. درست تعریفها را مقابل هم قرار ندادهاید به بیانی که من عرض کردم. در حالی که اگر دو وجود مباین بودند و هیچ نقطه اشتراکی بینشان نبود، نمیتوانید از یکی به آن یکی پی ببرید.
کفایت نکردن اشتراک مفهومی در اثبات وجود خارجی واجب تعالی
شاگرد: همین که مباین است، ما این را که شناختیم، بعد آن غیر این است، در همین حد که ما پی میبریم. چون مباین است، پس آن هر چه هست با این مباین است، همین قدر. ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾[9] میشود؛ ما شیء را میشناسیم، خدا را نمیشناسیم، میگوییم یک چیزی غیر از این است، با این فرض...
استاد: یعنی آیا شما از ممکنات پی به غیریت خدا للمکنات میبرید، یا پی به خود خدا میبرید؟ نه جنس خدا! نه جنس و سنخ و نوع خدا! خدا نوع و اینها را ندارد، آنها را نمیگوییم که خدا چیست؛ به آن پی نمیبرید، از آیات هیچ وقت پی نمیبرید به اینکه خدا چیست. از آیات که موجودند پی میبرید که خدا موجود است؛ فقط از وجودی به وجودی منتقل میشوید، در حالی که این وجودها اصلاً در هیچ چیزی شرکت ندارند. بله فقط در مفهوم شرکت دارند.
شاگرد: همان کافی است.
استاد: یعنی چه؟
شاگرد: یعنی کافی است اینها در مفهوم با همدیگر شریک باشند، ما پی میبریم دیگر! دلالت فرع بر این است که مفهومشان یکی باشد ؛کافی است برای ما.
استاد: یعنی شما از اینکه مفهوم وجود مشترک است بین وجود ممکن و وجود واجب، پی میبرید به اینکه واجب موجود است؟! یا پی میبرید به اینکه واجب اگر موجود باشد، مفهوم وجودش این است؟! شما پی میبرید به اینکه مفهوم این است، پی نمیبرید به اینکه خدا موجود است. از وجود ممکنات پی نمیبرید به اینکه خدا موجود است، پی میبرید به اینکه اگر خدا موجود باشد مفهوم وجودش همین است که ما از مفهوم وجود ممکن میفهمیم. این که مورد بحث ما نیست! اینگونه پی بردن که مورد بحث ما نیست.
شاگرد: بالاخره در مقام فهم است دیگر، در مقام اثبات...
استاد: نه، میخواهیم بفهمیم که خدا موجود است در خارج. چون ممکنات در خارج موجود است، خدا هم در خارج موجود است. آیا اشتراک مفهوم این کار را میکند؟ مثلاً اگر عنقا موجود باشد، بین انسان و عنقا وجودهایشان یک مفهوم دارد. آیا صرف اینکه انسان موجود است و مفهوم وجودش این است، نشان میدهد که عنقا موجود است؟! یا اینکه اگر عنقا موجود شد، مفهوم وجودش با مفهوم وجود ما یکی است؟ این دومی درست است، آن اولی که درست نیست. شما از وجود انسان که به وجود عنقا پی نمیبرید به بهانه اینکه مفهومشان یکی است.
در مورد خدا هم همینطور است. نمیتوانید بگویید چون مفهوم وجود ما با مفهوم وجود خدا یکی است، پس اگر ما موجودیم خدا هم موجود است. نه، باید بگویید پس اگر مفهوم وجود ما این است مفهوم وجود خدا هم این است. حالا آیا خدا وجود دارد یا نه؟ نمیدانم، اگر داشت مفهوم وجودش این است. پس نمیتوانیم از اشتراک مفهوم پی ببریم.
خب ظاهراً دیگر نمیرسیم ما اشکال سوم مرحوم سبزواری را که در حاشیه گفته است مطرح کنیم، انشاءالله بماند برای جلسه بعد.
نفی سَریان حلولی و اثبات سَریان قیومی و احاطی حق تعالی
چند مطلب دیگر هم ما داشتیم، من یادم رفت اول بحث عرض کنم. در حاشیهای که قبلاً در جلسه قبل خواندیم، در پایانش گفت علیت به تشأن برگشت.[10] این را من توضیح ندادم. یکی هم اینکه ما گفتیم وجود اله سَریان دارد در تمام تعینات. این سَریان، سَریان حلولی نیست، این را توجه داشته باشید. سَریان وجود در ممکنات سَریان حلولی نیست، اینطور نیست که وجود خداوند در انسانها در بقیه موجودات حلول کرده باشد. این سَریان، «سَریان مجهول الکنه»[11] است؛ ما از آن میتوانیم تعبیر کنیم به قیومی، احاطی. یعنی وجود در ممکنات سَریان دارد به سَریان قیومی و احاطی، به این معنی که به تمام تعینات احاطه و قیومیت دارد؛ ولی حلول ندارد، حلول غلط است. یک وقتی سَریان موهم نباشد، رهزن نباشد. حالا تشأن علیت هم انشاءالله یادم باشد در جلسه بعد توضیح میدهم.